Аннотация. Введение.Псориаз считается системным иммуновоспалительным заболеванием, ассоциированным с метаболическим синдромом (МС), абдоминальным ожирением, инсулинорезистентностью и атерогенной дислипидемией. Современные критерии МС позволяют идентифицировать установленные заболевания, и на практике важна ранняя стратификация риска у пациентов с псориазом и избыточным весом. Цель.Оценить информативность клинико-лабораторных показателей, связанных с ожирением, для предварительной стратификации ожирение-ассоциированного метаболического риска у пациентов с псориазом. Материалы и методы.Было проведено одноцентровое обсервационное исследование с участием 150 взрослых пациентов с псориазом и индекс массы тела (ИМТ) > 28 кг/м², наблюдавшихся в Кожно-венерологическом диспансере Алматы. Оценивались пол, возраст, индекс PASI, артериальное давление (АД), окружность талии, общий холестерин, триглицериды (ТГ), липопротеиды низкой плотности (ЛПНП), липопротеиды высокой плотности (ЛПВП), уровень глюкозы натощак и гликозированный гемоглобин (HbA1c). В аналитическом разделе ожирением считался ИМТ ≥ 30 кг/м²; Согласно структуре расчета ROC-анализа, у 75 пациентов ИМТ составлял 28,0–29,9 кг/м², а у 75 пациентов – ИМТ ≥ 30 кг/м². Показатели были отобраны с помощью ROC-анализа, а пороговые значения определены с помощью индекса Юдена. Интегрированный скрининговый индекс (ИСИ) рассчитывался как среднее арифметическое эмпирических вероятностей. Результаты.Семь показателей продемонстрировали статистически значимую дискриминационную способность: окружность талии (площадь под ROC-кривой = 0,975; значение p <0,001), HbA1c и ТГ (площадь под ROC-кривой = 0,684), уровень глюкозы натощак (площадь под ROC-кривой = 0,650), возраст (площадь под ROC-кривой = 0,643), ТГ (площадь под ROC-кривой = 0,628) и ЛПНП (площадь под ROC-кривой = 0,607). Индекс PASI, АД, общий холестерин и пол не показали статистически значимой взаимосвязи в данной выборке. Предложен ИСИ, основанный на семи показателях: <0,4 – низкий риск, 0,4–0,6 – средний риск, >0,6 – высокий риск. Заключение.Предложенный скрининговый индекс не заменяет диагностику МС, но может использоваться в качестве предварительного инструмента для отбора пациентов с псориазом и ИМТ >28 кг/м² для углубленного эндокринологического обследования. Для внедрения индекса в клиническую практику необходимы дополнительные валидационные исследования. Ключевые слова:псориаз, ожирение, метаболический синдром, ROC-анализ, скрининговый индекс, стратификация риска.
Кіріспе. Созылмалы аурулар кезінде аутологиялық сүйек кемігінен алынатын жасушалық өнімнің сапасы жасуша көзімен ғана емес, өсіру жағдайларымен, фенотиптік құрамымен және дақылдың морфологиялық жетілуімен де анықталады. Мақсаты. Созылмалы аурулары бар пациенттерде сүйек кемігінен алынған аутологиялық композиттік жасушалық өнімді алу және зертханалық сипаттау мүмкіндігін бағалау. Материалдар мен әдістер. Зерттеу «Ұлттық ғылыми медициналық орталық» АҚ базасында зертханалық–трансляциялық жүргізілді. Өндірістік когортаға кардиологиялық, аутоиммундық, метаболикалық және гепатобилиарлық аурулары бар 132 пациент енгізілді. Сүйек кемігі аспираты өңделіп, композиттік жасушалық фракция алынды. Стандартты жағдайдағы және L–глутамин қосылған дақылдар, автоматты жасуша санау, фенотиптеу, жарық және электрондық микроскопия бағаланды. Нәтижелер. L–глутамин қосылған дақылдарда соңғы жасуша концентрациясы жоғары болды: медиана 4,01×106 жасуша/мл, ал L–глутаминсіз дақылдарда 2,30×106 жасуша/мл (p=0.036). Өсу еселігінің медианасы тиісінше 37,9 және 10,8 болды (p=0.095). Фенотиптеу MSC–ассоциацияланған, гемопоэтикалық/прогениторлық және иммунореттеуші популяциялары бар гетерогенді өнімді көрсетті. Ең қолайлы морфологиялық белгілер дақылдың 21–23 тәулігінде байқалды. Қорытынды. Оңтайландырылған өсіру жасушалық шығымды арттырып, композиттік сүйек кемігі өнімінің морфологиялық жетілуімен қатар жүрді. Бұл деректер клиникалық қолдану алдында сапа және қауіпсіздік критерийлерін әрі қарай стандарттау қажеттігін көрсетеді. Түйінді сөздер: жасушалық терапия, созылмалы ауру, сүйек кемігі, мезенхималық стромалық жасушалар, жасушаларды дақылдау әдістері, регенеративті медицина.
