Greinin fjallar um kvikmyndina Me Before You (2016) í ljósi listævintýrsins um „Fríðu og Dýrið“ og greinir hvernig kvikmyndin endurskapar hefðbundið ævintýramynstur í samtímalegum búningi. Með því að nota frásagnalíkan A. J. Greimas er mögulegt að varpa ljósi á hlutverk og stöðu aðalsögupersónanna, Lou og Will, og sýna hvernig kvenhetjan gegnir bæði hlutverki geranda og viðtakanda líkt og í klassískum ævintýrum. Sýnt er fram á að þrátt fyrir nútímalegt yfirbragð byggir myndin á gömlum frásagnahefðum þar sem kvenhetjan fer í gegnum umbreytingu sem felur í sér þrautseigju, fórnfýsi og undirgefni gagnvart karlhetjunni. Hún færist upp um stétt og öðlast „frelsi“ sem er háð leiðsögn og gjöfum karlhetjunnar. Samanburðurinn við „Fríðu og Dýrið“ sýnir hvernig bæði ævintýrið og kvikmyndin leggja áherslu á breytingar í lífi karlhetjunnar sem verða mögulegar vegna fórnfýsi kvenhetjunnar, en jafnframt hvernig umbreyting hennar sjálfrar er mótuð af væntingum feðraveldisins um „rétta“ kvenlega hegðun. Greinin sýnir hvernig kvikmyndin Me Before You endursegir ævintýrahefðir fyrri alda og viðheldur hefðbundnum gildum um karla og konur sem birtast undir formerkjum rómantíkur og tilfinningalegs þroska.
Tilgangur þessarar greinar er að vekja athygli á vafasamri beitingu geðtengsla kenningar innar í barnaverndarmálum hér á landi. Höfundar greinarinnar byggja á fjölbreyttri reynslu sinni úr klínísku starfi, fræðilegri vinnu og rannsóknum. Tengsl foreldra og barna hafa ávallt haft þýðingu í barnaverndarmálum en upp á síðkastið hafa höfundar orðið vitni að breytingu þar sem geðtengslakenningin er farin að gegna ráðandi hlutverki í röksemdafærslu og til að réttlæta sviptingu forsjár eða umgengni. Jafnframt virðist aukin áhersla lögð á að styrkja vísindalegt lögmæti mælitækja sem eiga að mæla tengsl. Þessi þróun er áhyggjuefni af ýmsum ástæðum. Þótt geðtengslakenningin eigi sér stuðningsmenn og hafi ákveðið notagildi í barnaverndarstarfi, er til mikið af gögnum sem draga í efa grundvallarforsendur kenningarinnar, áreiðanleika mælitækja hennar, notkun hennar sem sönnunargagna fyrir dómi og hversu viðeigandi hún er fyrir fatlaða foreldra eða börn, einkum þá sem greinst hafa með þroskahömlun, einhverfu eða annars konar taugafjölbreytileika. Ekki ætti að leggja of mikið traust á slíkar vísindalega vafasamar mælingar eða gera þær að grundvelli þess að réttlæta forsjársviptingu, allra síst í málum sem virðast knúin áfram af fordómum, málum sem hægt væri að leysa með því að veita viðeigandi og markvissan stuðning. Meginmarkmið þessarar greinar er að setja fram sameiginlega, þverfræðilega yfirlýsingu sem er byggð á klínískri og fræðilegri sálfræði, fötlunarfræði og mannfræði til að vekja athygli á þessum málum meðal foreldra, stuðningsaðila þeirra, talsmanna, fagfólks og fræðafólks auk þess að fræða almenning. Í lok greinarinnar er fjallað um reynslu reynds lögmanns af notkun tengslamata í barnaverndarmálum og bent á mögulegar leiðir til frekari rannsókna.
Í nútímasamfélagi hefur samfélagsleg þátttaka barna aukist samhliða auknu lýðræði nemenda innan skólakerfisins. Val á nemendum í nemendaráð er mikilvægur þáttur í lýðræðislegri þátttöku í skólastarfi. Þó hefur skólakerfið tekið breytingum á síðastliðnum áratugum, þar sem félagsleg lagskipting, aðgreiningarþörf og markaðsvæðing hefur aukist og skólinn er orðinn merkingarbær vettvangur stéttaskiptingar. Í þessari rannsókn voru tekin fimm rýnihópaviðtöl við yfir áttatíu grunnskólanemendur sem sátu í nemendaráðum íslenskra grunnskóla. Markmið rannsóknarinnar var að kanna val á nemendum í nemendaráð íslenskra grunnskóla og rannsaka hvort nemendaráð væru vettvangur þar sem valdauppbygging samfélagsins endurskapaðist. Notast var við kenningar Lauru Lundy og Pierre Bourdieu sem greiningartæki í rannsókninni. Tvær rannsóknarspurningar voru settar fram: (1) Hvernig endurspeglar val á nemendum í nemendaráð félagslegan bakgrunn þeirra og stöðu innan skólasamfélagsins? (2) Hverjir hafa völd innan vettvangs nemendaráða og með hvaða hætti birtast slík völd? Með þemagreiningu viðtalanna myndaði aðalrannsakandi þrjú meginþemu: (i) Hefðbundið valferli nemendaráða speglar félagslega aðgreiningu, (ii) Ójöfn dreifing valds birtist innan nemendaráða, (iii) Nemendaráð eru vettvangur sem veitir útvöldum nemendum félagslegt og menningarlegt forskot. Þemun varpa ljósi á hvernig nemendaráð, líkt og skólinn, eru vettvangur fyrir endursköpun stéttaskiptingar þar sem ráðandi hópar styrkja stöðu sína enn fremur. Niðurstöður rannsóknarinnar samræmast þróun menntakerfisins þar sem aðgreiningarþörf nemenda og skóla hefur aukist. Nemendur með verðugan veruhátt og táknrænt auðmagn hafa forskot á samnemendur sína að aðgengi nemendaráða, sem og að valdi innan þeirra. Rannsóknin varpar ljósi á félagslegar skekkjur er varða lýðræði barna og ungmenna á borð við val og þátttöku innan menntavettvangsins og hvernig félagsleg lagskipting endurskapast í gegnum kynslóðir. Rannsóknin undirstrikar þörf á gagnrýninni endurskoðun á vali í nemendaráð í íslenskum grunnskólum og að mikilvægt sé að finna nýjar og fjölbreyttari leiðir til að tryggja öllum börnum raunverulegt tækifæri til lýðræðislegrar þátttöku innan menntavettvangsins, óháð félagslegum bakgrunni þeirra og valdastöðu innan og utan veggja skólans.
