Artykuł przedstawia recenzowane dzieło, zarysowując jego kontekst, główne cele oraz problematykę, a następnie w sposób selektywny streszcza kluczowe tezy i strukturę argumentacji. Autorka podejmuje w nim krytyczną analizę zastosowanego podejścia teoretycznego i metodologicznego, ocenia oryginalność i spójność wywodu, a także wskazuje na mocne i słabsze strony publikacji. Umiejscawia też recenzowaną pracę w szerszej literaturze przedmiotu, co pozwala ocenić jej wkład w studia nad dziedzictwem kulturowym i znaczenie dla toczących się niej debat.
The paper explores the benefit of tracing the historical renaming policies, as it gives important clues to what successive regimes considered crucial to remember and what needed to be forgotten. Historical narratives were perennially redrafted on signs and maps throughout history, and Transcarpathia was claimed and reclaimed, moved from one empire to the next, without a single river being diverted or a shovel of dirt being moved. The paper explores how the identity of people and places are often held hostage by naming practices. This process continues today in using “the” to relegate the sovereign state territory to the status of something less than its belliherent neighbour.
Artykuł analizuje wyzwania, z jakimi mierzą się ukraińskie muzea w obliczu rosyjskiej agresji, wykorzystując perspektywę antropologii muzealnej. Pierwsza część poświęcona jest roli tej dyscypliny jako narzędzia krytycznej analizy kulturotwórczej roli muzeów. Następnie, na przykładzie trzech instytucji – Narodowego Muzeum Rewolucji Godności w Kijowie, Muzeum Operacji Antyterrorystycznej w Dnieprze oraz projektu „Ukraiński Wschód” przy Narodowym Muzeum Historii Ukrainy w Drugiej Wojnie Światowej w Kijowie – przedstawiono doświadczenia ukraińskich muzealników, którzy tworzą wystawy dotyczące najnowszej historii Ukrainy w warunkach rosyjskiej agresji na swój kraj.
Przedstawiam historię i doświadczenia badań polsko-ukraińskich prowadzonych przez pracowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w Ukrainie oraz mniejszości ukraińskich w Polsce w latach 1996-2016 z perspektywy badaczki i organizatorki badań. Wspominam współpracę z ukraińskimi badaczami i instytucjami, problemy z nią związane, główne tematy projektów grantowych, oraz powiązany z badaniami projekt dydaktyczny: laboratorium etnograficzne, które umożliwiło zaangażowanie w badania wielu grup studenckich i nawiązanie bliskich, nieraz trwałych kontaktów między studentami polskimi i ukraińskimi. Przedstawiam moją interpretację metody etnograficznej zakorzenioną w fenomenologii. Ukazuję zmiany w problematyce badań, wpisane w doświadczenia badawcze i zmieniającą się sytuację polityczną i kulturową. Odwołuję się przy tym do moich antycypujących doświadczeń dotyczących losów mniejszości ukraińskiej w okresie PRL. Przywołuję przykłady inspiracji literaturą historyczną i antropologiczną oraz własne doświadczenia i odkrycia, dotyczące tożsamości na pograniczach i w diasporach, postrzegane przede wszystkim z perspektywy kultury religijnej.
Przedmiotem artykułu jest wybieranie stroju ludowego przez amatorski zespół ludowy Sąsiadeczki z Dobrzenia na Dolnym Śląsku. Na tle powojennej historii regionu oraz współczesnych praktyk kulturowych, autorka analizuje proces decyzyjny dotyczący stroju jako działanie hybrydyczne, łączące elementy dziedzictwa, gust estetyczny i doświadczenie użytkowniczek. Materiał zebrano podczas warsztatów etnograficznych prowadzonych z zespołem, z wykorzystaniem metod dialogicznych, eksperymentalnych i partycypacyjnych. Strój ludowy ukazany jest jako „trzecia przestrzeń” (H. Bhabha) – nie tyle reprodukcja, co pole negocjacji tożsamości, wspólnoty i funkcjonalności, a także element procesu grupotwórczego. Wprowadzenie kategorii „user experience” pozwala dostrzec, że współczesne wybory strojów ludowych wynikają również z potrzeb ciała, wygody, poczucia przynależności i codziennej praktyki, a nie tylko z dążenia do etnograficznej „poprawności”. Artykuł postuluje uznanie stroju ludowego za dynamiczne narzędzie wspólnototwórcze i przestrzeń społecznego działania, a także zwrócenie uwagi na nowe, partycypacyjne, metody jego badania.
