Niniejszy artykuł nawiązuje do wcześniejszej publikacji autorki, w której omówione zostały związki pedagogiki epistolarnej, uprawianej konsekwentnie przez całe życie przez Janusza Korczaka i Joannę Kulmową, z Arystotelesowską etyką umiaru i sprawiedliwości, etyką życzliwości i przyjaźni oraz etyką życia kontemplacyjnego. Zdaniem autorki pedagogika epistolarna Janusza Korczaka łączy się w szczególny sposób z etyką życia kontemplacyjnego, mającego związek z autokreacyjnymi kompetencjami autora Prawideł życia, niezależnością jego pedagogicznej wyobraźni, myślenia, pedagogicznych poglądów i racji. Celem artykułu jest potwierdzenie tezy, że pedagogia Korczaka wynikająca z potrzeby „wyjaśniania/rozumienia” własnej „mentalności autobiograficznej” i uprawianej przez niegood samego początku epistolarnej sztuki „wychowania na dobrach kultury” łączy sięz kontemplacją w duchu Arystotelesa, ale także Tomasza z Akwinu. Kontemplujący Korczakpojawia sięw pisanych przez całe życie listach jako świadek prawdy, który poprzez kontemplację wnosi w życie społeczne głęboką i wyważoną refleksję pedagogiczną. Zdaniem autorki znajomość dzieł filozoficznych Arystotelesa i Tomasza z Akwinu, czytanych w oryginale, połączona z bogactwem własnego życia kontemplacyjnego wpłynęła na zmianę świadomości wolicjonalnej autora Momentów wychowawczych oraz na wspierającyjego krytyczne myślenie proces elaboracji. Stał się on kontemplacyjną formą „życia w godności”, którą w szczególny sposób Korczak jako pisarz, lekarz, a przede wszystkim jako pedagog, adresował do dziecięcego odbiorcy.
Badania nad środowiskiem nauczycielskim w Polsce w okresie dwudziestolecia międzywojennego stanowią ważny nurt refleksji historyczno-pedagogicznej, pozwalający na pogłębione zrozumienie procesów odbudowy i unifikacji systemu oświaty po 1918 roku. Wymagają one oparcia się na szerokiej i zróżnicowanej bazie źródeł, odpowiadającej wielowymiarowości badanej problematyki. Do podstawowych kategorii materiałów źródłowych należą dokumenty normatywne i administracyjne. Istotnym uzupełnieniem dokumentacji urzędowej są źródła narracyjne i egodokumenty, w tym pamiętniki, wspomnienia, dzienniki oraz korespondencja nauczycieli, a także prasa pedagogiczna i materiały wytwarzane przez organizacje nauczycielskie. Na szczególną uwagę zasługują ankiety jako specyficzna, wciąż relatywnie rzadko wykorzystywana kategoria źródeł do badań nad nauczycielami. Celem artykułu jest ocena źródła, jakim jest „Ankieta w sprawie psychologii nauczyciela-wychowawcy” przygotowana w 1927 r. przez Zygmunta Kukulskiego. Przedmiotem szczegółowej analizy jest struktura ankiety, charakter zawartych w niej pytań oraz zakres poruszanych zagadnień, obejmujących m.in. pochodzenie społeczne nauczycieli, ich życie rodzinne, warunki pracy, światopogląd oraz cechy osobowościowe. Artykuł podejmuje również krytyczną refleksję nad wartością poznawczą ankiety, zwracając uwagę na jej ograniczenia metodologiczne, takie jak brak losowości próby, autoselekcja respondentów czy wpływ kontekstu instytucjonalnego i hierarchii szkolnej na treść odpowiedzi. W pracy zastosowana została krytyka źródła historycznego (zewnętrzna i wewnętrzna), analiza treści oraz metoda porównawcza. Ankieta Kukulskiego, mimo pewnych ograniczeń metodologicznych, stanowi cenne i wielowymiarowe źródło, umożliwiające pogłębione badania nad codziennością, tożsamością zawodową oraz społeczną nauczycieli w II Rzeczypospolitej, zwłaszcza w zestawieniu z innymi kategoriami źródeł historycznych.