Markmið þessarar rannsóknar var að fá innsýn í daglega málnotkun fjöltyngdra barna á Íslandi í samanburði við eintyngd börn með því að skoða persónulegar frásagnir þeirra og setja niðurstöðurnar í alþjóðlegt samhengi. Alþjóðlegur rannsóknarhópur hefur þróað aðferð til að laða fram persónulegar frásagnir hjá börnum sem nefnist Global TALES og hefur hún verið notuð í 26 mismunandi löndum. Í þessari rannsókn var aðferðin notuð til að taka viðtöl við 42 íslensk börn á aldrinum 9;3 til 10;9 ára, 27 eintyngd og 15 fjöltyngd. Öll fjöltyngdu börnin höfðu hafið grunnskólanám á Íslandi og þau voru öll fædd á landinu nema eitt. Mörg fjöltyngdu börnin töluðu íslensku og ensku heima hjá sér auk heimamáls eða heimamála foreldranna. Menntunarstig foreldra var hærra í eintyngda hópnum en í þeim fjöltyngda. Niðurstöður sýndu að fjöltyngdu börnin tjáðu sig í marktækt færri segðum/setningum, þau notuðu marktækt færri orð og orðanotkun þeirra var ekki eins fjölbreytileg og hjá eintyngdu börnunum. Enn fremur gerðu þau hlutfallslega mun fleiri málfræðivillur. Í Global TALES-aðferðinni eru notuð sex kveikjuorð (hamingjusamur/spenntur, áhyggjufullur, reiður/pirraður, stoltur, vandræði og mikilvægt) til að laða fram persónulegar frásagnir. Börnin í báðum hópum töluðu um að hamingjustundir fælust í samveru með fjölskyldunni. Báðir hópar nefndu samskipti við vini og systkini í tengslum við atburði sem reittu þau til reiði og þau voru stolt af persónulegum sigrum. Skólinn kom oftar fyrir sem umræðuefni fjöltyngdu barnanna, bæði sem áhyggjuefni og einnig þegar þau töluðu um mikilvæg atriði. Niðurstöðurnar gefa til kynna að fjöltyngd börn sem hafa alist upp á Íslandi þurfi mun markvissari kennslu í íslensku, til að geta auðveldlega deilt með öðrum persónulegum atburðum úr daglegu lífi, en að umræðuefnin séu hliðstæð og hjá eintyngdum jafnöldrum. Jafnframt sýna niðurstöðurnar að hægt er að bera saman málfærni ein- og fjöltyngdra barna með því að nota Global TALES-aðferðina.
Í þessari grein er fjallað um eigindlega rannsókn sem gerð var í fimm leikskólum í Reykjavík og beindist að því að varpa ljósi á reynslu starfsfólks af innleiðingu ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins (Barnasáttmálans) í daglegt starf og hvernig sú vinna mótaði viðhorf, starfshætti og skipulag leikskólanna með hliðsjón af réttindum barna. Rannsóknin byggir á hugmyndum Réttindaskóla UNICEF um rétt barna til þátttöku og lýðræðislegrar menntunar og á kenningum Lundy (2007) um rými, rödd, áheyrn og áhrif. Þá byggir hún á hugmyndum um virka hlustun og siðferðilega ígrundun í réttindanámi. Gagnaöflun var í formi rýnihópaviðtala við kennara, frásagna þeirra af birtingarmyndum réttinda barna í daglegu starfi og skjalagreiningar. Helstu niðurstöður benda til þess að innleiðing réttinda barna krefjist breytinga á viðhorfum og starfsháttum þar sem faglegt lærdómssamfélag og gagnrýnin ígrundun eru lykilforsendur. Þátttakendur lýstu bæði jákvæðum breytingum í átt að auknu sjálfræði og þátttöku barna en einnig áskorunum á borð við skort á fræðslu, leiðsögn og faglegri forystu. Togstreita kom fram milli verndarskyldu og virðingar fyrir sjálfræði barna en niðurstöðurnar sýna að slík siðferðileg spenna getur orðið uppspretta þróunar, umræðu og dýpri skilnings á réttindum barna. Höfundar varpa fram fræðilegum og hagnýtum ábendingum um hvernig réttindi barna megi festa í sessi í leikskólum með lýðræðislegum viðhorfum og starfsháttum.