Introduction. Multiple sclerosis (MS) is a chronic immune-mediated inflammatory disease of the central nervous system characterized by demyelination and neuroinflammation. Aim. This study investigates the prevalence and demographics of MS in the northern regions of Azerbaijan, providing insights for targeted healthcare strategies. Materials and Methods. This was a prospective, single-center, registry-based observational study involving patients referred from regional clinics or those presenting directly. The study was conducted at the Neurology Center of the Ministry of Health of Azerbaijan, from 01.01.2013, to 31.12.2022. Newly diagnosed or follow-up MS cases were included, with referrals from neurologists across the republic or self-referral to the center. Diagnostic protocols followed the Ministry of Health's "Clinical Protocol for the Diagnosis and Treatment of MS". Prevalence rates per 100,000 population were calculated and standardized using international and local demographic benchmarks. Statistical analysis included Pearson’s chi-square, Student’s t-tests, and Mann-Whitney U-tests, with significance set at p<0.05. Results. In 2022, MS prevalence in the northern region of Azerbaijan was 18.25±1.25/100,000 (95% CI: 15.80–20.70), higher in urban (28.27±2.80/100,000, 95% CI: 22.78–33.75) than in rural areas (13.76±1.31/100,000, 95% CI: 11.20–16.32) (p<0.0001). The mean diagnosis age was 35.39±8.65 years (95% CI: 34.23–36.54), disease onset at 29.89±8.57 years (95% CI: 28.74–31.03), and the diagnostic delay was 5.50±4.24 years (95% CI: 4.93–6.07). Among living registered patients included in the point–prevalence analysis, women accounted for 63.4% of cases (135/213). The prevalence was significantly higher among women than men (23.10±1.99 vs. 13.38±1.51 per 100,000; p<0.001). Conclusion. MS prevalence in northern region Azerbaijan is lower than in most European regions but comparable to neighboring countries. Findings highlight the need for better diagnostics in rural areas and establish a baseline for studying environmental and other risk factors. Key words: Azerbaijan, delayed diagnosis, epidemiology, multiple sclerosis, prevalence.
Introduction. Induced pluripotent stem cells (iPSCs) hold promises for disease modelling and regenerative medicine, but reprogramming efficiency and safety depend on the method used to deliver Yamanaka factors (OCT4, SOX2, KLF4, c-MYC). Lentiviral vectors offer high efficiency yet risk insertional mutagenesis, while non-integrating Sendai virus systems provide transient transgene expression. Aim.This study aimed to compare these two commonly used delivery strategies by reprogramming primary human lung fibroblasts using both doxycycline-inducible lentiviral vectors and a non-integrating Sendai virus system. Materials and Methods.Primary human fetal lung fibroblasts (20–21 weeks of gestation) were isolated via explant culture and reprogrammed using either doxycycline-inducible lentiviral vectors encoding OKSM factors or a Sendai virus-based kit (CytoTune 2.0). Emerging iPSC colonies were expanded and characterized by immunofluorescence for pluripotency markers (SSEA4, OCT4, TRA-1-60) and alkaline phosphatase (ALP) activity. Results. Both methods generated iPSC colonies with typical morphology (compact structure, high nucleus-to-cytoplasm ratio). Colony emergence occurred on days 15-20 in both lentiviral and Sendai virus reprogramming systems. Immunofluorescence confirmed expression of SSEA4, OCT4, and TRA-1-60 in colonies from both approaches, and ALP staining was positive. Conclusion. Primary human fetal lung fibroblasts can be reprogrammed into iPSCs using both integrating lentiviral and non-integrating Sendai virus systems. Both methods yield stable iPSC lines with proper characteristics. The choice of method depends on the required balance between efficiency and genomic safety. Key words: lung fibroblasts, induced pluripotent stem cells, lentivirus, Sendai virus, reprogramming.
