W artykule poddano analizie konceptualizację prostoty jako cechy ludzkiej. Wstępne badania korpusowe ujawniły różnice uwarunkowane płcią w postrzeganiu tej cechy. Celem pracy jest rekonstrukcja obrazów kognitywnych prostej kobiety i prostego mężczyzny w języku polskim. Badanie osadzone jest w etnolingwistycznych ramach lubelskiej szkoły Jerzego Bartmińskiego, która rekonstruuje językowy obraz świata na podstawie danych systemowych, ankietowych i tekstowych. Analiza obejmuje leksemy prostota, kobieta i mężczyzna, dane z badań ankietowych oraz materiał pochodzący z dwóch narodowych korpusów językowych. Wyniki wskazują, że obie figury wiązane są z wiejskością, niskim poziomem wykształcenia, pragmatyzmem oraz powierzchowną tandetą. Kluczowa różnica dotyczy oceny moralnej: prosty mężczyzna kojarzony jest z cnotami (uczciwością, szczerością), natomiast prosta kobieta przedstawiana jest głównie poprzez role służebne oraz religijność.
This study has examined whether enhancing learners' metaphor awareness could improve the retention of idiomatic expressions in Polish L2 English learners. Sixty-nine students from two secondary schools divided into four groups participated in the study: one experimental (n = 20) and one control (n = 21) from School 1 and one experimental (n = 15) and one control (n = 13) from School 2. During instruction, the control groups received vocabulary notes with items organised along functional lines, e.g., to describe acute and sudden anger. The experimental groups received vocabulary notes with the same items, but organised under the headings of conceptual metaphors, e.g., anger as fire. All of the groups were tested twice immediately after the instruction and a month later. The immediate post-instruction test showed that there was a significant difference between the experimental and control groups from School 1. Yet, no such result was observed in School 2. The delayed post-test revealed no statistically significant difference between groups in either of the schools. These results suggest that enhancing metaphor awareness of students can lead to improved short-term retention of idioms, but a single instance of metaphor-based instruction is not enough to offer long-term effect on vocabulary learning.
Artykuł stanowi wieloaspektowy przegląd zjawiska riposty słownej jako aktu językowego, poznawczego i interakcyjnego. Mimo obecności ripost w dyskursie retorycznym, komediowym i społecznym brakuje dotąd pogłębionej analizy ich struktury i funkcji. Celem niniejszego przeglądu jest uporządkowanie i interpretacja różnych podejść do riposty – od retorycznego rozróżnienia (Grothe), przez macierze logiczno-pragmatyczne (Alzabin), aż po narzędzia językoznawstwa kognitywnego: ramy, metafory pojęciowe i integrację przestrzeni mentalnych. Szczególną uwagę poświęcono zestawieniu riposty fizycznej i słownej jako ramie konceptualnej oraz roli humoru i strategii grzecznościowych w modyfikowaniu siły i tonu riposty. Przegląd ukazuje wspólne mechanizmy różnych typów ripost, takie jak szok językowy, przesunięcie uwagi i błyskawiczne wnioskowanie. Autor nie oferuje jednej spójnej teorii, lecz kreśli epistemologiczny krajobraz badań nad ripostą – identyfikuje zestaw kompatybilnych narzędzi teoretycznych, które mogą stanowić punkt wyjścia dalszych analiz empirycznych i konceptualnych.
The article is a review of research on stereotypes and related concepts, such as myth and prejudice. The various definitions of stereotypes which are discussed are embedded in the humanities and social sciences, taking into account the cognitive and ethnolinguistic dimensions of the stereotyping phenomenon proposed by Jerzy Bartmiński. The article cites numerous definitions of stereotypes coined in the last century, starting from 1922, when Walter Lippmann published his groundbreaking book Public opinion, in which he first characterized the structure of a stereotype in relation to the formation of public opinion. The purpose of the article is to provide a holistic presentation of the phenomenon of the stereotype in an interdisciplinary and transdisciplinary manner, drawing primarily on German and Polish research. The article also aims to formulate an original definition of a stereotype, which is presented at its conclusion, and to situate it within the broader context of related phenomena. Among the key problems in the presented article such as myth and prejudice, the article also presents cognitive and/or cultural studies definitions of a stereotype, as well as a purely behaviourist approach to the phenomenon, as proposed, for example, by Adam Schaff.
