توسعه پایدار شهری

در هر نظام آموزشی، توجه به روش ها و شیوه های آموزشی، از اهمیت زیادی برخوردار است. متخصصان آموزشی از دیرباز به بررسی تأثیر عوامل شناختی بر آموزش و عملکرد یادگیرنده پرداخته‌اند. آموزش راهبردهای تفکر سطح بالا، یک رویکرد شناختی مبتنی بر فراشناخت و تفکر نقادانه است. این روش آموزشی به مهارت‌های اساسی شناختی می‌پردازد و به بهزیستی ذهنی کمک می‌کند. از آنجایی که، هدف پژوهش، بررسی میزان تأثیر آموزش راهبردهای تفکر سطح بالا بر فرایافت طراحی با خلاقیت و هوش تجسمی دانشجویان بود وپاسخگویی به سوال اصلی پژوهش مبنی بر این که آموزش راهبردهای تفکر سطح بالا تا چه میزان می‌تواند بر فرایافت طراحی، خلاقیت و هوش تجسمی دانشجویان تأثیر داشته باشد؟ روش پژوهش حاضر از نوع نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون- پس آزمون با گروه کنترل بود. با توجه به هدف پژوهش، جامعه آماری در این پژوهش شامل کلیه دانشجویان معماری دانشگاه آزاد همدان سال تحصیلی (1400-1401 ) بود. براساس ملاک‌های ورودی نمونه انتخابی30 نفر بصورت در دسترس انتخاب و بطور تصادفی در دو گروه کنترل و آزمایشی جایگزین شدند. گروه آزمایشی تحت آموزش 10 جلسه‌ای قرار گرفت ولی گروه کنترل هیچ آموزشی دریافت نکرد. جهت جمع‌آوری داده ها، از پرسشنامه های هوش تجسمی کتل، خلاقیت تورانس و مقیاس ارزش گذاری فرایافت طراحی استفاده شد. با توجه به نتایج تحلیل کواریانس و مقدار F بدست آمده در هوش تجسمی (03/5) می توان گفت که تاثیر آموزش راهبرد تفکر سطح بالا بر هوش تجسمی دانشجویان (با مجذور اتا - تأثیر 16 درصد) معنادار بود. آموزش در خلاقیت با مقدار F بدست آمده (91/18) و میزان تاثیر (42 درصد) معنادار بود. همچنین مقدار F بدست آمده در فرایافت طراحی (61/31) با میزان تأثیر (55 درصد) معنادار بود. از یافته ها می توان نتیجه گرفت، شیوه آموزشی می تواند با فراهم آوردن زمینه آموزشی مناسب، امکان ارتقاء آنان را فراهم آورد.

زندگی قوم یهود و همزیستی مسلمانان و یهودیان در اصفهان قدمت طولانی دارد؛ به‌طوری‌که کنیسه‌های زیادی در این شهر بناشده است. اکثر این کنیسه‌ها که از دوره قاجار به‌جامانده‌اند، در محله یهودی‌نشین جویباره اصفهان با بیشترین جمعیت یهودی ساکن، احداث‌شده‌اند. هدف اصلی در این پژوهش شناخت و تحلیل ویژگی‌های معماری کنیسه‌های دوره قاجاری اصفهان بر مبنای نگرش سامانه‌ای در معماری و با توجه به پاسخ‌دهی آن‌ها به نیازهای فرهنگی- مذهبی یهودیان محله جویباره است. پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که ویژگی‌ها و اصول معماری کنیسه‌های قاجاری محله جویباره اصفهان چیست. برای پاسخ به این پرسش، با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی و استفاده از روش قیاسی- تحلیلی، در گام نخست معماری این کنیسه ها ازنظر چهار سامانه زمینه (فرهنگی- محیطی)، کارکردی، کالبدی و سازه‌ای مورد تحلیل قرارگرفته است. سپس ویژگی‌های معماری آن‌ها مقایسه و الگوهای معماری رایج در این کنیسه ها بازشناسی شده است. باوجود مشابهتی که کمابیش در بیشتر کنیسه‌های قاجاری اصفهان دیده شد، اما تفاوت‌هایی نیز در این بناها ازلحاظ ویژگی‌های فضایی- کارکردی (گونه شناسی هندسه پلان عبادتگاه و فضاهای اصلی) و ویژگی‌های کالبدی- ساختاری (آرایه، نورگیری و سازه) مشاهده شد. سپس در گام آخر اصول معماری کنیسه‌های محله جویباره اصفهان در دوره قاجار مانند تواضع در معماری، سلسله‌مراتب فضایی، درون‌گرایی مرکزگرایی، محوربندی فضایی و عرصه بندی فضایی نیز استخراج شد.