Introduction. Stroke remains a leading cause of death and disability, with rising global burden. Transient ischemic attack (TIA) is often overlooked despite requiring urgent care. Evidence on stroke awareness, intended action, and access to acute care in Kazakhstan is limited. Aim. To assess public stroke awareness and its sociodemographic distribution, test whether knowledge predicts appropriate intended action, describe barriers in the acute stroke pathway, and identify targets for system improvement. Materials and Methods. Two independent cross-sectional online surveys (StrokeTimeBrain v1.4) were conducted in February–April 2026. Module A included community adults aged ≥18 years (n=383), and Module B included patients and caregivers with a suspected stroke/TIA care contact within the previous 24 months (n=397). Outcomes included a composite knowledge score (0–15), three symptom vignettes, and a four-item care-experience scale. Analyses used χ2 tests, nonparametric comparisons, and logistic/Poisson regression adjusted for age, sex, education, residence, and region. Results. Overall knowledge was modest (mean 6.5/15). Only 20.4% identified the ≤4.5-hour thrombolysis window, and reperfusion-treatment awareness was low, although 94.5% knew the emergency number. Knowledge increased with age, while the youngest respondents were least informed. Appropriate “call EMS” responses declined from 83.6% for slurred speech to 60.8% for transient/TIA symptoms (p<0.001). Correct intended action was associated mainly with urban residence (aOR 3.22), not with total knowledge score. Willingness to use telestroke was high (78.1%). Among care users, satisfaction was high (7.9/10), and imaging delay was the main bottleneck (42.1%). Conclusion. Stroke awareness in Kazakhstan was modest and unevenly distributed. Education should emphasize urgency and TIA, while system improvement should prioritize EMS, imaging, and telestroke capacity, especially in weaker regions. Key words: stroke, transient ischemic attack, health knowledge, emergency medical services, patient satisfaction, health services accessibility.
Introduction. Aminopropylimidazole derivatives, which potentially can have various pharmacological activities and have a wide range of applications in pharmacochemistry, were selected as the object of study. Aim. The study aimed to investigate some biological effects of new aminopropylimidazole derivatives. In this study, we investigated the acute toxicity and local anesthetic activity in an experiment on laboratory animals. Materials and Methods. The study of the acute toxicity of the compounds was conducted on healthy, sexually mature, non-linear mice. The study of local anesthetic activity during infiltration anaesthesiawas carried out using the method of Bulbring and Wajda on male guinea pigs. The tail flick method was used for the experimental study of local anesthetic activity during conduction anaesthesia. Results. The compounds showed low toxicity, as well as a positive effect of varying degrees of expression during the study of local anesthetic activity in models of conduction and infiltration anaesthesia, exceeding the indicators of novocaine. Conclusion. The obtained results may become the basis for further in-depth study of these compounds within the framework of expanded preclinical trials, including the study of chronic toxicity and the determination of optimal therapeutic doses, with the aim of creating new local anesthetic agents. Key words: aminopropylimidazole derivatives, toxicity, local anaesthetic activity, conduction anaesthesia, infiltration anaesthesia.