In November 2023 seismic activity prompted the evacuation of Grindavík, dispersing school-aged children across about 70 schools across Iceland. This displacement disrupted social ties, housing stability and schooling continuity, while creating ongoing uncertainty about community re-inhabitation. This first study of the well-being of children from Grindavík examines how disaster-driven displacement affected the well-being of students aged 12–16 years using data from the 2025 Icelandic Youth Study (15–17 months post- evacuation), which included a dedicated Grindavík module. We compared students evacuated after the eruption (n = 235), students who had moved away from Grindavík before the eruption (n = 148) and a national reference group (n = 17,315), allowing us to separate evacuation-specific experiences from those associated with relocation more generally. Regression models adjusting for subjective socioeconomic status, grade, gender and non-Icelandic background showed that evacuees reported lower life satisfaction (β = −0.26, CI [−0.43, −0.09]) and school belonging (β = −0.41, CI [−0.55, −0.27]), along with higher psychosomatic symptoms (β = 0.24, CI [0.10, 0.39]) than the national reference group. Prior movers did not differ in life satisfaction or belonging, but showed more psychosomatic complaints, absenteeism, substance use and bullying victimisation. Direct comparisons revealed that evacuees had lower life satisfaction (β = −0.27, CI [−0.50, −0.04]) and school belonging (β = −0.34, CI [−0.56, −0.13]) than prior movers, indicating evacuation-specific differences. Moderation analyses suggested that wellbeing differences for evacuees were broadly consistent across socioeconomic and grade levels, but gender differences were notable: negative effects on life satisfaction and school belonging were substantially larger among girls than boys. Overall, the results indicate that forced evacuation was consistently associated with weaker psychosocial well-being, largely irrespective of family background or age, but with stronger socio-emotional impacts among girls. Comparisons with prior movers highlight that disaster-driven displacement carries distinctive consequences beyond the challenges of relocation, underscoring the need for targeted educational and welfare responses.
Markmið rannsóknarinnar sem fjallað er um í þessari grein voru annars vegar að varpa ljósi á starfshætti sem gera börnum kleift að stunda nám og leik í takt við eigin forvitni og hins vegar að meta áhrif hæglætis á leik barna og fagvitund kennara. Þátttakendur í rannsókninni voru stjórnendur og deildarstjórar fjögurra leikskóla sem tóku þátt í þróunarverkefninu Stilla – hæglátt leikskólastarf sem unnið var í samstarfi leikskólanna og fræðimanna frá Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og Suðaustur-háskólanum í Noregi á árunum 2022–2025. Byggt var á aðferðum hönnunarmiðaðra rannsókna og gagna aflað með rýnihópaviðtölum og uppeldisfræðilegum skráningum. Niðurstöðurnar sýna að hæglæti felst ekki einungis í breyttum starfsháttum heldur faglegri og siðferðilegri afstöðu sem mótar samskipti, skipulag og menningu leikskólans. Birtingarmyndir hæglætis komu fram í fjórum meginstoðum: Að dvelja með börnum og rækta nærveru; að fara út af sporinu og sýna sveigjanleika gagnvart áhuga og líðan barnanna; að kafa djúpt og skapa skilyrði fyrir samfellu og merkingarbæru námi; og að horfa til lengri tíma. Kennarar lýstu aukinni ró, djúpstæðari tengslum við börn og betri skilyrðum fyrir flæði í leik og námi. Þeir töldu að börnin í leikskólunum sýndu aukna sjálfstjórn, félagsfærni og sköpun þegar þeim gafst lengri tími til könnunar og leiks. Niðurstöður rannsóknarinnar gefa til kynna að aukið hæglæti í leikskólastarfi geti verið raunhæf leið til að efla gæði, vellíðan og lýðræðislega þátttöku barna. Niðurstöðurnar kalla jafnframt á endurskoðun/hugsun á dagskipulagi leikskóla til að skapa rými fyrir „réttan takt“ (ít. tempo giusto) í leik, tengslum og samskiptum barna og fullorðinna.
Brotthvarf úr framhaldsskóla er eitt helsta viðfangsefni íslenska menntakerfisins þar sem hlutfall ungs fólks sem hverfur frá námi er tiltölulega hátt í samanburði við önnur OECD-ríki. Markmið rannsóknarinnar var að greina hvernig félagslegir og efnahagslegir þættir tengdust brotthvarfi úr framhaldsskóla. Skoðað var hvort og hvernig þessir þættir réðust af kyni og mótuðu framtíðarsýn ungmenna sem horfið höfðu frá námi. Rannsóknin byggir á gögnum úr Íslensku æskulýðsrannsókninni frá árinu 2022 og nær til 878 einstaklinga á aldrinum 18–24 ára sem annars vegar voru í námi eða höfðu lokið námi og hins vegar einstaklinga sem voru utan skóla. Svarhlutfallið var 43,9%. Líkur á brotthvarfi voru greindar með tvíundargreiningu. Niðurstöður sýndu að piltar voru marktækt líklegri til að hverfa frá námi en stúlkur. Veikt fjárhagslegt bakland, lægra menntunarstig foreldra og skortur á hvatningu í grunnskóla jók einnig líkur á brotthvarfi. Ungmenni utan skóla voru jafnframt síður bjartsýn á framtíðina og töldu sig ólíklegri til að staarfa við eitthvað sem þeim þótti skemmtilegt við 30 ára aldur. Niðurstöðurnar voru rýndar út frá feminískum kenningum um samtvinnun mismunabreyta (e. intersectionality), sem gáfu til kynna að brotthvarf skýrðist ekki af einni breytu heldur samspili kerfislægra og félagslegra þátta sem mótuðu ólíkar aðstæður ungmenna.