The aim of this paper is to throw some light on the nature of metaphorical transfers of English food names that historically have been employed in reference to human beings, their features, their body parts, sexuality and other characteristics of human existence. As we will attempt to show, the motivation behind the rise of foodsemic metaphors is most frequently of purely extralinguistic nature. The combined synchronic and diachronic perspectives, often referred to as panchronic perspective, allow us to show that metaphorical shifts in lexical items from the macrocategory foodstuffs are not random but instead reflect the crucial influence of conceptual dimensions such as [taste], [colour], [shape], and [consistency]. The given dimensions are a conceptual reflection of extralinguistic objects which are of certain colour or transparency, taste or its lack, as well as consistency. Our analysis draws on the model proposed by Kleparski and related studies that trace metaphorical shifts in the history of English across diverse social and regional contexts.
Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie, w jaki sposób decyzje tłumacza dotyczące doboru leksyki wpływają na modyfikację atmosfery tłumaczonego wiersza w porównaniu z oryginałem. Choć każdy autor w sposób zamierzony konstruuje atmosferę swojego dzieła poprzez wybór środków językowych, pojęcie atmosfery dzieła literackiego nie było dotychczas szczególnie analizowane w literaturze przekładoznawczej. Jedynie Baker wspomina o „czymś ulotnym”, co towarzyszy czytelnikowi podczas lektury i dopiero Joanna Wilk-Racięska podaje wstępną definicję tego terminu. W niniejszym artykule przyjmuje się definicję pojęcia atmosfery dzieła literackiego zaproponowaną przez Wilk-Racięską oraz wskazuje się znaczenie tego pojęcia zarówno dla analizy literackiej, jak i dla badań nad przekładem. Badanie koncentruje się na obrazowaniu poety, rozumianym jako środki i procedury językowe, za pomocą których konstruowane są sceny wyobrażonej rzeczywistości. Obrazowanie to zestawione zostaje z obrazowaniem tłumacza, ze szczególnym uwzględnieniem wyborów leksykalnych. Korpus analizy obejmuje dwa fragmenty wierszy Federica Garcíi Lorki oraz jeden fragment wiersza Julio Cortázara. Wykorzystane narzędzia metodologiczne wywodzą się z poetyki kognitywnej, w szczególności z ujęć Cruse’a, Fauconniera, Fauconniera i Turnera oraz Langackera, która, jak zauważa Tsur w Aspects of cognitive poetics, „oferuje teorie kognitywne systematycznie wyjaśniające strukturę tekstów literackich i ich odbierane efekty”.
This paper investigates the interpretation of the conjunction and and the disjunction or in legal texts, with a focus on international law and on ways in which pragmatic theories can assist such legal interpretation. The aim of the research is to explore if three different linguistic, or more precisely, pragmatic frameworks are applicable to interpretation in international law: Laurence Horn’s neo-Gricean framework and post-Gricean Relevance Theory, according to which and and or have conceptual meaning, and Mira Ariel’s as well as Ariel and Caterina Mauri’s framework, according to which these connectives have procedural meaning. Through a comparative analysis of these models, the paper demonstrates how each theory accounts for the potential pragmatic enrichment of the connectives, and that constraints on legal interpretation – the rules of interpretation – can be integrated into the three theories as instantiations of Gricean maxims. An analysis of two legal examples shows that all three theories make adequate predictions.