Guarded Centres for Foreigners (SOdC) in Poland are both multicultural environments and totalitarian detention institutions in which people may suffer from deterioration of their mental welfare (salutogenesis, Antonovsky 1979). My article discusses the situation of the guards, who, when supervising the migrants detained in the SOdCs, mask the negative effects of permanent control of people, using the discourse of ‘competent power’, which justifies the necessity to provide ‘safety and order’, and thus may contribute to the deterioration of not only their own, but mainly the migrants’ mental welfare. In this context, my anthropological research carried out in the SOdC was connected with many cognitive-ethical aporias, mainly concerning the relevance of the use of the classical ethnographic interview. The case I am analysing concerns a discontinuation of this technique for the benefit of the attitude of ‘hearing and accompanying’ the interlocutor (the guard). Apart from the question of the mental welfare of people in detention (the supervisors and the supervised), this situation arouses significant questions about the construction of ethnographic knowledge: 1/ if the ethnographer resigns from the interview for the benefit of the intuitively understood ‘attitude of care’ towards the interlocutor’s mental welfare, what content will she manage to acquire (and under what conditions)?; 2/ what is the ethnographic significance of this content?; 3/ what competences should the anthropologist have to be able to responsibly adopt this attitude? In answer to the above, I will define ‘ethnographic hearing’ and – not without a doubt – reflect on the possible advantages which it may bring to anthropological research both in the area of psychiatric anthropology and migrant detention.
Artykuł analizuje rolę szczeżui wielkich (Anodonta cygnea) w systemach biomonitoringu jakości wody pitnej na przykładzie poznańskich wodociągów, traktując je jako istoty infrastrukturalne. Tekst wpisuje się w nurt etnografii wielogatunkowej oraz studiów nad ekologiami infrastrukturalnymi, podejmując refleksję nad statusem organizmów nie-ludzkich w systemach technologicznych związanych z zarządzaniem zasobami wodnymi. Szczeżuje wielkie, pełniące funkcję bioindykatorów, są jednym z elementów infrastruktury wodnej, a ich rola sprowadzana jest do dostarczania usług ekosystemowych w sposób podporządkowany ludzkim kategoriom użyteczności. Ich sprawczość jest trudna do uchwycenia, gdyż uzależniona jest od ludzkiej interpretacji ich zachowań i reakcji na zmiany środowiskowe. Analiza ukazuje biopolityczne konsekwencje infrastrukturalizacji organizmów nie-ludzkich oraz wpisanie ich pracy w kapitalistyczną logikę eksploatacji. Jednocześnie tekst problematyzuje możliwość uchwycenia nie-ludzkiej perspektywy w badaniach społecznych, wskazując na konieczność relacyjnego podejścia do infrastruktury wodnej. Wykorzystując ontologię infrastrukturalną, artykuł proponuje spojrzenie na procesy technologiczne jako splątane z życiem biologicznym, redefiniując granice między technologią a naturą.