Í þessari grein er fjallað um starfendarannsókn sem framkvæmd var í einum leikskóla með það að markmiði að efla þátttöku barna í vettvangsferðum. Rannsóknin beinir sjónum að hvernig kennari getur með ígrundun, endurskoðun á eigin starfsháttum og markvissum aðgerðum skapað raunveruleg tækifæri til þátttöku og áhrifa barna í samræmi við lýðræðislegar áherslur í leikskólastarfi. Rannsóknin var gerð á elstu deild leikskólans skólaárið 2024–2025 og tók til 15 barna og starfsfólks deildarinnar. Markmiðið var að þróa nýtt fyrirkomulag vettvangsferða þar sem börnin hefðu áhrif á undirbúning, framkvæmd og úrvinnslu í stað þess að fylgja fyrir fram ákveðnu skipulagi fullorðinna. Gögnum var safnað með rannsóknardagbók, þátttökuathugunum, rýnihópaviðtölum og óformlegum samtölum. Greining gagna byggði á þemagreiningu og þátttökustiga Harts sem nýttur var sem viðmið til að meta þróun þátttöku barnanna. Niðurstöður sýna að þegar kennarinn skapaði aðstæður þar sem börnin gátu haft áhrif á ákvarðanir jókst áhugi þeirra, virkni, sjálfstraust og tenging við ferðina. Jafnframt lærði kennarinn að sveigjanleiki, opnari samskipti og athygli á óyrta tjáningu barna eru lykilþættir í að auka þátttöku þeirra. Rannsóknin gefur til kynna að vettvangsferðir geti breyst úr fyrir fram mótuðum viðburðum yfir í lifandi rannsóknarferli þar sem börn og kennarar eru samrannsakendur. Ályktanir sem af rannsókninni eru dregnar undirstrika að með því að hægja á, hlusta og treysta börnum fyrir raunverulegu vali má efla forvitni, ábyrgð og sköpun þeirra.
Sérrit þetta er fyrra sérrit af tveimur þar sem birtar eru fræðigreinar sem nýta gögn úr Íslensku æskulýðsrannsókninni (ÍÆ) sem Menntavísindasvið Háskóla Íslands framkvæmir fyrir Mennta- og barnamálaráðuneytið á grundvelli 12 gr. æskulýðslaga nr. 70/2007. Markmið ÍÆ er að safna gögnum um velferð og viðhorf barna og ungs fólks til ýmissa farsældarvísa sem tengjast menntun, lífsgæðum og félagslegri stöðu, heilsu og vellíðan, öryggi og vernd, félagslegum tengslum og þátttöku í íþrótta-, tómstunda- og samfélagsstarfi. Grunnskólakönnun ÍÆ var fyrst lögð fyrir vorið 2022 (4.–10. bekk) og síðan árlega eftir það. Sumarið 2022 var sérhönnuð ÍÆ spurningalistakönnun jafnframt lögð fyrir ungmenni utan skóla (18–24 ára). Framhaldsskólakönnun ÍÆ var fyrst lögð fyrir nemendur 16–24 ára haustið 2023 og síðan annað hvert ár. Áherslur og aðferðafræði ÍÆ byggir á grunni tveggja alþjóðlegra rannsókna sem framkvæmdar hafa verið á Íslandi um langt skeið. Framkvæmd þeirra hefur frá 2022 verið felld inn í fyrirlögn grunnskólakönnunnar ÍÆ. Þetta er annars vegar Evrópska vímuefnarannsóknin (ESPAD) sem hófst árið 1995. Markmið hennar er að mæla ýmiss konar áhættuhegðun hjá ungmennum í Evrópu. Rannsóknin er spurningalistakönnun lögð fyrir hjá 15 ára ungmennum í grunnskólum á fjögurra ára fresti. ESPAD 2024 var áttunda gagnasöfnun rannsóknarinnar hér á landi. Hins vegar er um að ræða rannsóknina Heilsa og lífskjör skólabarna (HBSC). Kannanir HBSC fara fram á fjögurra ára fresti og hafa verið lagðar fyrir á Íslandi frá árinu 2006. Markmið rannsóknarinnar er að afla upplýsinga hjá börnum og ungmennum um líkamlega og andlega heilsu, lífsánægju, félagsleg tengsl, lífsstíl, áhættuhegðun, svefn, hreyfingu, næringu, notkun áfengis og annarra vímuefna, sem og upplifun af stuðningi í skóla og fjölskyldu. Rannsóknin er spurningalistakönnun sem er lögð fyrir í grunnskólum á fjögurra ára fresti hjá 11, 13 og 15 ára börnum og ungmennum. Rannsóknin er framkvæmd í samstarfi við Evrópuskrifstofu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO). Fyrirlögn HBSC var síðast árið 2022 en gagnasöfnun 2026 er framundan. Niðurstöður bæði ESPAD og HBSC veita mikilvægar upplýsingar um stöðu ýmissa velferðarþátta hjá börnum og ungmennum hér á landi og opna samhliða á möguleika á samanburði íslenskra og erlendra niðurstaðna. Það er von okkar sem að sérritinu standa að niðurstöður nýtist bæði í kennslu og hjá sérfræðingum á vettvangi sem starfa með börnum og ungmennum. Ritstjórum sérritsins Kristjáni Katli Stefánssyni og Valgerði S. Bjarnadóttur eru færðar innilegar þakkir fyrir ómælda vinnu við sérritið. Sömuleiðis fær Anna Bjarnadóttir verkefnisstjóri bestu þakkir fyrir alla vinnuna við útgáfuferil ritsins.
