Dijital teknolojilerdeki hızlı dönüşüm, kamu yönetiminin yapısını, süreçlerini ve hizmet sunum biçimlerini değiştirmekte; yapay zekâyı (YZ), yeni kamu yönetimi anlayışının önemli bileşenlerinden biri hâline getirmektedir. YZ’nin kamu yönetimine entegrasyonu, teknolojik dönüşümün yanı sıra karar alma süreçlerinin, kurumsal yapılanmanın, kamu hizmetlerinin ve yönetişim ilkelerinin yeniden değerlendirilmesini gerektiren çok boyutlu bir süreçtir. Bu çalışma, Türkiye örneğinde YZ destekli kamu hizmetlerini dijital çağ yönetişimi çerçevesinde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden “durum çalışması deseni” kullanılmıştır. YZ kullanımına ilişkin uygulamalar ve politika belgeleri; dijitalleşme, kurumsal entegrasyon ve vatandaş odaklılık boyutlarında incelenmiştir. Bulgular, YZ uygulamalarının dijitalleşmeyi güçlendirdiğini ve veri temelli hizmet sunumuna katkı sağladığını, ancak kurumsal entegrasyon ve vatandaş odaklılık açısından etkilerin sınırlı kaldığını göstermektedir. Sonuç olarak YZ, kamu kapasitesini, hizmet sunum anlayışını ve yönetişim ilişkilerini dönüştüren yapısal bir unsur olarak ele alınmalıdır. Şeffaflık, hesap verebilirlik, etik ilkeler, veri güvenliği ve kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi, YZ uygulamalarının sürdürülebilirliği ve kamu yararı açısından önem taşımaktadır. Bu doğrultuda dijital çağ yönetişiminin, YZ’nin ortaya çıkardığı yeni dinamikler çerçevesinde yeniden kavramsallaştırılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
Yapay zekâ okuryazarlığı teknik bilginin ötesinde dijital deneyim ve becerilerle ilişkili çok boyutlu bir yetkinliktir. Bu araştırmanın amacı İstanbul Medeniyet Üniversitesi ve Tarsus Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlığı düzeylerini belirlemeyi ve bu düzeylerin sosyo-demografik özellikler ile dijital deneyim değişkenlerine göre farklılaşıp farklılaşmadığını incelemektir. Nicel araştırma yaklaşımıyla yürütülen çalışmada 255 lisans öğrencisinden anket yoluyla veri toplanmıştır. Veri toplama aracı olarak Wang vd. (2022) tarafından geliştirilen ve Çelebi vd. (2023) tarafından Türkçeye uyarlanan Yapay Zekâ Okuryazarlığı Ölçeği kullanılmıştır. Veriler tanımlayıcı istatistikler, bağımsız örneklem t-testi, ANOVA, Kruskal-Wallis ve Tukey post-hoc testleriyle analiz edilmiştir. Analizler neticesinde öğrencilerin yapay zekâ okuryazarlığı düzeylerinin yapay zekâ araçlarını kullanım sıklığı ve dijital teknolojileri kullanma düzeyine göre anlamlı biçimde farklılaştığı görülmüştür. Buna karşılık üniversite, sınıf düzeyi, akademik başarı ve aile gelirinin anlamlı bir etkisine rastlanmamıştır. Kamu yönetimi öğrencilerini karşılaştırmalı bir örneklem üzerinden ele alması bakımından sınırlı ampirik literatüre katkı sunan çalışmada yapay zekâ ve veri okuryazarlığı, algoritmik karar alma ve dijital etik konularının uygulama temelli olarak kamu yönetimi müfredatına dâhil edilmesi önerilmiştir.
Bu çalışma, yapay zekâ sistemleri ve dijital platformlarda Müslüman kimliğine ilişkin önyargıların nasıl üretilebildiğini ve yeniden dolaşıma sokulabildiğini algoritmik İslamofobi kavramı çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel hareket noktası, İslamofobinin dijital çağda yalnızca çevrim içi nefret söylemleri ve kullanıcı davranışları üzerinden değil; veri setleri, algoritmik sınıflandırma mekanizmaları, büyük dil modelleri, öneri sistemleri, içerik moderasyonu ve dijital gözetim süreçleri aracılığıyla da yeniden üretilebilmesidir. Çalışma, mevcut algoritmik önyargı yaklaşımlarını İslamofobi bağlamında yeniden değerlendirerek algoritmik önyargı literatürü ile İslamofobi çalışmaları arasında kuramsal bir ilişki kurmayı amaçlamaktadır. Çalışma, ilgili akademik literatür ve kurumsal raporların birlikte değerlendirildiği anlatısal literatür taramasına dayanan kavramsal ve analitik bir araştırmadır. İnceleme, algoritmik İslamofobinin veri ve temsil; model, sınıflandırma ve içerik moderasyonu; toplumsal sonuçlar, dijital görünürlük ve gözetim olmak üzere birbiriyle ilişkili üç analitik düzeyde ele alınabileceğine işaret etmektedir. Bu çerçevede Müslüman kimliğine ilişkin tarihsel ve toplumsal önyargıların dijital verilerde birikebildiği, algoritmik sistemlerin sınıflandırma ve moderasyon süreçlerinde yeniden işlenebildiği ve görünürlük, katılım ve gözetim pratikleriyle ilişkilendirilebildiği değerlendirilmektedir.