Artykuł omawia system ewaluacji dyscyplin naukowych wprowadzony w Polsce na mocy Ustawy 2.0, sytuując go w szerszym kontekście neoliberalnych przemian akademii oraz rosnącej roli kultury audytu. Z tej perspektywy analizuję kondycję etnologii i antropologii kulturowej, która po raz pierwszy ma zostać oceniona jako samodzielna dyscyplina naukowa. Przedstawiona analiza obejmuje zasoby kadrowe, status instytucjonalny oraz jej miejsce w polskim systemie nauki. Ewaluacja stanowi dla etnologii i antropologii kulturowej poważne wyzwanie, wprowadzając ją w sam środek logiki neoliberalnej akademii, w której znaczenie poszczególnych dyscyplin zależy od ich zdolności do dostarczania mierzalnych i łatwo porównywalnych rezultatów. Wyniki oceny będą zatem bezpośrednio wpływać na finansowanie badań, rozwój kadr naukowych oraz kształcenie nowych pokoleń badaczy. Artykuł podkreśla, że logika ewaluacji redefiniuje standardy wartości naukowej i w coraz większym stopniu determinuje przyszłość tej dyscypliny w Polsce.
Based on eyewitness accounts of forced resettlement from the Polish-Ukrainian borderland between 1947 and 1951, the article traces reflections on the abandoned “small homelands” and their place in the further life strategies of the evicted persons. Special attention is paid to the definition of the abandoned land in the narratives of displaced persons from Western Boykivshchyna, Lemkivshchyna, and Nadsiannia. Such concepts as “Bieszczady”, “homeland”, “home”, and “hut” are examined, as well as other words in the semantic field of the “small homeland”. The aim is to trace how the memory of the land of origin and the search for a familiar socio-cultural and natural geographical space influenced the making of important life decisions, especially for those who experienced the trauma of expulsion as teenagers or young adults. In some memory narratives of those who directly experienced resettlement during Operation Vistula in 1947 and the so-called territorial exchange between Poland and the USSR in 1951, a sense of nostalgia, and for the abandoned home, land and household are prominent. The article also analyses the visits to places of birth in the Polish-Ukrainian border, as a strategy to come to terms with the own traumatic past.
This article focuses on identifying different types of family migration and their effects on family life. Through an in-depth literature review, it discusses the motivations for migration, decision-making processes, and the challenges families encounter as they embark on their migration journeys. Furthermore, it presents the experiences of the family within a conceptual framework that goes beyond the Western understanding of these concepts. It emphasizes the parental perspective which is found to be missing in academic literature. Therefore, constructs such as kinship, agency, and belonging serve as lenses through which parental experiences are examined. The article reveals both macro and micro levels of family migration processes and their social perceptions, which contribute to the formation of parental culture and in turn influence migrant parents’ experiences. Finally, it serves as a call for future research, including more nuanced studies of family migration and migrant parenthood in particular.
W oczach antropologów Lewiatan Hobbesa nie jest już interesującym tekstem. Ale przedstawioną w tym traktacie teorię umowy społecznej można interpretować jako mit teoretyczny, który mówi o narodzinach społeczeństwa, państwa i cywilizacji, chociaż słowo civilisation pojawiło się sto lat po opublikowaniu Lewiatana. Jako mit teoretyczny jest też teoria Hobbesa porównywalna do poglądów Claude’a Lévi-Straussa, dotyczących relacji istniejących między naturą i kulturą. Z kolei empiryczna treść wyobrażenia wojny każdego z każdym zostaje uchwycona przez ujęcie tej hobbesowskiej kategorii w ramy teorii społecznej Victora Turnera.
Celem artykułu jest spojrzenie na wybrane aspekty praktyki naukowej w Polsce po 1989 roku w obrębie tzw. studiów wschodnich. W tekście odnoszę się do własnych doświadczeń badawczych, ale także przykładów instytucjonalnych oraz projektów popularyzatorskich w obszarze badań „wschodnich”. Poddając krytycznemu namysłowi własną postawę prowadzącego zajęcia w Litwie i Ukrainie w ostatniej dekadzie XX w., a także niektóre rozwiązania instytucjonalne, zastanawiam się, na ile stosowana była/jest praktyka orientalizująca. Podaję konkretne przykłady, przedstawiam inspiracje teoretyczne oraz wybrane aspekty historyczne. Artykuł nie ma celu całościowego krytycznego omówienia „studiów wschodnich”, koncentruje się jedynie na wybranych aspektach, które mogą być odczytane jako orientalizujące.