Artykuł podejmuje próbę rekonstrukcji biografii edukacyjnej Sebastiana Flizaka (1881–1972) w szerokiej perspektywie historycznej, począwszy od realiów monarchii habsburskiej po pierwsze dekady Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Podstawę opracowania stanowi niepublikowany dotąd w całości pamiętnik autorstwa Flizaka Spod Gorców w świat i z powrotem, będący rozległym źródłem autobiograficznym o charakterze historyczno-edukacyjnym. Na podstawie tego źródła poddano analizie kolejne etapy wykształcenia Flizaka – od szkoły ludowej, przez gimnazjum klasyczne i studia uniwersyteckie, po wejście do zawodu nauczyciela oraz pełnienie funkcji kierowniczych w szkolnictwie. Szczególną uwagę poświęcono społecznym, ekonomicznym i kulturowym uwarunkowaniom procesu kształcenia, a także wpływowi zmieniających się systemów politycznych na model edukacji i rolę nauczyciela. Artykuł przedstawia pamiętnik jako źródło przydatne do badań nad historią edukacji, podkreślając zarówno jego walor dokumentacyjny, jak i obecne w nim strategie autokreacyjne oraz mechanizmy selekcji doświadczeń. Biografia Flizaka została ukazana za przykład edukacji funkcjonującej jako narzędzie awansu społecznego mieszkańca peryferyjnego regionu, ale także jako proces kształtowania tożsamości kulturowej, obywatelskiej i regionalnej. Studium to ma charakter raportu z badań źródłowych i wpisuje się w refleksję nad rolą materiałów archiwalnych w odkrywaniu biografii edukacyjnych osób zasłużonych dla lokalnej kultury i oświaty.
Celem artykułu jest upamiętnienie dorobku oraz osoby prof. Mariana Nowaka, jednego z ważniejszych przedstawicieli pedagogiki ogólnej i pedagogiki personalistycznej, oraz analiza wybranych elementów jego badań, jak również próba rekonstrukcji proponowanej przez niego koncepcji wychowania. Problematykę badawczą skoncentrowano wokół pytania: Jaka jest koncepcja wychowania człowieka w ujęciu prof. Nowaka? Jako metodę przyjęto krytyczną analizę wybranych tekstów źródłowych w odniesieniu do paradygmatu personalistycznego w wychowaniu autorstwa prof. Nowaka. Chcąc scharakteryzować wychowanie człowieka według prof. Nowaka, należy wskazać na podstawy antropologiczne jego badań, które skoncentrowane są na personalizmie. Odnosząc się do procesu wychowania, trzeba pamiętać, że według prof. Nowaka charakteryzuje się on swoistym balansem między naturą, kulturą i transcendencją. Wyraźna jest także podstawa aksjologiczna w wychowaniu, która ma inspirację chrześcijańską. Zwracając uwagę na relacyjny charakter procesu wychowania, istotne jest także uwzględnienie aktorów biorących udział w wychowaniu i jego wspólnotowy wymiar. Podstawowym podmiotem procesu wychowania jest osoba wychowanka, a szeroko rozumiany wychowawca jest niejako towarzyszem, dostarczycielem bodźców do jego aktywności. Charakteryzując koncepcję wychowania prof. Nowaka, należy dodać, że w swojej pracy dbał on nie tylko o wierność inspiracji chrześcijańskiej w pedagogice, ale także charakteryzował się przejrzystością metodologiczną i otwartością w dialogu naukowym.