Dijitalleşme, devletin toplumsal ve ekonomik alanları görme, sınıflandırma ve yönetme kapasitesini yeniden şekillendirmektedir. Tarım sektörü de bu dönüşümden önemli ölçüde etkilenmiş; üreticilerin kayıt altına alınması, tarımsal desteklerin dağıtılması ve üretim faaliyetlerinin izlenmesi amacıyla çeşitli dijital kayıt sistemleri geliştirilmiştir. Bu çalışma, Türkiye’de 2001 yılında uygulamaya konulan Çiftçi Kayıt Sistemi’ni (ÇKS) yeni ekonomi-politik perspektiften analiz etmektedir. Çalışmanın temel iddiası, ÇKS’nin yalnızca idari etkinliği artıran teknik bir araç olmadığı; devletin tarımsal alanı görünür, ölçülebilir ve yönetilebilir hâle getiren siyasal ve kurumsal bir düzenleme olduğudur. Çalışmada yorumlayıcı nitel belge analizi yöntemi kullanılmış; ÇKS’ye ilişkin mevzuat, politika belgeleri ve ilgili kurumsal düzenlemeler yeni ekonomi-politik çerçeve içinde değerlendirilmiştir. Bu çerçevede makale, ÇKS’nin hangi üreticileri ve üretim biçimlerini görünür kıldığını, hangilerini kayıt rejiminin dışında bıraktığını ve tarımsal desteklere erişimi nasıl yeniden yapılandırdığını incelemektedir. Analiz, ÇKS’nin tarımsal alanı standartlaştırılmış kategoriler üzerinden okunabilir hâle getirirken, mülkiyet ve belgelendirme koşulları üzerinden seçici dışlanma mekanizmaları da üretebildiğini göstermektedir. Ayrıca kayıtlılığın desteklere ve finansal ilişkilere erişimle giderek daha fazla bağlantılanması, dijital görünürlüğün çiftçinin kurumsal ve ekonomik konumunu yeniden şekillendirdiğine işaret etmektedir. Bu bulgular, dijitalleşmenin tarafsız ve kendiliğinden gelişen bir teknolojik süreç olmadığını; belirli siyasal tercihler, kurumsal öncelikler ve güç ilişkileri tarafından şekillendiğini ortaya koymaktadır.
Günümüzde dinin dijitalleşmesi, yalnızca araçsal bir mecra değişimi olarak değil aynı zamanda bireyin kutsalla kurduğu ilişkinin, dinî otorite algısının ve kolektif dinî kimliğin yeniden tanımlandığı bir kırılma noktası olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışma, dinin dijitalleşme sürecini ve insan-olmayan aktörlerin dindarlık pratikleri üzerindeki dönüştürücü rolünü Aktör-Ağ Teorisi (AAT) bağlamında ele almaktadır. Araştırmada İslam dindarlığının dijital teknolojilerle kurduğu etkileşimin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda ilgili literatür taranarak elde edilen kaynaklar, kavramsal analiz ve yorumlayıcı (hermenötik) bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Çalışmada yaygın kullanıma sahip dijital dinî mecralar, mobil uygulamalar, algoritmalar, yapay zekâ araçları ve sanal ortamdaki veri akışı gibi insan-olmayan unsurların dinî deneyimdeki eyleyici rolü AAT’nin temel kavramları ve dört çeviri momenti çerçevesinde sosyolojik bir perspektifle ele alınmıştır. Çalışmada insan-olmayan unsurların dinî pratikte etkin birer dönüştürücü aktör (mediatör) olarak işlev gördüğü ve bireylerin kendi ibadet rutinlerini inşa ettikleri bir brikolaj sürecine zemin hazırladığı öne sürülmüştür. Ayrıca çalışma, din, dijitalleşme ve Aktör-Ağ Teorisini bir arada ele alarak din sosyolojisinde yeni bir teorik açılım sunmakta ve insan-olmayan aktörlerin dinî deneyim üzerindeki etkisini tartışmaya açmaktadır.