The InterACT (Attitude Change and Tolerance) program is a preventive anti-discrimination educational program that promotes acceptance of stuttering and diversity among preschool and early school-age children. Although the program's effectiveness in shaping appropriate attitudes has been previously confirmed, there has been a lack of research focusing on the experiences of those implementing it. This study aimed to explore the perceptions and experiences of individuals who implemented InterACT in Poland with particular emphasis on perceived benefits and challenges. Participants included speech and language therapists, students, teachers, and psychologists, each of whom facilitated the implementation of the program at least one time. A mixed-methods approach was used, including a survey (n = 51) and semi-structured interviews (n = 7). The quantitative results confirmed high evaluations of the program's usefulness, ease of implementation and positive impact on children's attitudes toward stuttering and diversity. Qualitative analysis revealed the potential for modifying the program according to the group's needs, as well as the crucial role of the facilitator in its effectiveness. Respondents also highlighted the need for additional training on managing complex reactions from children and clarification of instructions in the educational materials. These findings support the program's continued implementation in Polish educational institutions and indicate its potential in anti-discrimination education.
Artykuł przedstawia rekonstrukcję ramy interpretacyjnej choroby we współczesnej polszczyźnie z wykorzystaniem koncepcji semantyki ramowej Charlesa Fillmore’a. Analizę oparto przede wszystkim na materiale leksykalnym zaczerpniętym ze słowników i z korpusów języka polskiego. Punktem wyjścia jest opis ram związanych z sytuacją choroby opracowanych dla języka angielskiego w projekcie FrameNet. W przeciwieństwie do dominującego w nim ujęcia profesjonalnego rama choroby dla polszczyzny została zrekonstruowana z perspektywy osoby chorej jako podmiotu doświadczającego stanu choroby, podejmującego określone działania i wchodzącego w relacje z innymi ludźmi. Wyróżniono trzy elementy jądrowe (obligatoryjne) ramy: podmiot, stan i bycie w stanie, oraz szereg elementów niejądrowych, określających szczegółowo elementy jądrowe (np. rodzaj podmiotu, lokalizacja, przyczyna czy rodzaj stanu). W strukturze ramy wydzielono także dwie subramy: leczenie i otoczenie, które wprowadzają perspektywę medyczną i społeczną.
Przedmiotem badania w artykule były formy zapisu i odstępku wiana zawarte w pracy Bartłomieja Groickiego z 1567 r. pt. Tytuły prawa majdeburskiego. Celem było, po pierwsze, określenie czynników pozajęzykowych, które stymulowały powstanie wzorców gatunkowych nadania i odstąpienia wiana, a po drugie, ustalenie stopnia skonwencjonalizowania zachowań językowych. Obserwacji poddano zachowania językowe rozumiane jako akty illokucyjne, będące rezultatem celowego działania nadawcy na odbiorcę w określonej sytuacji komunikacyjnej. Bezpośrednim czynnikiem warunkującym powstanie formy zapisania wiana była chęć zapobieżenia nieuczciwym praktykom, do których dochodziło przy podziale majątku po śmierci męża, natomiast spisanie aktu odstąpienia wiana miało zabezpieczać prawa i interesy strony, której wdowa przekazywała wiano. Badanie dowiodło, że Groicki sięgnął po słownictwo i struktury językowe znane i stosowane wcześniej w komunikacji prawno-urzędowej. Formuły prawne użyte przez twórcę wzorca, zawierające czasowniki illokucyjne, mają względnie trwały i powtarzalny charakter.
Celem badania jest analiza ewolucji terminu Asperger w językach polskim i włoskim. Badania porównawcze wykazały, że zespół Aspergera stopniowo przestaje być postrzegany wyłącznie w kategoriach medycznych, a jego rozumienie ewoluuje w kierunku podejścia bardziej inkluzywnego i pozytywnego, m.in. pod wpływem psychologii pozytywnej. Zauważono, że termin Asperger funkcjonuje w różnych kontekstach – zarówno jako określenie cech osoby, jak i w odniesieniu do jej doświadczenia. Badanie potwierdziło, że mimo różnic w użyciu terminologii w zależności od kontekstu, termin Asperger zyskuje na rozpoznawalności, co sprzyja procesowi demedykalizacji oraz szerszemu rozumieniu zjawiska neuroróżnorodności.