Recenzja książki: Jerzy Maternicki, Z historiografią przez życie. Notatki do autobiografii naukowej, do druku przygotował i wstępem opatrzył Paweł Sierżęga, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2024, ss. 247
Niniejszy artykuł jest nawiązaniem do wcześniejszej publikacji, w której omówione zostały związki pedagogiki epistolarnej, uprawianej konsekwentnie przez cała życie przez Janusza Korczaka i Joannę Kulmową z Arystotelesowską etyką umiaru i sprawiedliwości, etyką życzliwości i przyjaźni oraz etyką życia kontemplacyjnego. Zdaniem autorki artykułu pedagogika epistolarna Janusza Korczaka łączy się w szczególny sposób z etyką życia kontemplacyjnego, mającego związek z autokreacyjnymi kompetencjami autora Prawideł życia, niezależnością jego pedagogicznej wyobraźni, myślenia, pedagogicznych poglądów i racji. Celem tego artykułu jest więc potwierdzenie tezy, że pedagogia Korczaka wynikająca z potrzeby „wyjaśniania/rozumienia” własnej „mentalności autobiograficznej” i uprawianej przez Korczaka od samego początku epistolarnej sztuki „wychowania na dobrach kultury” łączy się z kontemplacją w duchu Arystotelesa, a także Tomasza z Akwinu. Kontemplujący Korczak pojawia się w pisanych przez całe życie listach jako świadek prawdy, który poprzez kontemplację wnosi w życie społeczne głęboką i wyważoną refleksję pedagogiczną. Zdaniem autorki znajomość dzieł filozoficznych Arystotelesa i Tomasza z Akwinu połączona z bogactwem własnego życia kontemplacyjnego wpłynęła na zmianę świadomości wolicjonalnej autora Momentów wychowawczych oraz na wspierający jego krytyczne myślenie, proces elaboracji. Stanowił on kontemplacyjną formę „życia w godności”, którą w szczególny sposób Korczak jako pisarz, lekarz, a przede wszystkim jako pedagog, adresował do dziecięcego odbiorcy.
Artykuł ma charakter metodologiczny i metateoretyczny. Składa się z uwag dotyczących naukowej specyfiki środowiska pedagogów ogólnych pracujących w Instytucie Pedagogiki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Artykuł opracowany został z wykorzystaniem metody znaczeniowej analizy tekstów źródłowych. Zawiera charakterystykę dorobku badawczego głównych przedstawicieli tego środowiska: Zygmunta Kukulskiego, Stefana Kunowskiego, Teresy Kukołowicz, Mariana Nowaka. Charakterystykę tę poprzedzają uwagi metodologiczne i bibliologiczne określające możliwość opisu badanego dorobku, a także uwagi odnoszące się do publikacji źródłowych, na podstawie których ta charakterystyka została przeprowadzona. Badania wskazują na różnorodność i teoretyczną wieloaspektowość dorobku środowiska pedagogów ogólnych KUL oraz na proces formowania się kluczowych dla tego środowiska osiągnięć, a także na główne zakresy badań, do których zaliczyć można: wygenerowanie koncepcji pedagogiki personalistyczno-chrześcijańskiej, badania metanaukowe i metodologiczne, badania w zakresie filozoficznych podstaw pedagogiki. Celom poznawczym tekstu przyświeca także cel praktyczny, jakim jest promocja dorobku środowiska naukowego pedagogiki KUL oraz uświadamianie znaczenia tego dorobku dla rozwoju pedagogiki w Polsce.
Badanie i kreowanie biografii rozpoczynają się od zbierania źródeł, zarówno tych pisanych, jak iniepisanych. Im więcej różnorodnych źródeł wykorzystywanych do tworzenia biografii, tym jest ona głębsza, bogatsza, ukazana na wielu płaszczyznach, na wielowymiarowym tle historycznym, społecznym, rodzinnym i naukowym. Celem artykułu jest ukazanie bogactwa źródeł do badań biografii wykorzystywanych przez autorów publikujących w czasopiśmie „Biografistyka Pedagogiczna”. Ze względu na bogactwo materiału ograniczymy się do źródeł archiwalnych, zgromadzonych w polskich i zagranicznych instytucjach przeznaczonych do ich przechowywania i udostępniania.W pierwszej części ukazano międzynarodowy kontekst badania biografii nauczycieli, pedagogów, twórców kultury i nauki oraz duchownych, wskazując na zagraniczne archiwa, z których czerpali badacze. Przedstawiono także polskie archiwa państwowe, archiwa instytucji i urzędów państwowych, archiwa Instytutu Pamięci Narodowej, uczelni wyższych, instytutów naukowych i różnych typów szkół, archiwa kościelne i kolekcje prywatne. W drugiej części zaś wskazano na typy dokumentów archiwalnych pochodzących z omawianych archiwów, a wykorzystanych w publikowanych artykułach.Pozwoliło to ukazać nie tylko różne typy archiwów, biblioteki, muzea, szkoły, instytucje kultury i zakłady pracy, w których można poszukiwać śladów osoby biografowanej, ale i bogactwo dokumentów. Uświadomiło także, że odkrywanie i badanie źródeł jest interesującym doświadczeniem dla badacza nie tylko w kontekście pogłębiania badanej biografii, ale także poznawania świata.