In recent years, notable changes have occurred in gambling practices in Iceland. Betting on the results of sports games has become prominent – a form of gambling increasingly marketed to young people. This study draws on data from the European Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD), administered every four years to students in the 10th grade in compulsory school. The aim was to compare the prevalence of gambling behaviour in the 2015 and 2024 ESPAD surveys by (1) examining differences in frequency (infrequent: monthly or less; frequent: twice monthly or more), (2) gambling venue (onsite, online or both on-site and online) and (3) risk level (lower-risk: lotteries, traditional games; higher-risk: slot machines, betting). When the findings from the 2015 and 2024 ESPAD surveys were compared, they showed, firstly, that infrequent gambling increased significantly between 2015 and 2024 for both genders across all venues. Infrequent onsite gambling rose among boys from 13.4% to 24% (p < 0.001) and among girls from 11.2% to 27.9% (p < 0.001). Online gambling followed a similar pattern, increasing among boys from ~10% to over 21% (p < 0.001) and among girls from 6.2% to 24.7% (p < 0.001). Gambling occurring both on-site and online also increased, from 15.4% to 27.4% among boys (p < 0.001) and from 13.1% to 34% among girls (p < 0.001). Secondly, frequent gambling (twice or more per month) also increased significantly across settings. Frequent gambling across both settings rose from 7.3% to 14% among boys (p < 0.001) and from 1.6% to 6.9% among girls (p < 0.001). Frequent on-site gambling rose among boys from 5.8% to 10.8% (p < 0.001) and among girls from 1.3% to 4.1% (p < 0.001). Frequent online gambling increased among boys from 5.8% to 10.8% (p < 0.001) and among girls from 1.2% to 5.3% (p < 0.001). Thirdly, infrequent lower-risk gambling increased markedly for both genders. On-site lower-risk gambling rose among boys from 11% to 23.5% and among girls from 10.9% to 27.5% (both p < 0.001). Online lower-risk gambling increased from 7.6% to 20% among boys and from 6.2% to 22.4% among girls (both p < 0.001). Infrequent higher-risk online gambling increased for both genders. Infrequent higher-risk on-site gambling increased for boys from 7.1% to 9.7% (not significant; p ~ 0.155), while the increase for girls – from 2.1% to 5.8% – was significant (p < 0.001). Fourth, more frequent lower-risk and higher-risk gambling also increased. Frequent lower-risk on-site gambling rose among boys from 2.9% in boys in 2015 to 8.4% in 2024 (p < 0.001) and from 1% in 2015 to 3.2% in 2024 (p ~ 0.005) for girls. Frequent lower-risk online gambling among boys increased from 3% to 6.5% (p < 0.001) for boys and from 0.8% to 4% (p < 0.001) for girls. Frequent higher-risk gambling rose in both on-site and online settings for both genders. Frequent higher risk on-site gambling increased for boys from 3.3% to 6.9% (p ~ 0.002) and for girls from 0.8% to 2.8% (p ~ 0.004). Frequent higher risk online gambling increased for boys from 4.4% to 7.1% (p ~ 0.054) and for girls from 0.8% to 2.4% (p ~ 0.029). When the findings are considered as a whole, gambling participation increased substantially among adolescents in Iceland between 2015 and 2024, with the largest rise seen in infrequent lower-risk gambling, although higher-risk forms also increased. Boys consistently reported higher levels of risky gambling than girls. These patterns align with European and international research showing sharp increases in online gambling among adolescents. The results underscore the urgent need for clearer gambling regulations in Iceland – particularly regarding age limits and marketing practices – as well as strengthened prevention and education strategies aimed at reducing gambling among young people.
Hugmyndir um móðurhlutverkið eru í sífelldri mótun og mæður eru undir áhrifum samfélagslegra viðhorfa og menningar í hverju samfélagi fyrir sig. Umfjöllunarefni þessarar greinar er að fá innsýn í upplifun mæðra á Íslandi af umfjöllun áhrifavaldamæðra sem deila lífi sínu á samfélagsmiðlum. Megintilgangur rannsóknarinnar er að verða meðvitaðri um utanaðkomandi áhrif sem foreldrar verða fyrir sökum aukinnar tæknivæðingar í samfélaginu. Fræðin gefa til kynna að mæður beri sig gjarnan saman við það sem þær sjá á samfélagsmiðlum og verði oftar en ekki fyrir neikvæðum áhrifum ef þar er sýnd svokölluð glansmynd. Við gagnaöflun var notast við eigindlega spurningakönnun og gátu allar mæður 18 ára og eldri tekið þátt í rannsókninni. Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að mæður séu meðvitaðar um þær óraunhæfu myndir sem margar áhrifavaldamæður varpa fram á sínum miðli en upplifi samt sem áður pressu vegna þeirra. Enn fremur var mikill samhljómur um að vilja sjá miðil hjá áhrifavaldamæðrum sem endurspeglaði móðurhlutverkið á fjölbreyttan hátt. Þessi rannsókn gefur innsýn í upplifun mæðra af umfjöllun áhrifavaldamæðra og gefur jafnframt til kynna að þörf sé á frekari rannsóknum á þessu sviði. Áhrifavaldamæður hafa lítið verið rannsakaðar í íslensku samfélagi og því er það von okkar að þessi rannsókn skili sér í aukinni þekkingu á því sviði.