Tracing the story of a Gambian migrant’s clandestine journey to Europe, his failure and return, and analysing other Gambians’ decisions about undocumented migration, I analyse the role of destiny and ‘luck’ in these processes. As much as the idea of destiny plays an important role in dealing with past failures, I argue in this paper that it also features in the background to decision-making in the present and about the future. Whereas in undocumented migration the success and even survival of the migrant is radically uncertain, a matter of chance, the idea of destiny allows people to engage with uncertainty in a specific way. It allows people to dismiss chance by viewing it as an individual quality, part of everyone’s unique destiny, as the Gambian concept of ‘luck’ illustrates. By sustaining hope and a sense of possibility, destiny also allows people to reframe uncertainty as a condition of potentiality.
Abstrakt Niniejszy artykuł opiera się na wynikach długotrwałych (wielomiejscowych i wieloczasowych) badań terenowych przeprowadzonych przez autorkę w latach 2011-17 i 2021-25 w mieście Oaxaca i okolicznych społecznościach - regionie uważanym za „serce meksykańskiej gastronomii”. Sięga również do wcześniejszych doświadczeń zebranych podczas pracy terenowej latach 1999-2006 w colonias populares miasta Meksyk. Autorka odnosi się krytycznie do ugruntowanego w rodzimej antropologii postrzegania pracy w terenie (rozumianej klasycznie jako obserwacja uczestnicząca) jako wynikającej z pasji i zawsze przyjemnej. Używając narzędzi analitycznych antropologii feministycznej, w tym autoetnografii analizuje niedoceniane, pomijane i przemilczane aspekty antropologicznych studiów jedzenia. Skupia się na ucieleśnionych, zmysłowych i afektywnych (nie)przyjemnych aspektach takich badań, w tym codziennych strategiach (prze)życia związanych z konsumpcją (nie)znanego pożywienia i samo-troską podczas pobytów badawczych w Meksyku.
Granice z natury tworzą różnice między grupami lub systemami. Wyznaczanie granic prowadzi do strukturyzacji przestrzeni i podziału między tym, co „wewnątrz”, a tym, co „na zewnątrz” państwa narodowego, grup społecznych, organizacji i okresów historycznych. Specyficzne cechy i wzorce danego systemu odróżniają go od tych znajdujących się poza nim. Praktyki związane z tworzeniem granic wytwarzają i definiują znaczenia, utrzymują wewnętrzny ład i ustanawiają hierarchię między wyróżnianymi skategoryzowanymi jednostkami. Próby zacierania granic – w mniemaniu ich obrońców – zagrażają stabilności systemu. Granice są z reguły nienaturalne i wymagają symbolicznego oznaczenia. W interakcjach społecznych służą tworzeniu i podtrzymywaniu rozróżnień między arbitralnie ustanawianymi, wynikających z opartych na władzy relacji społeczno-kulturowych, grupami (etnicznymi, religijnymi, językowymi, społecznymi). Znaki władzy, takie jak mury, ogrodzenia, bramy, punkty kontrolne, flagi, znaki i tablice informacyjne, wyznaczają granice przestrzenne. Te artefakty graniczne i społeczne praktyki demarkacji przestrzennej wzmacniają się nawzajem, a także wzmacniają kreślone granice społeczne. Heterotopiczne połączenie rzeczywistych i wyobrażonych granic może wywoływać silną potrzebę ochrony wewnętrznej przestrzeni i porządku przed widzianymi jako zagrożenie wpływami zewnętrznymi. Ich obraz jest wytwarzany w dyskursach społecznych. Rezultatem mogą być politycznie motywowane działania ksenofobiczne mające na celu zapobieżenie imigracji osób postrzeganych jako „obcy”. Te często pobudzane i manipulowane obawy, przejawiają się między innymi w rygorystycznych politykach granicznych, czego dobitnym przykładem jest pilnie strzeżona granica polsko-białoruska, która jest uwidacznia powiązanie granic społecznych i przestrzennych.