Introduction. Acid-base balance disorders are critical conditions in intensive care units requiring rapid and accurate management. The study explores the potential of large language models to serve as accessible clinical decision support systems to reduce iatrogenic errors. Aim. To compare the accuracy of diagnosing acid-base balance disorders and the rationality of therapeutic recommendations proposed by artificial intelligence based on ChatGPT and by intensive care physicians. Materials and Methods. Study design: retrospective, single-center, comparative study. The analysis included 302 clinical and laboratory cases of patients treated in an intensive care unit between 2024 and 2025. Using prompt engineering techniques, an adapted ChatGPT model named “ReanimatorKZ” was developed. A comparative expert evaluation was conducted to assess the conclusions of ChatGPT and intensive care physicians regarding acid–base disorders. Statistical analysis was performed using StatTech v.4.12.7 and SPSS Statistics 27.0.1. Results. In the group of doctors, diagnostic accuracy was 71.2% correct, 24.8% partially correct, and 4.0% incorrect conclusions. The AI demonstrated a lower rate of completely incorrect diagnostic conclusions (2.0%), while completely correct diagnoses accounted for 64.9%. The physicians’ treatment strategies were completely correct in 60.9% of cases, whereas the AI’s recommendations were completely correct in 89.7% of cases, with no completely incorrect therapeutic recommendations classified for the AI. Statistically significant differences were confirmed using paired tests (p < 0.05). Conclusion. An adapted version of ChatGPT demonstrated a high level of diagnostic accuracy in identifying acid–base disorders, comparable to that of intensive care physicians, and superior accuracy in formulating therapeutic recommendations for these conditions. Our study supports the potential for developing effective and readily scalable clinical decision support systems based on widely available artificial intelligence models. However, additional prospective validation is required before such systems can be implemented in routine clinical practice. Keywords: artificial intelligence, intensive care, clinical decision support systems, ChatGPT, diagnostic accuracy.
Кіріспе. Алкогольді эпизодтық ауыр тұтыну алкогольді жалпы тұтыну жиілігінен бөлек қарастырылуы тиіс зиянды мінез-құлық үлгісі болып табылады. Қазақстан бойынша ұлттық деректер ішетін адамдар арасындағы қауіпті тұтыну үлгілерін жеке бағалауға мүмкіндік береді. Мақсаты. Қазақстандағы қазіргі алкоголь тұтынушылар арасында эпизодтық ауыр ішімдік ішуді, қала мен ауыл айырмашылықтарын және мінез-құлықтық әрі метаболикалық қауіп индикаторларының жинақталуын бағалау. Материалдар мен әдістер. 18–69 жастағы ересектер арасында жүргізілген Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының STEPwise ұлттық көлденең зерттеу деректеріне қайталама талдау жасалды. Деректерді тексеруден кейін 6712 жазба қолжетімді болды; 1737 қатысушы соңғы 30 күнде алкоголь тұтынғанын хабарлады. Негізгі талдау 1591 қазіргі алкоголь тұтынушыны қамтыды. Эпизодтық ауыр тұтыну соңғы 30 күн ішінде бір жағдайда алты немесе одан көп стандартты дозаны тұтыну ретінде анықталды. Талдауда хи-квадрат критерийі және көпфакторлы логистикалық регрессия қолданылды. Нәтижелер. Қазіргі алкоголь тұтынушылар арасында эпизодтық ауыр тұтыну 642 қатысушыда анықталды (40,4%). Қалалық ересектер ауыл тұрғындарына қарағанда соңғы 30 күнде алкогольді жиірек тұтынған (31,2% және 17,1%; p<0,001). Ал қазіргі тұтынушылар арасында эпизодтық ауыр ішімдік ішу ауылдық жерде жиірек болды (56,6% және 35,1%; p<0,001). Толық түзетілген модельде ауылда тұру (түзетілген мүмкіндіктер қатынасы 2,42; 95% СА 1,88–3,11), ер жынысы (1,58; 1,25–1,99) және қазіргі уақытта темекі шегу (1,77; 1,41–2,22) нәтижемен тәуелсіз байланысты болды. Үш және одан көп қауіп индикаторы бар адамдарда түзетілген мүмкіндіктер қатынасы 2,93 болды (95% СА 1,94–4,43). Қорытынды. Қазақстанда қала тұрғындары алкогольді жиірек тұтынғанымен, ішетін ауыл тұрғындары арасында эпизодтық ауыр тұтыну ықтималдығы жоғары. Сондықтан алкогольге байланысты алдын алу шараларында жалпы тұтыну мен қауіпті тұтыну үлгілерін бөлек бағалау қажет. Түйінді сөздер: Қазақстан, алкоголь тұтыну, эпизодтық ауыр ішімдік ішу, қала мен ауыл халқы, қауіп факторлары.