Markmið rannsóknarinnar var að bera saman nemendur í bóknámi og starfsnámi í íslenskum framhaldsskólum út frá bakgrunni, viðhorfi þeirra til náms, álagi í námi og líðan í skóla. Meirihluti íslenskra nemenda velur bóknám í framhaldsskóla frekar en starfsnám og vitað er að forsendur námsvals og bakgrunnur þessara nemendahópa er gjarnan ólíkur. Fyrri rannsóknir hafa sýnt að skuldbinding þeirra til náms og námsferill er einnig mismunandi. Mikilvægt er að skilja hvernig val á námsleið tengist ólíkri reynslu ungs fólks í framhaldsskóla, bæði til að aðstoða nemendur betur við val á námi og fyrir framhaldsskóla að þróa sína starfshætti. Rannsóknin byggir á gögnum úr Íslensku æskulýðsrannsókninni 2023–2024, en rafræn spurningakönnun var send til allra nemenda í framhaldsskólum á Íslandi. Þátttakendur voru 5718 nemendur á aldrinum 15–20 ára (31% svarhlutfall), sem voru skráðir í annaðhvort bóknám eða starfsnám. Spurt var meðal annars um bakgrunn, áhuga og ánægju af námi, námsálag, félagslega þátttöku, líðan í skóla og brotthvarf. Niðurstöðurnar sýna marktækan mun á bakgrunni nemenda. Bóknámsnemar áttu frekar foreldra með háskólamenntun og bjuggu við betri fjárhag en starfsnámsnemendur, á meðan starfsnámsnemar bjuggu frekar utan foreldrahúsa. Starfsnámsnemendur sýndu meiri áhuga á náminu, höfðu meiri ánægju af kennslustundum og lögðu meira upp úr nytsamlegri færni sem þeir lærðu í skólanum. Á móti upplifðu bóknámsnemar meira álag í náminu og vörðu meiri tíma í heimanám. Félagsleg þátttaka var meiri meðal bóknámsnema, sem oftar sögðust tilheyra sérstökum hópi í skólanum og leið betur í hléum. Enginn munur fannst á ánægju með skólann, en starfsnámsnemar voru líklegri til að íhuga að hætta í námi. Heildarniðurstaðan bendir til þess starfsnámsnemar hafi sterkari tengsl við námið en að bóknámsnemar leggi meira upp úr félagslegum tengslum. Rannsóknin veltir upp spurningum um forsendur námsvals og undirstrikar mikilvægi þess að styðja sérstaklega við starfsnámsnemendur til að draga úr brotthvarfi þeirra.
Self-harm behaviour among adolescents has emerged as a serious public health concern in recent decades. International studies indicate that self-harm is the third leading cause of disability-adjusted life years (DALYs) lost, which is a measure of overall disease burden, representing a year lost due to ill-health, disability or early death. It is also one of the five most common causes of death among young people in Europe. Typically, self-injurious behaviour arises from intense psychological distress and difficulties with emotional regulation and is often a manifestation of underlying mental health conditions. With rising rates of distress among young people – both globally and in Iceland – there is a pressing need to understand better both the risk and protective factors associated with self-harm. This research had two main aims: (1) to examine the prevalence of self-harm among 15-year-olds in Iceland and how it has developed over a three-year period from 2023 to 2025 and (2) to investigate the extent to which adolescents’ social skills, self-efficacy in problem solving, relationships with their parents and sleep predict the likelihood of engaging in self-harm behaviour, after controlling for anxiety and depression. It draws on data from the Icelandic Youth Study, a large-scale, population-based survey administered annually to students in grades 4–10. The present sample comprised 10th-grade students (approximately 15 years of age), with response rates exceeding 90%. Given the scope, representativeness and repeated design of the data collection, the findings provide valuable insight into national trends in adolescents’ wellbeing. The findings show that across the three-year study period, the overall prevalence remained relatively stable over time. Around 16% of 10th-grade students reported having engaged in intentional self-harm on one or more occasions during the past 12 months. Girls were approximately 50% more likely than boys to report self-harm behaviour (20% vs. 10% respectively). Furthermore, significant associations were found between self-harm behaviour and social skills, adolescents’ self-efficacy in problem solving and sleep. Self-harm behaviour was also associated with adolescents’ perceptions of their 19 Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun: Sérrit 2025 – Íslenska æskulýðsrannsóknin I relationships with their parents. After controlling for anxiety and depression, the strength of these associations decreased to varying degrees, indicating that anxiety and depression partially accounted for the relations between these factors and self-harm. The findings suggest that effective prevention efforts should focus on strengthening adolescents’ social skills, self-efficacy in problem solving and promoting healthy sleep patterns. In addition, they underscore the important role parents and other caregivers play in the lives of their children and how their support can strengthen young people’s well-being. Parents should be offered education on how to recognise early signs of distress and be provided with access to specialist support services for their children, such as psychologists and psychiatrists, particularly when adolescents experience severe distress or engage in self-harm. Early intervention should be prioritised, and adolescents should be provided with timely information about where to turn when they experience psychological distress, as well as access to support services and guidance on positive coping strategies. Self-harm should not be understood solely as an individual concern but rather as a reflection of broader societal, relational and emotional contexts that shape young people’s wellbeing. Aligned with the aims of the Icelandic Prosperity Act, effective prevention and early interventions require comprehensive, child-centred, structured support systems, emphasising integrated, cross-sectoral collaboration that extends beyond the individual to include families, schools, welfare services and communities. Adolescents should also have a voice in shaping these processes as well as the prevention strategies and services designed to support them. When interpreting the findings, it should be noted that this was a cross-sectional study and that the relationships examined are correlational in nature. The study design therefore limits causal inference. Accordingly, the results were interpreted with appropriate caution. However, the repeated 12-month prevalence data collected over three consecutive years (2023–2025) provide a robust basis for assessing stability and trends in self-harm behaviour among adolescents in Iceland. Self-harm among adolescents has been under-researched in Iceland, particularly in community-based samples drawn from the school system. The present study helps address this gap, building on data from the Icelandic Youth Study. There remains a clear need for further research examining self-harm in both clinical and community samples, in order to develop a more comprehensive understanding of the challenges faced by young people. Moreover, relatively few studies have examined self-harm over extended time periods, underscoring the importance of continued longitudinal and mixed-methods research in this area.