Nadrzędnym celem badań było ustalenie czy postawy komunikacyjne dzieci doświadczających jąkania w wieku wczesnoszkolnym różnią się od reakcji prezentowanych przez ich płynnie mówiących rówieśników oraz czy rodzicielska ocena nastawienia dziecka do mówienia jest zgodna z samooceną dokonaną przez uczniów. Wykorzystano schemat badania quasi-eksperymentalny. Pozwolił on na porównanie grupy eksperymentalnej z grupą kontrolną. Określone zostały dwie zmienne niezależne: płynność mowy i obecność wady wymowy, a także jedna zmienna zależna – ocena postaw komunikacyjnych. Dodatkowo średnie wyniki badanych dzieci z obu grup zostały poddane analizie ze względu na płeć, wiek, stan artykulacji, a w przypadku osób doświadczających niepłynności także ze względu na typ oraz nasilenie jąkania. W badaniach wykorzystano dwa, główne narzędzia, które pozwoliły na ocenę postaw komunikacyjnych. Test do badania postaw związanych z komunikowaniem się (CAT) (Vanryckeghem i Brutten, 2021) posłużył do zebrania informacji na temat samooceny nastawienia uczniów do własnej mowy. Z kolei autorski kwestionariusz ankiety, stworzony na podstawie testu CAT, umożliwił ukazanie rodzicielskiej oceny tych postaw. Analiza zebranego materiału badawczego potwierdziła, że dzieci doświadczające jąkania prezentują bardziej negatywne nastawienie do własnego mówienia niż ich płynnie mówiący rówieśnicy. Dodatkowo badania ujawniły, że rodzicielska ocena postaw komunikacyjnych różni się od samooceny dzieci z jąkaniem.
Previous studies show that interventions to improve attitudes toward stuttering yield inconsistent results on the Public Opinion Survey of Human Attributes–Stuttering (POSHA–S). Comparisons of pre- and post-intervention samples indicate that success depends on the percentage of respondents who improved rather than the magnitude of change. A “crossover” effect emerged: respondents with the most positive pre-test attitudes showed lower post-test ratings, whereas those with the most negative pre-test attitudes showed the greatest improvement; respondents with intermediate attitudes showed little change. Similar patterns appeared in non-intervention samples, where one-third fell into positive, minimal, or negative change groups. The study analyzed 943 respondents from 29 intervention samples classified as unsuccessful (U), marginally successful (MS), successful (S), or very successful (VS), plus 345 respondents from 12 non-intervention samples. Using non-intervention data as a baseline, we calculated percentages shifting among the three change groups. In the VS category, interventions moved people from the negative and minimal change groups into the positive change group. In the S category, gains in the positive change group came from the negative change group. In the MS category, all intervention-related changes began in the negative change group, yielding modest growth in the positive and minimal change group. The U category showed shifts into both the positive and negative change group, mainly reducing the minimal change group. These findings suggest that interventions to improve attitudes toward stuttering should apply strategies tailored to individuals in positive, minimal, and negative change groups.
Przedmiotem opisu są XIX-wieczne pieśni ludowe, które zazwyczaj stanowią źródła do badań dialektologicznych, podczas gdy – jak się okazuje – są istotnym materiałem źródłowym do opisu przemian socjolektów. Celem autora artykułu jest dowiedzenie potrzeby włączania utworów ludowych w kontekst rozważań na temat losów żargonu złodziejskiego. Autor założył, że badając dawne słownictwo należące do społecznych odmian języka i jednocześnie rejestrowane w źródłach o niejednolitym charakterze (utwory folklorystyczne, powieści tajemnic, opracowania popularnonaukowe), niezbędne jest przyjęcie szerokiej perspektywy oglądu problemu – niewykluczającej podejścia antropologicznego, uwzględniającej patrzenie na język jako narzędzie działalności komunikacyjnej, osadzone w konkretnych realiach kulturowych, historycznych i socjologicznych. Jak ujawnia opracowanie, stwarza to okazję do dyskusji nad niektórymi funkcjonującymi powszechnie tezami i teoriami na temat żargonu złodziejskiego – ot choćby w kwestii chronologii pojawienia się w nim jakichś form i znaczeń, zachodzenia zmian semantycznych, proweniencji części jednostek leksykalnych, ale też w sprawie coraz intensywniejszego procesu jego odtajniania, jego przedostawania się do innych odmian językowych.