Введение. Утрата профессиональной трудоспособности (УПТ) отражает тяжесть последствий заболеваний и травм работников. Для Казахстана проблема особенно актуальна из-за значимой роли добывающих и перерабатывающих отраслей, где работники могут подвергаться воздействию вредных производственных факторов. Цель. Анализ факторов, связанных с уровнем УПТ работников в Казахстане: возраста, пола, причины инвалидности, класса заболевания и региона наблюдения. Материалы и методы.В исследование включены данные о 476 зарегистрированных случаях УПТ за 2021–2024 гг. Анализировались процент УПТ, возраст, пол, причина инвалидности, класс заболевания и регион. Пирсона, коэффициент Крамера, критерий Краскела-Уоллиса, попарные сравнения Данна с поправкой Холма и линейная регрессия. Результаты.Наибольшее число случаев приходилось на группу 50–59 лет, однако наиболее высокий медианный уровень УПТ наблюдался у работников моложе 40 лет. В младшей группе преобладали травмы, в старших – пневмокониозы. Структура классов заболеваний статистически различалась между возрастными группами; сила связи была умеренной. Причина инвалидности была связана с уровнем УПТ: более высокие медианные значения отмечались при трудовом увечье и общем заболевании по сравнению с профессиональными заболеваниями, однако эффект был малым. Межрегиональные различия сохранялись после учёта ковариат. В регрессионной модели Павлодарская область и г. Астана были ассоциированы с более высокими ожидаемыми значениями УПТ по сравнению с референтным регионом. Заключение.Интерпретация УПТ требует учёта возрастной, нозологической и региональной структуры случаев. Для точной оценки рисков необходимы данные об отрасли, стаже, условиях труда и численности работников в группах риска. Ключевые слова: профессиональные заболевания, производственные травмы, оценка трудоспособности, оценка инвалидности, анализ факторов.
Background Endovascular stenting for atherosclerotic stenosis in the intra- and extracranial arteries is a minimally invasive procedure, but comprehensive studies on long-term complications following COVID-19 infection are lacking. Given the potential for increased rates of stent thrombosis, stroke, myocardial infarction, and mortality among COVID-19 patients, understanding the long-term outcomes of stenting for extra- and intracranial atherosclerotic stenosis is crucial for public health. This study addresses the dearth of extensive research on the long-term adverse outcomes associated with endovascular stenting procedures in patients who have experienced atherosclerotic stenosis in intracranial and extracranial arteries following COVID-19 infection. Methods: This retrospective study analyzed data from a tertiary hospital database, focusing on individuals who underwent extracranial or intracranial atherosclerotic stenting procedures at the Central Clinical Hospital JSC, Department of Neurosurgery, between 2016 and 2017, before the COVID-19 pandemic. The primary outcome measures evaluated were the incidence of stent thrombosis, ischemic stroke, myocardial infarction, and all-cause mortality. Results: This study consisted of 81 participants, of whom 32 had a prior COVID-19 infection confirmed by PCR, antigen, and antibody testing, forming the COVID-19 group, while the remaining 49 comprised the control group. The analysis revealed no statistically significant differences in mortality, stroke, and myocardial infarction rates between the COVID-19 and control groups. However, high blood pressure was found to be a significant predictor of mortality and stroke. The binary logistic regression analysis indicated a trend toward increased cardiovascular risk with smoking, but the association did not reach statistical significance. While smoking remains a major modifiable risk factor for vascular disease, further studies with larger sample sizes are needed to confirm its specific impact in post-stenting patients. Conclusion: While COVID-19 infection did not significantly influence long-term mortality, stroke, or myocardial infarction rates, elevated blood pressure, smoking, and high stress levels were associated with worse outcomes. These findings highlight the importance of managing cardiovascular risk factors in patients undergoing endovascular stenting Кіріспе. Интра- және