Celem artykułu jest wskazanie i omówienie wartości źródeł do biografii św. Jana Bosko. Podstawowym źródłem wykorzystanym do przedstawienia powyższego zagadnienia są pisma i wspomnienia św. Jana Bosko. Działalność wychowawcza Jana Bosko (1815–1888) została udokumentowana zarówno w wielu jego pismach, jak i w wielotomowych Wspomnieniach biograficznych (Memorie biografiche – 20 tomów). Były one redagowane w latach 1898–1948. Wśród jego pism należy wyróżnić Wspomnienia Oratorium (Memorie dell’Oratorio), w których opisał pierwsze lata swojej działalności. Poddając analizie powyższe źródła, można dojść do wniosku, że należy skorygować niektóre popularne ujęcia zarówno osoby, jak i działalności Jana Bosko przedstawione w dotychczasowej historiografii. Najbardziej istotna korekta dotyczy przesunięcia akcentu z opisu osoby wychowawcy z Turynu i jego formacji intelektualno-duchowej na charakter jego działalności. Jan Bosko nigdy nie skupiał się na przedstawieniu samego siebie, ale ukazywał swoją działalność i uzasadniał jej potrzebę. Te zagadnienia są niezwykle istotne w opisie biografii i działalności wychowawczej duchownego, a wskazane źródła umożliwiają ich przedstawienie.
Recenzja książki: Elżbieta Wiater, Linoskoczek. Biografia duchowa ks. Jana Kaczkowskiego, Wydawnictwo eSPe, Kraków 2025, ss. 220
Celem artykułu jest przedstawienie metodologicznych podstaw jakościowych badań biograficznych, dotyczących twórców edukacji ekologicznej w II Rzeczypospolitej, na przykładzie wybranych periodyków: „Ziemia” (tygodnik wydawany przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w latach 1919–1939); rocznik „Ochrona Przyrody” (organ Państwowej Komisji Ochrony Przyrody/Państwowej Rady Ochrony Przyrody, publikowany w latach 1920–1937); miesięcznik „Przyroda i Technika” (organ Polskiego Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika, wydawany w latach 1922–1939); rocznik „Wierchy” (publikowany w latach 1923–1938 nakładem Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego);drukowane w latach 1927–1939 przez Towarzystwo Przyrodników im. Stanisława Staszica w Łodzi „Czasopismo Przyrodnicze Ilustrowane” oraz kwartalnik „Wiadomości Ligi Ochrony Przyrody w Polsce/Bulletin de la Liguepour la Protection de la Nature en Pologne”, wydawane przez Zarząd Główny Ligi Ochrony Przyrody w Polsce w latach 1933–1934.
Celem artykułu jest ukazanie wartości poznawczej korespondencji znajdującej się w spuściznach archiwalnych uczonych i towarzystw naukowych. Analizie zostały poddane listy wchodzące w skład spuścizny Stanisława Tynca (Archiwum PAN w Warszawie) i Stanisława Łempickiego (Biblioteka Jagiellońska, Dział Rękopisów). Wśród adresatów listów dominują uczeni wywodzący się z dwóch szkół naukowych historii wychowania, tj. szkoły Stanisława Łempickiego i szkoły Stanisława Kota. W rozważaniach poszukiwano odpowiedzi na następujące pytania: 1. Jakie są cechy charakterystyczne analizowanej korespondencji? 2. Jakie dane możemy odczytać z listów dla ukazania biografii uczonego, którego korespondencja została poddana analizie? 3. Jakich informacji dostarczają listy dla stworzenia obrazu życia naukowego innych osób tworzących środowisko naukowe w danym okresie? Z analizy listów wynika, że możemy się wiele dowiedzieć o drodze naukowej przedstawicieli danej dyscypliny czy subdyscypliny. W przypadku analizy korespondencji, która dotyczy głównie twórców historii oświaty i wychowania, poznajemy ich styl pracy naukowej oraz współpracy z innymi badaczami, ale i ich status w środowisku. Z listów, które są swoistego rodzaju egodokumentami, wyłania się inny obraz życia naukowego historyków wychowania aniżeli ten opracowany na podstawie oficjalnych źródeł.