Celem autora niniejszego artykułu jest krótka analiza konceptualizacji pojęcia [JA] stanowiącego realizację pojęcia [JAŹŃ] przez społeczeństwa angielskie, polskie oraz włoskie. W ramach tego opracowania autor zwraca się ku językoznawstwu kognitywnemu, ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych założeń gramatyki kognitywnej Ronalda Langackera oraz oraz wynikającego z nich obrazowania. Prymarnym zadaniem autora jest zbadanie procesów konceptualizacyjnych wspomnianego pojęcia, skupiając się przede wszystkim na tym, jak obrazowana jest scena poszczególnych wyrażeń językowych oraz jakie kryją się za nimi schematy przedkonceptualne i metafory konceptualne. Aby wykonać to zadanie, autor przeanalizuje przykłady, które na poziomie struktury powierzchniowej języka realizuje pojęcie [JA], zwłaszcza różne formy realizacji zaimków osobowych. Na tej podstawie zostaną przeanalizowane różnice między przykładami i sposobami realizacji pojęć w językach angielskim, polskim i włoskim. Wstępna analiza wykazała faktyczne różnice w tym, jak to [JA] realizuje się na poziomie nie tylko językowym, ale przede wszystkim konceptualnym, który stanowi o tym, w jaki sposób postrzegamy i funkcjonujemy w świecie pozajęzykowym. Zostały również wskazane potencjalne źródła tych różnic, które mogą stanowić punkt wyjścia dla kolejnych badań w przedmiotowym zakresie.
Celem artykułu było wskazanie najważniejszych cech bilingwizmu francusko-polskiego królowej Marysieńki Sobieskiej (Marii Kazimiery d’Arquien), obecnych w jej korespondencji. W analizie odwołano się do koncepcji zmiany językowej Williama Labova i socjolingwistki historycznej ujmującej język w ramach szerokiego kontekstu społecznego. Jako nadawca królowa w egodokumentach przybierała różne role społeczne, charakterystyczne dla polskiego społeczeństwa XVII i XVIII w. (np. córki, żony, matki, babki, szwagierki, przyjaciółki, właścicielki dóbr, przełożonej), z właściwymi sobie wykładnikami formalnymi, realizowanymi przy użyciu segmentów w języku polskim. Polszczyzna jako język drugi pojawia się w różnych pozycjach ramy delimitacyjnej analizowanych listów, pełniąc rozmaite funkcje. W konkluzji podkreślono fakt, że autorka dysponowała pełną kompetencją komunikacyjną w zakresie dwu języków, które stanowiły nierozerwalną, spójną całość.
Artykuł poświęcono możliwościom osadzenia badań historycznojęzykowych w kontekście nowej humanistyki. Refleksją objęto: humanistykę cyfrową, zaangażowaną, kognitywną, posthumanistykę i humanistykę artystyczną. Obserwacje prowadzą do wniosków: (1) historia języka powinna być traktowana jako subdyscyplina lingwistyki stanowiąca źródło wiedzy o kulturze; (2) oprócz opisu i interpretacji zjawisk odnoszących się do samego języka i komunikacji, historia języka powinna dążyć do formułowania wniosków diagnostycznych i perspektywicznych, prowadzących do rozwiązania aktualnych problemów człowieka i świata; (3) koniecznym założeniem jest pielęgnowanie i pogłębianie otwarcia metodologicznego historii języka na inne dyscypliny i dziedziny nauki, (4) zgodnie z założeniami neohumanistyki historia języka powinna waloryzować badania jakościowe, w miarę możliwości i zależnie od tematu badawczego, umacniać je za pomocą danych ilościowych; (5) refleksja historycznojęzykowa w obrębie domen nowej humanistyki potwierdza ich krzyżowanie się, tym samym komplementarność i szansę na ujęcie holistyczne; (6) obserwacje włączające się w rozmaite nurty neohumanistyki są widoczne w badaniach nad językową współczesnością, co warto rozszerzyć na dociekania historyczne.