با افزایش توجه به کیفیت هوای داخلی و کاهش وابستگی به سامانه‌های مکانیکی، ضرورت بازتعریف راهکارهای غیرفعال جریان‌ساز هوای تازه در معماری پایدار بیش‌ازپیش آشکار شده است. بررسی پیشینه پژوهش نشان می‌دهد باوجود معرفی راهکارهای متعدد، همچنان فقدان یک طبقه‌بندی جامع کالبدی و عدم ارزیابی دقیق عملکرد این راهکارها در اقلیم‌های مختلف ایران، به‌عنوان یک خلأ علمی و کاربردی جدی مطرح است. هدف این پژوهش، ارائه یک طبقه‌بندی نوین بر پایه منطق کالبدی - عملکردی و اولویت‌بندی راهکارهای غیرفعال در چهار اقلیم اصلی ایران است. پژوهش حاضر کاربردی و با رویکرد ترکیبی انجام شد. ابتدا با مرور نظام‌مند منابع، ۱۷ راهکار در چهار دسته سقف محور، دیوار محور، فضاهای میانی و کف محور طبقه‌بندی گردید. سپس با مشارکت ۶۳ خبره، ۸ معیار ارزیابی استخراج و با روش آنتروپی شانون وزن‌دهی شد. در ادامه، رتبه‌بندی راهکارها در چهار اقلیم ایران با روش TOPSIS انجام گرفت و الگوهای هم‌افزایی نیز بررسی شد. نتایج نشان داد که «کارایی تهویه» و «کیفیت هوای داخل» مهم‌ترین معیارهای تصمیم‌گیری هستند. همچنین، عملکرد راهکارها به طور معناداری به اقلیم وابسته است؛ به‌گونه‌ای که بازشوها و چیدمان داخلی در اقلیم‌های معتدل و مرطوب و گرم و مرطوب، بادگیر و حیاط مرکزی در اقلیم گرم و خشک، و پنجره، دیوار ترومپ و دودکش خورشیدی در اقلیم سرد و کوهستانی بیشترین کارایی را داشتند. یافته‌ها بیانگر آن است که تهویه غیرفعال مؤثر، حاصل انتخاب یک عنصر منفرد نیست، بلکه از ترکیب هوشمندانه عناصر و انطباق دقیق با بستر اقلیمی شکل می‌گیرد.