Celem artykułu jest próba odtworzenia ścieżki edukacyjnej ks. Michała Sopoćki podczas jego studiów na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie niepublikowanych dotąd materiałów znajdujących się w Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego oraz w Państwowym Instytucie Pedagogicznym w Warszawie (1918–1924). Czas ten był niezwykle ważny dla kształtowania się osobowości ks. Sopoćki, formowania jego poglądów na wychowanie człowieka w kontekście rozwoju psychofizycznego oraz duchowego, a także jego funkcjonowania w społeczeństwie. Przy analizie materiałów archiwalnych i publikacji źródłowych uwzględniono także kontekst historyczny. Droga edukacyjna ks. Sopoćki przed I wojną światową i przed studiami w Warszawie była bardzo skomplikowana ze względu na rosyjski system szkolny. Studia ks. Sopoćki w Warszawie przypadły na trudny czas odzyskania niepodległości i walk o utrzymanie granic Polski. Musiał dzielić czas między studia i służbę duszpasterską w Wojsku Polskim. Początek XX wieku to także czas rozwoju nowej psychologii i pedagogiki, ruchu Nowego Wychowania. Z tymi nowymi prądami edukacyjnymi spotkał się ks. Sopoćko podczas studiów na Uniwersytecie Warszawskim i w Państwowym Instytucie Pedagogicznym.
Edmund Bojanowski (1814–1871) pozostawił bardzo bogatą spuściznę, której większość stanowią egodokumenty zachowane w rękopisach dziennika, korespondencji i notatek, z których poznajemy jego życie, intencje i działania. Historia jego życia to droga osiągania dojrzałości ludzkiej i chrześcijańskiej przez świadome, twórcze i odpowiedzialne zaangażowanie we własny rozwój, troskę o dobro innych i naród, co zostało potwierdzone przez Kościół aktem beatyfikacji. Celem artykułu jest ukazanie możliwości wykorzystania i wartości udostępnianych egodokumentów bł. Edmunda Bojanowskiego w tworzeniu jego biografii. Na podstawie analizy procesu powstawania biografii naukowych i literackich w powiązaniu z publikacją kolejnych rękopisów potwierdza się ich wartość w coraz bardziej wnikliwym opisie historii jego życia duchowego, społecznego zaangażowania i dzieła. Interdyscyplinarna i spójna analiza treści tych egodokumentów pozwala doskonalić znajomość i rozumienie jego intencji, twórczości oraz znaczenia relacji, działalności i ich efektów. W tym kontekście możliwe stało się poznanie teoretycznych podstaw, praktycznych wskazań i organizacji systemu wychowania dzieci oraz odtworzenie jego myśli pedagogicznej. Zawartość i treść tych materiałów jest tak bogata, że pozwala odkryć zamiar autora, odnieść go do czasów współczesnych i wykorzystać dzisiaj, zachowując ciągłość jego dzieła, a jednocześnie wciąż otwierając je na współczesność.