Post-compulsory education is widely acknowledged for its benefits to both society and students themselves. In Iceland, education for students aged six to sixteen is compulsory through both primary and lower-secondary levels. After graduation over 95% of students enrol in upper-secondary education. However, internationally comparable measures reveal that Iceland’s upper-secondary school dropout rates remain relatively high compared to those in other Nordic countries and across Europe, despite a downward trend in recent years. Meanwhile, the proportion of young people not in education, employment or training (NEETs) is consistently one of the lowest in Europe. Unemployment rates in Iceland tend to be very low compared to many other countries and labour participation is high. On average, Icelandic students also graduate later in life than students in other Nordic countries. This raises the question of whether a substantial group of “atypical dropouts” exists among early school leavers in Iceland – young people who resemble those who stay in school but opt to take a year or two off from their studies, perhaps attracted by the vibrant labour market. The relatively easy re-entry into upper-secondary education in Iceland may further support this pattern. We analysed data from the 2022 Icelandic Youth Study focusing on early school leavers aged 18–24 who have neither enrolled in nor graduated from an upper-secondary programme. The study employed a telephone interview survey using a probability sample drawn from nearly complete national records of upper-secondary school enrolees. Out of an initial sample of 2,000 individuals split equally between early leavers and non-leavers, 878 interviews were completed. Based on self-reported educational status, 276 were confirmed as early school leavers and 602 were non-leavers. We compared early leavers and non-leavers on key predictors of school dropout: parental financial support and encouragement, well-being during compulsory school, feelings as well as expectations of obtaining a satisfying and well-paid job by age 30. Within the early leaver group, participants were further compared based on their intent to resume studies, and their reasons for dropping out were analysed via both open- and closed-ended questions. Notably, approximately two thirds of early school leavers planned to resume their studies within two years. A clear difference emerged between leavers and non-leavers across all hypothesised predictors of dropout. However, within the early leaver group, those who planned to resume their studies did not differ markedly from those who did not – aside from one key factor: their expectations regarding the likelihood of having an enjoyable and well-paying job by age 30. The overall pattern of findings was similar across both groups. The most reported reasons for leaving school included lack of motivation, low academic self-efficacy and a diminished sense of purpose. The pattern of responses was not distinctly dissimilar between those with and without plans for further studies. As the sample size is modest and the risk of nonresponse bias is considerable, the findings should be regarded as indicative rather than conclusive. Nonetheless, the overall pattern does not support the notion of a substantial subgroup of high-functioning young individuals who simply take a temporary break from schooling – though such cases undoubtedly exist. While Iceland’s strong labour market and accessible upper-secondary education undoubtedly contribute to low NEET rates, our findings suggest that these outcomes reflect early school leavers having access to viable opportunities, rather than a labour market that attracts students away from education.
This article examines how school leaders in Icelandic preschools and compulsory schools shape and sustain a healthy workplace culture that supports teacher well-being, job satisfaction and professional security. Healthy workplace culture refers to the values, relationships, expectations and organisational practices that frame daily school life and contribute to the psychological safety and overall well-being of staff. Prior Icelandic research shows that teacher stress and burnout are increasing, often linked to workload, time pressure and challenging interpersonal demands. At the same time, international literature highlights that supportive leadership, trust, shared values and opportunities for participation are central to fostering teachers’ sense of belonging, autonomy and professional flourishing. Against this background, the present study focuses on the leadership practices that characterise schools with demonstrably positive results in workplace culture surveys.
Grit, defined as perseverance and passion for long-term goals, has been associated with several positive life outcomes, including academic success, professional achievement and psychological well-being. While previous studies have frequently examined grit in relation to educational performance, fewer have explored how grit interacts with different dimensions of well-being within higher education populations. This study investigates the relationship between grit and well-being among university students, focusing on whether and how grit is associated with different dimensions of well-being, while also examining the role of demographic factors such as age, gender, sleep duration and academic performance. A quantitative cross-sectional survey design was employed. Data were collected in spring 2023 from students at the University of Akureyri and the University of Iceland, using a convenience sampling approach. Data from 234 valid responses were analysed (response rate: 13.33%). The survey included the 10-item Short Grit Scale (Grit-S; Duckworth & Quinn, 2009), measuring two components: consistency of interest and perseverance of effort. Well-being was assessed using the 7-item Short Warwick-Edinburgh Mental Wellbeing Scale (SWEMWBS; Stewart-Brown et al., 2009), which captures both hedonic (short-term pleasure, emotional satisfaction) and eudaimonic (long-term purpose, personal growth and social connectedness) aspects of well-being. Responses were given on 5-point Likert scales, and demographic variables included age, gender, average grade and self-reported sleep duration.