Przymiotnik poniemieckie jest od dekad elementem praktyki językowej kolejnych pokoleń mieszkańców „Ziem Odzyskanych”. Do tej pory nie zostały jednak poddane głębszej analizie znaczenia nadawane temu terminowi. Autorka przedstawia znaczeniowe konteksty funkcjonowania poniemieckiego w dyskursie akademickim oraz analizuje zebrany materiał empiryczny – wywiady z drugim i trzecim pokoleniem mieszkańców Wrocławia – pod kątem znaczeń nadawanych współcześnie temu pojęciu. Niniejszy artykuł jest głosem w dyskusji nad postrzeganiem i włączaniem do tożsamości mieszkańców tych ziem dziedzictwa niemieckiego, ciągle obecnego na terenach przyłączonych do Polski w 1945 roku.
For inhabitants of Maszewo Lęborskie, the memory of work in the yeast factory is an important point on which their local community is based. It is a memory of a strong integrating feature that unites the people of Maszewo. Theworkers’ lifestyle, shaped by the yeast factory after its collapse, was transformed into a community of memories. I present an outline of the history of the yeast factory in Maszewo and created examples of the discourse of memory around it.
The article informs about the conference Homo Faber - How Do We Work, How Did We Work?, which took place at the University of Warsaw in 2023. The text recalls the results of the fieldwork of Anna Zadrożyńska – an ethnologist starting anthropological research on this topic in Poland. Then, it briefly presents research projects carried out in Poland using ethnographic methods,outlining the trajectory of changing approaches. In the conclusion, which is an introduction to the thematic part of the volume, it briefly presents the post-conference articles included in this part.
W Dolinie Biebrzy występuje wiele różnych dyskursów o środowisku, jak również konfliktów związanych z odmiennym postrzeganiem relacji przyrody i człowieka. Dominujące są dwa: dyskurs prowadzony przez pracowników i ekspertów Parku Narodowego („instytucjonalny”) i dyskurs niezadowolonych mieszkańców („rolniczy”). Tylko pozornie mówią o tej samej wodzie, w rzeczywistości w każdej z tych narracji woda ma inne znaczenie i wartość, zarówno materialną, jak i emocjonalną. Autorka dokonuje przeglądu i analizy sprzecznych stanowisk, przy czym odchodzi od tradycyjnego dla etnografii relatywizmu wiedzy i opowiada się po stronie ekologicznej wiedzy eksperckiej, jako tej, która daje największe szanse na odwrócenie katastrofalnych trendów antropocenu.
Niniejsze opracowanie ma na celu krytyczne przedstawienie nieprzerwanego konstruowania uchodźców i wysiedleń jako antropologicznej dziedziny wiedzy. Sytuuje ono wyłaniające się kategorie “uchodźcy” i “studiów uchodźczych” na dwa sposoby – po pierwsze, w ujęciu historycznym, przyglądając się temu, jak zarządzano wysiedleniami w Europie w następstwie drugiej wojny światowej, po drugie zaś, poprzez prześledzenie całego szeregu różnych dyskursywnych i instytucjonalnych obszarów, w ramach których „uchodźcy” czy/i „bycie na uchodźstwie” były i są konstruowane. Do owych obszarów należą: prawo międzynarodowe, stosunki międzynarodowe, dokumentacja wytwarzana przez ONZ oraz inne międzynarodowe agencje ds. uchodźców, badania nad rozwojem oraz literaturoznawstwo. Ostatnia część niniejszego opracowania pokrótce omawia najnowsze prace dotyczące wysiedleń, diaspory oraz deterytorializacji w kontekście badań nad tożsamością kulturową, nacjonalizmem, transnarodowymi formami kulturowymi – jako prace umożliwiające nowe sposoby konceptualizowania antropologicznych badań wysiedleń.