Problematyka poczucia osamotnienia i jego korelatów jest eksplorowana w różnych grupach badawczych, także wśród osób z niepełnosprawnością wzroku. Nie wszystkie korelaty są wystarczająco poznane. Celem badań jest scharakteryzowanie poczucia osamotnienia osób słabowidzących w kontekście struktury oraz uwarunkowań psychospołecznych. Na podstawie literatury przedmiotu do wspomnianych uwarunkowań zaliczono: wsparcie społeczne, nadzieję podstawową, poczucie własnej skuteczności. Eksploracją objęto 89 dorosłych ze słabym widzeniem. Zastosowano wystandaryzowane narzędzia badawcze: Skalę Poczucia Osamotnienia (UCLA), Kwestionariusz Wsparcia Społecznego (NSSQ), Kwestionariusz Nadziei Podstawowej (BHI-12), Skalę Uogólnionej Własnej Skuteczności (GSES). Analiza wykazała, że badani słabowidzący w pewnym zakresie czują się osamotnieni. Co prawda wyniki szczegółowe świadczą o powiązaniu społecznym, umiarkowanym poczuciu przynależności do grupy, ale nie można pominąć doświadczanego opuszczenia, odrzucenia i odizolowania od innych. Respondenci ze słabym widzeniem w największym zakresie mogą liczyć na wsparcie instrumentalne, a następnie emocjonalne i afirmacyjne. Charakteryzują ich zbliżone wyniki odnoszące się do nadziei podstawowej oraz poczucia własnej skuteczności. Ponadto badania własne potwierdzają predykcyjną rolę uwzględnionych czynników psychospołecznych, tj. wsparcia społecznego, nadziei podstawowej, poczucia własnej skuteczności, które są znaczące dla kształtowania poczucia osamotnienia osób słabowidzących. W kontekście uzyskanych wyników należy zwrócić uwagę na usuwanie barier utrudniających im uczestnictwo w życiu społecznym oraz dążyć do wzmacniania ich zasobów psychospołecznych.
Celem artykułu jest analiza nierówności uczestnictwa osób starszych w Uniwersytetach Trzeciego Wieku (UTW) oraz identyfikacja mechanizmów wykluczenia ograniczających dostęp do edukacji pozaformalnej w późnym wieku. Przedmiotem analiz są bariery strukturalne, organizacyjne, kulturowe i symboliczne, rozpatrywane w świetle zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych i biograficznych starszych dorosłych. Artykuł opiera się na krytycznym przeglądzie krajowych i międzynarodowych badań ilościowych i jakościowych dotyczących edukacji senioralnej. Zastosowano perspektywę intersekcjonalną, ujmującą różnice związane z płcią, klasą społeczną, zdrowiem i sprawnością, pochodzeniem etnicznym, statusem ekonomicznym oraz kompetencjami cyfrowymi. Analiza obejmuje strukturalne wzory uczestnictwa, ograniczenia wynikające z quasiakademickiego modelu organizacyjnego UTW, bariery zdrowotne i mobilnościowe, nierówności społeczne i etniczne, przejawy ageizmu oraz cyfrowe wykluczenie. Ustalenia wskazują, że dominujący w UTW etos „aktywnego starzenia się” sprzyja modelowi „jednego rozmiaru dla wszystkich”, który premiuje mobilnych, kompetentnych kulturowo seniorów z klasy średniej, a równocześnie marginalizuje osoby doświadczające kumulatywnych nierówności. Wyniki potwierdzają, że uczestnictwo w UTW ma charakter selektywny i reprodukuje wcześniejsze nierówności edukacyjne. Niedostatecznie reprezentowane są osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym, mężczyźni, osoby z niepełnosprawnościami, przedstawiciele mniejszości oraz mieszkańcy obszarów wiejskich. Dysproporcje te są efektem współdziałania barier strukturalnych oraz instytucjonalnych i kulturowo-symbolicznych, które poprzez normatywny model „idealnego uczestnika” zawężają realny dostęp do UTW. W części końcowej przedstawiono kierunki działań sprzyjające bardziej integracyjnym praktykom edukacyjnym: redefinicję dostępności, wzmocnienie partycypacji seniorów w projektowaniu oferty, wprowadzenie zróżnicowanych modeli dydaktycznych oraz systematyczny monitoring równości uczestnictwa. UTW mogą stać się narzędziem redystrybucji szans edukacyjnych, jeśli odejdą od selektywnej inkluzji na rzecz podejścia opartego na prawach człowieka i uznaniu różnorodności.