Głównym celem autorki artykułu jest przedstawienie stanu kształcenia historycznojęzykowego na podstawie porównania programów studiów na kierunku filologia polska realizowanych w dziesięciu polskich uniwersytetach w roku akademickim 2023/2024. Punktem odniesienia dla czynionych rozważań są wybrane opinie językoznawców na temat dydaktyki akademickiej przedmiotów historycznojęzykowych od 2000 r. Zebrane dane zostały omówione i zestawione, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym, z raportem z 2014 r. opracowanym przez zespół ds. kształcenia lingwistyki przy Komitecie Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk pod kierunkiem Krystyny Kleszczowej. Porównanie obejmuje liczbę godzin przedmiotów historycznojęzykowych na studiach I i II stopnia, nauczane przedmioty oraz ich sekwencję w cyklu kształcenia. W kolejnej części artykułu autorka omówiła nowe możliwości kształcenia, jakie dają e-learning oraz narzędzia cyfrowe. Następnie przedstawiła nowy program kierunku filologia polska na I stopniu kształcenia w zakresie dydaktyki przedmiotów historycznojęzykowych wdrożony od roku akademickiego 2024/2025 na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach w ramach tzw. Nowej Koncepcji Studiów.
Przedmiotem artykułu uczyniono zakończenia listów w korespondencji z XVII i XVIII w. W opisie zastosowano podejście pragmalingwistyczne, ściślej – opis z perspektywy aktów mowy oraz etykiety językowej. Celem badań jest przedstawienie zakończenia listu jako swoistego makroaktu etykietalnego, na który składają się pojedyncze mikroakty, realizujące różne intencje komunikacyjne. Bazę źródłową stanowi ok. 500 listów, autorstwa 73 osób stanu szlacheckiego. W toku analizy wykazano, że na zakończenie listu mogą się składać dwa typy mikroaktów: (1) akty fatyczne o funkcji pożegnania (zapowiedzi wygaszenia kontaktu oraz pożegnania symboliczne), (2) akty współtowarzyszące: ekspresywne (dodatnie wartościowanie partnera korespondencji, wyrażanie uczuć względem adresata), deklaratywne (oddanie się pod opiekę adresata, ofiarowanie usług adresatowi, samoidentyfikacja nadawcy) oraz performatywne (prośby). Wielość intencji wyrażanych w zakończeniu listu wynika ze strategicznego charakteru tego fragmentu tekstu epistolarnego. Nasilenie interakcyjności i gry grzecznościowej służy złagodzeniu negatywnego wrażenia wywołanego zakończeniem kontaktu ze strony nadawcy, a jednocześnie zaprojektowaniu kolejnych pozytywnych interakcji z adresatem.
Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza ma charakter sprawozdawczy i przedstawia koncepcję nowej syntezy historii języka polskiego, wypracowaną w ramach zadań Komisji Historii Języka Komitetu Językoznawstwa PAN. Zakłada się w niej opracowanie 3 tomów, z których pierwszy ma dotyczyć teorii i stosowanych w językoznawstwie historycznym metod, drugi ma być ujęciem chronologicznym, a trzeci ma pokazywać najważniejsze problemy w historii języka polskiego, zwłaszcza nieopisane dotąd w opracowaniach syntetycznych. Część druga artykułu ma charakter problemowy i dotyczy najistotniejszego dla opisu i badań diachronicznych pojęcia, jakim jest zmiana – rozumiana w tym przypadku szeroko i wielostronnie. Z jednej strony autorzy omawiają zmianę języka, proponując sposób jej rozumienia i opisu, z drugiej pokazują zmianę podejścia do badań historycznojęzykowych (na przykładzie badań nad językiem staropolskim). W zakończeniu autorzy przedstawiają swój pogląd na temat dalszych prac i poddają pod dyskusję pomysł opracowania tomu czwartego, który miałby przedstawić dzieje języka polskiego z uwzględnieniem odmian i wariantów języka, a także kontaktów polszczyzny z innymi językami. Odnoszą się także do sposobu skonstruowania bibliografii.