экстракраниалдық атеросклероздық стеноз кезінде эндоваскулярлық стенттеу — минималды инвазивті процедура болғанымен, COVID-19 инфекциясынан кейінгі ұзақ мерзімді асқынулар бойынша жан-жақты зерттеулер жеткіліксіз. COVID-19-бен ауырған науқастарда стент тромбозы, инсульт, миокард инфарктісі және өлім-жітімнің артуы мүмкін болғандықтан, бұл науқастарда стенттеуден кейінгі ұзақ мерзімді нәтижелерді зерттеу қоғамдық денсаулық сақтау үшін маңызды. Бұл зерттеу COVID-19 инфекциясынан кейін интра- және экстракраниалдық артерияларда атеросклероздық стенозбен эндоваскулярлық стенттеуден кейінгі жағымсыз ұзақ мерзімді нәтижелерді зерттеудің жеткіліксіздігін шешуге бағытталған. Материалдар мен әдістер. Бұл ретроспективті зерттеу 2016–2017 жылдары пандемияға дейін Қазақстан Республикасы Президенті Іс Басқармасының Орталық клиникалық ауруханасының Нейрохирургия бөлімінде интра- немесе экстракраниалдық атеросклероздық стенттеу жүргізілген науқастар деректерін талдады. Негізгі нәтижелер — стент тромбозы, ишемиялық инсульт, миокард инфарктісі және жалпы өлім-жітім жиілігі. Нәтижелер. Зерттеуге барлығы 81 қатысушы кірді, олардың 32-сінде COVID-19 расталған (ПТР, антиген және антидене сынамалары арқылы) және олар COVID-19 тобына енді, қалған 49 қатысушы бақылау тобын құрады. Талдау COVID-19 және бақылау топтары арасында өлім-жітім, инсульт және инфаркт жиілігі бойынша статистикалық маңызды айырмашылықтарды анықтамады. Дегенмен, артериялық гипертензия өлім мен инсульттің елеулі болжаушысы ретінде анықталды. Бинарлық логистикалық регрессиялық талдау темекі шегудің жүрек-қантамырлық қауіптерін арттыруға бейімділік бар екенін көрсетті, бірақ статистикалық маңыздылыққа жеткен жоқ. Темекі шегу модификацияланатын негізгі қауіп факторы болғанымен, оның стенттеуден кейінгі нақты әсерін анықтау үшін үлкен көлемді зерттеулер қажет. Қорытынды. COVID-19 инфекциясы ұзақ мерзімді өлім-жітім, инсульт немесе миокард инфарктісі деңгейіне айтарлықтай әсер етпегенімен, артериялық гипертензия, темекі шегу және созылмалы стресс нашар нәтижелермен байланысты болды. Бұл нәтижелер эндоваскулярлық стенттеуден өткен науқастарда жүрек-қантамырлық қауіп факторларын басқарудың маңыздылығын көрсетеді. Введение. Эндоваскулярное стентирование при атеросклеротическом стенозе интра- и экстракраниальных артерий является малоинвазивной процедурой, однако комплексные исследования отдалённых осложнений после перенесённой COVID-19-инфекции в настоящее время отсутствуют. С учётом потенциального увеличения частоты тромбоза стента, инсульта, инфаркта миокарда и смертности у пациентов, перенёсших COVID-19, изучение долгосрочных исходов стентирования при атеросклеротическом стенозе представляет важность для системы общественного здравоохранения. Настоящее исследование восполняет нехватку данных о неблагоприятных отдалённых последствиях эндоваскулярных вмешательств у таких пациентов. Материалы и методы. Ретроспективный анализ выполнен на базе данных третичного медицинского учреждения — Ортопедического клинического госпиталя АО «Центральная клиническая больница» (отделение нейрохирургии), где в 2016–2017 гг. до пандемии COVID-19 проводилось экстра- или интракраниальное стентирование по поводу атеросклероза. Основными исходами были тромбоз стента, ишемический инсульт, инфаркт миокарда и общая смертность. Результаты. В исследование включено 81 пациент: 32 пациента с подтверждённым COVID-19 (ПЦР, антиген, антитела) — COVID-группа; 49 пациентов — контрольная группа. Анализ не выявил статистически значимых различий в уровне смертности, инсульта и инфаркта миокарда между группами. Однако артериальная гипертензия оказалась значимым предиктором летальности и инсульта. Бинарная логистическая регрессия показала тенденцию к повышенному риску при курении, но статистической значимости достигнуто не было. Несмотря на это, курение остаётся модифицируемым фактором риска, требующим дальнейшего изучения. Заключение. Перенесённая COVID-19 инфекция не показала достоверного влияния на отдалённые исходы, такие как смертность, инсульт и инфаркт, повышенное артериальное давление, курение и стресс ассоциировались с ухудшением прогноза. Полученные данные подчёркивают необходимость эффективного контроля факторов сердечно-сосудистого риска у пациентов, перенёсших стентирование.