Following the Christianisation of Iceland around 1000 AD, it was necessary to import and translate the most essential literature for the education of priests to ensure the success of the fledgling Church of Iceland. While it was necessary for priests to have at least some command of Latin, the same could not be said for the general populace of Iceland, which by and large consisted of farmers who were unfamiliar with the long-standing traditions of the Roman Church. In order to ameliorate the situation, sermons and other foundational texts were thus made available in the vernacular. The oldest translations from Latin into Old Norse-Icelandic are thus liturgical texts, homilies, hagiographies, theological treatises and works on Christian philosophy and ethics. This article considers two particularly influential textbooks from the early years of Nordic literacy. The first is a Christian didactic work, the Elucidarium by Honorius Augustodunensis, which has the form of a dialogue between master and apprentice on the basic tenets of Christianity as well as providing an education on morality. The latter is a Norwegian text – like most medieval Nordic texts by an unknown author – written ca. 1250, the King’s Mirror (Konungs skuggsjá). Even though its primary purpose is the secular education of kings on all matters of importance pertaining to their future as worldly rulers, the King’s Mirror is greatly influenced by the Elucidarium, both in form and subject matter; as the king receives his power directly from God, his education is by necessity also a Christian one. It is argued here that both of these early didactic texts, neither of which were accessible to the general public, had a tremendously interesting, not to say important, impact on two Icelandic sagas in particular: Eiríks saga víðförla (The Saga of Eiríkr the Far-Traveled) on the one hand and Yngvars saga víðförla (The Saga of Yngvarr the Far-Traveled) on the other. It will be shown that the Christian, secular and royal learning exhibited in these works of literature were no less meant to reach a public audience than a more learned one. In spite of the seemingly more fantastic narrative elements of the sagas, which concern themselves with pilgrimages of a sort to distant lands in the East, inhabited by dragons, giants and all kinds of monsters that the protagonists must vanquish in order to reach their goals, all of these works of literature have a common theme: a great admiration for learning „Þeir hafa flest vitni til síns fróðleiks, er best eru lærðir“: Áhrif lærdómstexta og kennslurita á íslensk sagnarit miðalda 14 and wisdom, Christian and royal virtues which are thought to be the foundation of all worldly understanding and that which separates good from evil and Christians from heathens. Both Eiríks saga and Yngvars saga focus on humble heroes of great skill and thirst for knowledge, who seek and receive vital learning from kings whom they have befriended. The knowledge imparted is of the same nature as that which is found in the Elucidarius, a textbook for priests, and in the King’s Mirror, a textbook for future kings. The knowledge proves to be essential to the saga protagonists, as they would not have achieved their objectives without it, and thus the sagas provide concrete albeit fictitious accounts of legendary people whose service to God and wisdom has brought them eternal glory. In a society almost exclusively populated by illiteratre working classes, these sagas demonstrate the utmost admiration for education – literary but also spiritual and practical learning. The public would still not have had access to the sagas in their written form, but these were stories told from generation to generation in an oral story-telling culture, and along the way the theme of the importance of true knowledge became an integral part of the narrative. While not directly educational texts themselves, these sagas may indicate how such a message could be imparted to those who had no other means or access to education.
Í greininni er fjallað um rannsókn á upplifun fjögurra ungra kvenna sem greindust með krabbamein og lærdómi þeirrar lífsreynslu. Þátttakendur eiga það sameiginlegt að hafa skrifað um reynslu sína þegar þær gengu í gegnum krabbameinsmeðferð. Rýnt er í frásagnir sem deilt var á samfélagsmiðlinum Instagram og útgefin ljóð í því skyni að fá innsýn í líf þeirra á þeim tíma sem þær veikjast og takast á við nýjan veruleika. Auk þess byggja niðurstöður rannsóknarinnar á djúpviðtölum sem tekin voru við sömu konur að nokkrum árum liðnum og varpa ljósi á lærdóm sem þær draga í kjölfar veikindanna. Hér er um eigindlega rannsókn að ræða sem byggir á fyrirbærafræðilegri nálgun þar sem horft er til lífsreynslu fólks og þeirrar merkingar sem í hana er lögð. Í niðurstöðum rannsóknarinnar eru dregin fram þemu sem endurspegla tilfinningaleg átök, breytingar á sjálfsmynd og jákvætt hugarfar í gegnum sársaukafullt ferli, sem jafnframt einkennist af þakklæti, kærleika og fegurð. Þegar síðar er litið um öxl kemur í ljós að veikindin hafa haft þýðingarmikil áhrif á líf þátttakenda, ekki síst varðandi tengsl þeirra við sig sjálfar, annað fólk og lífið sjálft. Rannsóknarefnið er skoðað af fræðilegum sjónarhóli jákvæðrar sálfræði, einkum annarrar bylgju hennar, þar sem horft er til tengsla áfalla og hamingju. Þar að auki er byggt á kenningu um áfallaþroska sem felur í sér þann möguleika að áföll geti stutt við persónulegan þroska fólks og innihaldsríkt líf. Rannsóknir á því sviði hafa fram til þessa verið fátíðar hér á landi. Hagnýtt gildi rannsóknarinnar felst í auknum skilningi á viðkvæmri stöðu ungra kvenna sem greinast með krabbamein og niðurstöður hennar gefa vísbendingar um hvaða þættir geta verið mikilvægir til að styðja við þann hóp á farsælan hátt.