تحولات فناورانه و دیجیتالی در عرصه شهرسازی، منجر به ظهور مفهوم «شهر هوشمند» شده‌اند؛ اما آنچه امروزه بیش از پیش اهمیت دارد، «فراگیر بودن» این شهرهاست. در واقع، شهر هوشمند باید نه‌تنها تکنولوژیک، بلکه عادلانه، مشارکتی و پاسخ‌گو باشد. با این حال مسیر تحقق چنین شهری، مملو از عدم‌قطعیت‌های سیاسی، نهادی و اجتماعی است. در این پژوهش، آینده شهر هوشمند فراگیر در کلان‌شهر رشت در افق سال ۱۴۲۰ شمسی (۲۰۴۰ میلادی) با رویکرد سناریونویسی بررسی شده است. هدف پژوهش شناسایی پیشران‌های کلیدی مؤثر بر تحقق شهر هوشمند فراگیر و تولید سناریوهای ممکن آینده با استفاده از روش GBN است. بدین منظور ابتدا با برگزاری جلسات گروه کانونی (4 جلسه، 25 نفر) با مشارکت خبرگان حوزه‌های شهرسازی، فناوری و حکمرانی شهری، فهرستی از پیشران‌ها استخراج گردید و پس از ورود به نرم‌افزار میک مک، پیشران‌های کلیدی شناسایی شدند. سپس با روش ماتریس اهمیت - عدم‌قطعیت، دو پیشران کلیدی شامل «سطح شفافیت و باز بودن سیستم‌های مدیریتی شهری» و «میزان مشارکت فعال و آنلاین شهروندان در تصمیم‌گیری شهری» به‌عنوان دو عدم‌قطعیت کلیدی شناسایی شدند. بر پایه ترکیب این دو پیشران، چهار سناریوی ممکن ترسیم شد: شهر شیشه‌ای با فضاهایی همچون حکمرانی شفاف، مشارکت مردمی و زیرساخت‌های دیجیتال باز؛ شهر نخبگان هوشمند (بالا-پایین) با شرایطی همچون داده‌های باز در اختیار نخبگان و تکنوکرات‌ها، بدون مشارکت توده؛ سناریوی فناوری بی‌صدا (پایین-بالا) با مشارکت اجتماعی بالا، اما در فضای تصمیم‌گیری تاریک و شهر بسته (پایین-پایین) با انحصار داده، مشارکت حداقلی و حاکمیت کنترل‌گر همراه خواهد بود. یافته‌ها نشان می‌دهد که در مسیر دستیابی به شهر هوشمند فراگیر، صرفاً توسعه فناوری کافی نیست، بلکه کیفیت نهادهای مدیریتی و میزان مشارکت‌پذیری جامعه نقش تعیین‌کننده دارند. سناریوهای ترسیم‌شده، ابزاری برای آماده‌سازی ذهن مدیران شهری در مواجهه با آینده‌های ممکن و توسعه راهبردهای انطباق‌پذیر محسوب می‌شوند.

وجود شکاف بین نظام آموزش شهرسازی و نظام حرفه، چالشی است که کلیه ذی‌نفعان نظام شهرسازی بدان اذعان دارند و تغییر بنیادی از رویکردهای دانشگاه‌های نسل یک به نسل چهار نیز در حوزه کلان بر همین مبنا و باهدف کاهش این شکاف و افزایش تأثیرگذاری حوزه آموزش در محیط زندگی تعریف شده است. نخستین و اصلی‌ترین راهبرد تحقق دانشگاه نسل چهار، توجه به رویکرد مسئولیت اجتماعی دانشگاه در حوزه کلان و خرد است. هدف از پژوهش پیش رو، تبیین جایگاه این رویکرد در رشته برنامه‌ریزی شهری باهدف کاهش شکاف نظام آموزش و حرفه است. براین‌اساس، ساختار پژوهش، کیفی و از روش تحلیل مضمون و شیوه مصاحبه نیمه‌ساختاریافته در قالب مصاحبه عمیق با 25 نفر از افراد واجد شرایط، جهت کاربست در دانشگاه یزد (به‌عنوان نمونه موردی) استفاده شده است. نتایج پژوهش حاکی از انست که تحقق رویکرد مسئولیت اجتماعی دانشگاه در چهار بعد آموزش، پژوهش، ارزش‌ها و خدمات می‌تواند از طریق مدل پیشنهادی پژوهش، باعث کاهش شکاف نظام آموزش شهرسازی و حرفه باشد. همچنین مطابق با نتایج پژوهش، پنج مضمون بازنگری ساختار و سرفصل رشته، بازنگری سرفصل کارگاه‌ها، اصلاح ساختار و منطق اهداف رشته، عمل به مسئولیت اخلاقی اجتماعی و بازنگری در سازوکار پشتیبانی پنج مضمون اصلی و پایه راهنمای عمل به مسئولیت اجتماعی باهدف کاهش شکاف نظر و عمل در رشته برنامه‌ریزی شهری هستند.