Introduction. Aging is characterized by cellular decline driven by hallmark processes such as loss of proteostasis and mitochondrial dysfunction. These impairments contribute to toxic protein accumulation, oxidative stress, and tissue degeneration. While transient expression of reprogramming factors (Oct4, Sox2, Klf4, and c-Myc; OSKM) has been proposed to reverse age-associated dysfunction, the precise temporal dynamics of rejuvenation remain unclear. Aim. The study aims to determine the temporal windows of proteostasis and mitochondrial function restoration in senescent human fibroblasts during partial OSKM reprogramming. Materials and Methods. Senescent human lung fibroblasts were engineered to express OSKM under doxycycline control. Restoration of proteostasis was assessed using the Proteasome-Glo™ Cell-Based assay to measure chymotrypsin-like, trypsin-like, and caspase-like proteasomal activities. Mitochondrial activity was evaluated through measurement of reactive oxygen species using MitoSOX Red dye and flow cytometry. Data were analyzed by comparing induced and senescent control cells, with statistical testing to establish significance. Results. OSKM induction led to a time-dependent restoration of proteostasis. By day 5, proteasomal activities were significantly elevated in OSKM-induced cells compared to senescent controls (chymotrypsin-like activity increased from 48,976 to 128,078 RLU; trypsin-like activity from 12,222 to 42,333 RLU; caspase-like activity from 32,614 to 126,628 RLU). Mitochondrial rejuvenation occurred later, with ROS levels significantly reduced by day 10, reaching values comparable to young fibroblasts (p < 0.001). These results highlight distinct temporal windows for the recovery of proteostasis and mitochondrial function. Conclusion. Partial reprogramming via transient OSKM expression can effectively reverse key hallmarks of aging in senescent fibroblasts. Proteostasis is restored within 5 days, followed by mitochondrial functional recovery at 10 days, suggesting a sequential rejuvenation process. These findings provide critical temporal insights for optimizing reprogramming-based interventions and support the development of clinically translatable rejuvenation strategies. Кіріспе. Қартаю протеостаздың бұзылуы және митохондрия дисфункциясы сияқты негізгі үдерістерден туындайтын жасушалық нашарлаумен сипатталады. Бұл бұзылыстар уытты ақуыздардың жиналуына, тотығу стрессіне және тіндердің дегенерациясына ықпал етеді. Репрограммалау факторларының уақытша экспрессиясы (Oct4, Sox2, Klf4 және c-Myc; OSKM) жасқа байланысты дисфункцияны жою үшін ұсынылғанымен, жасару үдерісінің нақты уақыттық динамикасы әлі анық емес. Мақсаты. Зерттеу OSKM арқылы ішінара репрограммалау кезінде адамның сенесцентті фибробласттарында протеостаз бен митохондриялық функцияның қалпына келуінің уақыттық шектерін анықтауға бағытталған. Материалдар мен әдістер. Адамның қартаюдағы өкпе фибробласттары доксициклиннің бақылауымен OSKM экспрессиясы үшін модификацияланды. Протеостаздың қалпына келуін Proteasome-Glo™ жасушалық талдауын қолданып, химотрипсинтәрізді, трипсинтәрізді және каспазатәрізді протеасомдық белсенділікті өлшеу арқылы бағалады. Митохондрия белсенділігі MitoSOX Red бояғышын және ағымдық цитометрияны қолдана отырып белсенді оттегі түрлерін өлшеу арқылы анықталды. Деректер OSKM индукцияланған және қартаюдағы бақылау жасушаларын салыстыру арқылы, маңыздылығын анықтау үшін статистикалық өңдеумен талданды. Нәтижелер. OSKM индукциясы протеостаздың уақытқа тәуелді қалпына келуіне әкелді. 