
W artykule podjęto temat mało znany w polskiej literaturze historycznej, jakim były pierwsze lata (dzieciństwo i młodość) Maurycego Saskiego, pierworodnego, naturalnego syna Augusta II Wettyna, elektora saskiego i władcy Rzeczypospolitej polsko-litewskiej ze związku z metresą Marią Aurorą von Königsmarck, pochodzącą ze znanego, arystokratycznego rodu szwedzkiego. Zostały ukazane początki nauki młodego księcia, a przede wszystkim jego udział na froncie wojny o sukcesję hiszpańską, jaka toczyła się na zachodzie Europy w latach 1701–1714, podczas której naturalny syn monarchy polskiego znajdował się pod opieką i rozkazami gen. Johanna Matthiasa von Schulenburga. Maurycy Saski, mimo obecności kilku guwernerów i wychowawców w obozie wojskowym, był jednak dzieckiem niezbyt skorym do nauki, jeszcze niedojrzałym, przysparzającym wychowawcom wielu zmartwień, a przede wszystkim stale cierpiącym na brak pieniędzy. Właśnie ciągłe prośby o przesłanie gotówki stały się elementem dominującym w treści zachowanej korespondencji między Maurycym a matką, natomiast sprawy wojskowe niezbyt go wówczas interesowały, a przynajmniej bardzo rzadko o nich wspominał w swoich listach.
W artykule autor przedstawił poczynania Achacego Cemy w kwestii inflanckiej w latach 1525–1563. Jego działalność odnośnie do Inflant przebiegała dwutorowo. Z jednej strony działał tam jako poseł wysyłany przez ostatnich Jagiellonów w celu załatwienia konkretnych spraw, z drugiej zaś reprezentował tam też interesy księcia Albrechta, władcy Prus Książęcych. Nie zapominał również o interesach Prus Królewskich, które najbardziej leżały mu na sercu. To Cema, jak się wydaje, jako pierwszy, już w lipcu 1525 r., zwrócił uwagę księcia pruskiego na potrzebę rozwiązania problemów związanych z zagrożeniem obu części Prus przez pozostałości zakonu krzyżackiego w Inflantach oraz Moskwy. Jakie były motywacje Cemy jako jednego z animatorów prusko-polskiej polityki wobec Inflant w pierwszej połowie XVI w., trudno jednoznacznie powiedzieć. Nie można jednak wykluczyć, że był to element planu umacniania samodzielności Prus Królewskich i Prus Książęcych wobec Korony.
Jan Małachowski zaczynał swoją karierę państwową od połowy XVII w., ale najwyższe urzędy uzyskał dzięki poparciu Jana III Sobieskiego. Za jego rządów został kolejno biskupem chełmińskim i podkanclerzym koronnym, a w 1681 r. biskupem krakowskim. Jako krakowski ordynariusz aktywnie angażował się w życie polityczne województwa krakowskiego, często uczestnicząc w obradach miejscowego sejmiku w Proszowicach. Ponieważ cały czas był jedną z najbardziej zaufanych osób dworu, starał się wspierać na sejmiku politykę króla. Artykuł omawia obszary aktywności biskupa i metody jego działania. Korespondencja, którą dysponujemy, dostarcza informacji o jego udziale w obradach sejmiku. Zebrane materiały źródłowe pozwalają zauważyć, że Małachowski był aktywny przede wszystkim na sejmikach relacyjnych, które były odpowiedzialne za szybkie zebranie uchwalonych na sejmie podatków, co wobec trwającej wojny było dla króla rzeczą kluczową.
Król Szwecji Gustaw III (1746–1792), panujący w latach 1771–1792, zapisał się w historii swojego kraju kilkoma ważnymi osiągnięciami. W sierpniu 1772 r. dokonał monarchistycznego zamachu stanu, który zakończył okres dominacji riksdagu na szwedzkiej scenie politycznej, czyli tzw. „epokę wolności” i przywrócił królowi wpływ na rządy w państwie. Po zamachu sierpniowym przeprowadził szereg istotnych reform politycznych, społecznych i gospodarczych. Był też wielkim mecenasem kultury i sztuki. Z biegiem czasu zaczął jednak łamać oktrojowaną przez siebie po zamachu z 1772 r. konstytucję, zmierzając do wzmocnienia swojej władzy. W 1789 r. dokonał kolejnego zamachu stanu i wprowadził system rządów absolutnych. To z kolei doprowadziło do zwrócenia się przeciwko niemu znacznej części stanu szlacheckiego. O ile w polityce wewnętrznej dokonania Gustawa III uznać można za pożyteczne i korzystne dla rządzonego przez niego państwa, to nie można tego samego powiedzieć o jego poczynaniach na arenie międzynarodowej. Król był bowiem marzycielem ogarniętym żądzą zdobycia sławy i miejsca w historii porównywalnych z pamięcią o dokonaniach Gustawa II Adolfa i Karola XII. Przez cały okres swojego panowania dążył do wywołania wojny z którymś ze swoich sąsiadów (myślał przede wszystkim o odebraniu Duńczykom Norwegii, ale nie wykluczał też ataku na Rosję). Do 1788 r. jego wojownicze zapędy były powstrzymywane przez sprzymierzoną ze Szwecją Francję. Dopiero kryzys monarchii francuskiej i wybuch rewolucji w tym kraju otworzyły Gustawowi III pole do działania. W 1788 r. zaatakował Rosję. Wojna ta nie przyniosła mu jednak upragnionych sukcesów. W 1790 r. zawarł więc pokój z cesarzową Katarzyną II. Od tej chwili celem Gustawa III stało się zmontowanie monarchistycznej koalicji skierowanej przeciwko rewolucyjnej Francji. Jego ukrytym marzeniem było objęcie przywództwa tego sojuszu królów, który miał „ukręcić łeb hydrze rewolucji”. Nie trzeba dodawać, że pomysł ten nie miał najmniejszych nawet szans na powodzenie. Król nie zrażał się jednak żadnymi trudnościami i przedkładał coraz to nowe propozycje. Nie doczekał jednak wybuchu wojny Francji z Austrią i Prusami. Został śmiertelnie raniony w marcu 1792 r. na balu w sztokholmskiej operze. W prezentowanym tu artykule autor, bazując na swoich wcześniejszych badaniach, przedstawił najważniejsze poczynania Gustawa III na arenie międzynarodowej. Zwrócił uwagę na fakt, że żaden z licznych pomysłów króla nie doczekał się realizacji. Spoglądając na działania króla Szwecji au reburs, z perspektywy najważniejszych dworów europejskich, doszedł do wniosku, że rzeczywiście mógł on być postrzegany jako partner niestabilny i nieprzewidywalny, którego ambicje zdecydowanie przewyższały jego realne możliwości, a więc ktoś, kto w pełni zasługiwał na określenie enfant terrible europejskiej sceny politycznej.
W artykule omówione zostały koncepcje uzdrowienia komunikacji, ceł i handlu w Koronie w okresie panowania ostatniego króla polskiego. Przedstawione zostały zbiorowości polityków oraz ich postulaty lansowane na sejmikach prowincjonalnych. Zaprezentowano koncepcje reform zgłaszane przez polityków na forum sejmu Rzeczypospolitej. Omówiono kierunki reform podejmowanych przez Komisję Skarbu Koronnego.