Celem artykułu jest analiza możliwości i ograniczeń wykorzystania założeń terapii poznawczo-behawioralnej w pedagogicznym wspieraniu dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (Autism Spectrum Disorder – ASD). Szczególną wagę przywiązano do uwzględnienia ich funkcjonowania emocjonalnego i adaptacyjnego w środowisku edukacyjnym. Przedmiotem rozważań są teoretyczne podstawy podejścia poznawczo-behawioralnego oraz zakres ich potencjalnej użyteczności w praktyce pedagogicznej, rozpatrywany z perspektywy kompetencji zawodowych pedagoga. Artykuł ma charakter teoretyczno-analityczny i opiera się na krytycznym przeglądzie literatury przedmiotu obejmującym metaanalizy, systematyczne przeglądy badań oraz kluczowe opracowania teoretyczne z zakresu psychologii klinicznej, pedagogiki specjalnej i psychologii rozwojowej, dotyczące pracy z dziećmi z ASD. Wywód rozpoczyna się od omówienia narastających trudności emocjonalnych i adaptacyjnych dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w kontekście edukacyjnym oraz znaczenia zdrowia psychicznego dla procesu uczenia się i wychowania. Następnie przedstawiono podstawowe założenia terapii poznawczo-behawioralnej, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów zmiany istotnych z punktu widzenia edukacji, takich jak uczenie się, modelowanie, wzmacnianie oraz rozwijanie autoregulacji. Kolejna część poświęcona jest analizie adaptacji podejścia poznawczo-behawioralnego do specyficznych potrzeb dzieci z ASD oraz wskazaniu ograniczeń wynikających z różnic pomiędzy oddziaływaniami pedagogicznymi a psychoterapią. Analiza literatury wskazuje, że terapia poznawczo-behawioralna, odpowiednio zaadaptowana, może stanowić wartościowe wsparcie pedagogiczne w obszarze edukacji emocjonalnej, strukturyzowania środowiska szkolnego i wzmacniania zachowań adaptacyjnych. Jednocześnie podkreślono konieczność zachowania jasnych granic kompetencji zawodowych oraz współpracy interdyscyplinarnej jako warunku skutecznego wspierania dzieci z ASD w środowisku edukacyjnym.
W artykule odwołujemy się do powieści Sylwii Wojciechowskiej adresowanych do dzieci w wieku wczesnoszkolnym – Julek i dziura w budżecie (2017), Julek i cały ten biznes (2020) i powieści Pawła Beręsewicza – Pieniądze albo kasa (2014), której początkowe rozdziały opisują przygody kilkulatków, a kolejne – gimnazjalistów. Badania porównawcze z zakresu zawartości semantycznej analizowanych tekstów odnoszą się do wybranych tematów ekonomicznych obecnych w wymienionych powieściach. Przedmiotem badań są opisy zachowań i postaw finansowych bohaterów powieści oraz stylów wychowania ekonomicznego ich rodziców. Celem badań jest ukazanie edukacyjnego potencjału powieści z wątkami ekonomicznymi, dlatego analizie poddajemy wybrane z nich fragmenty, zwracając uwagę na takie aspekty, jak zasoby pieniężne dzieci, domowa edukacja finansowa oraz edukacja rówieśnicza, a nawet przemoc ekonomiczna dorosłych wobec dzieci. Klarowny sposób tłumaczenia ekonomii (styl Wojciechowskiej), a równocześnie karykaturalny i ekstrawagancki sposób prowadzenia narracji (styl Beręsewicza) – dają odbiorcom możliwość wyboru tekstów skorelowanych z wiekiem, zainteresowaniami i preferencjami literackimi czytelników, a także idiolektalnego stylu narracji. Analizowane powieści prowokują do pytań, np. jak być rodzicem w czasach płynnej nowoczesności. Uważamy, że edukacja ekonomiczna, włączona w strukturę tekstu literackiego, jest atrakcyjną formą inicjacji rozmów o ekonomii oraz działań proekonomicznych. Artykuł jest głosem w dyskusji o edukacji finansowej poprzez literaturę.
Book review: Michal Vojtáš, Salesian Pedagogy after Don Bosco: From the First Generation up to the Synod on Young People (1888–2018), LAS – Libreria Ateneo Salesiano, Rome 2023, 480 pp.