5-ші күнге қарай OSKM-индукцияланған жасушаларда протеасома белсенділігі қартаюдағы бақылау жасушаларымен салыстырғанда айтарлықтай артты (химотрипсинтәрізді: 48 976-дан 128 078 RLU-ға дейін; трипсинтәрізді: 12 222-ден 42 333 RLU-ға дейін; каспазатәрізді: 32 614-тен 126 628 RLU-ға дейін). Митохондрияның жасаруы кейінірек байқалды, белсенді оттегі түрлерінің деңгейі 10-шы күні айтарлықтай төмендеп, жас фибробласттардағы мәндерге сәйкес болды (p < 0,001). Бұл нәтижелер протеостаз бен митохондрия функциясының қалпына келуіндегі әртүрлі уақыт аралықтарын айқындайды. Қорытынды. OSKM-нің уақытша экспрессиясы арқылы ішінара репрограммалау қартаюдағы фибробласттарда қартаюдың негізгі белгілерін тиімді түрде кері қайтара алады. Протеостаз 5 күн ішінде қалпына келеді, ал 10 күннен кейін митохондрия функционалдығы қайта қалпына келеді, бұл жасару үдерісінің бірізділігін көрсетеді. Бұл нәтижелер репрограммалауға негізделген араласуларды оңтайландыру үшін маңызды уақыттық ақпарат береді және клиникалық қолданыстағы жасарту стратегияларын әзірлеуге ықпал етеді. Введение. Старение характеризуется клеточным ухудшением, вызванным такими ключевыми процессами, как нарушение протеостаза и дисфункция митохондрий. Эти нарушения способствуют накоплению токсичных белков, окислительному стрессу и дегенерации тканей. Хотя временная экспрессия факторов репрограммирования (Oct4, Sox2, Klf4 и c- Myc; OSKM) была предложена для устранения возрастной дисфункции, точная временная динамика омоложения остаётся неясной. Цель. Исследование направлено на определение временных рамок восстановления протеостаза и митохондриальной функции в сенесцентных фибробластах человека при частичном репрограммировании OSKM. Материалы и методы. Стареющие фибробласты лёгких человека были модифицированы для экспрессии OSKM под контролем доксициклина. Восстановление протеостаза оценивали с помощью клеточного анализа Proteasome-Glo™ для измерения химотрипсиноподобной, трипсиноподобной и каспазоподобной протеасомной активности. Активность митохондрий оценивали путём измерения активных форм кислородас использованием красителя MitoSOX Red и проточной цитометрии. Данные анализировали путём сравнения индуцированных и стареющих контрольных клеток с использованием статистической обработки для установления значимости. Результаты. Индукция OSKM привела к зависящему от времени восстановлению протеостаза. К 5-му дню активность протеасом была значительно повышена в клетках, индуцированных OSKM, по сравнению со стареющими контрольными клетками (химотрипсиноподобные: от 48 976 до 128 078 RLU; трипсиноподобные: от 12 222 до 42 333 RLU; каспазоподобные: от 32 614 до 126 628 RLU). Омоложение митохондрий происходило позже: уровни активных форм кислорода значительно снижались к 10-му дню, достигая значений, сопоставимых с молодыми фибробластами (p<0,001). Эти результаты подчеркивают различные временные интервалы для восстановления протеостаза и функции митохондрий. Заключение. Частичное репрограммирование посредством транзиентной экспрессии OSKM может эффективно обратить вспять ключевые признаки старения в стареющих фибробластах. Протеостаз восстанавливается в течение 5 дней, а затем, через 10 дней, восстанавливается функциональность митохондрий, что свидетельствует о последовательном процессе омоложения. Эти результаты предоставляют важную временную информацию для оптимизации вмешательств, основанных на репрограммировании, и способствуют разработке клинически применимых стратегий омоложения.
