جایگاه نماد و اسطوره در انسان‌شناسی فلسفی پل ریکور

پرسش دربارهٔ چیستی و اهمیت نماد و اسطوره همواره از بنیادی‌ترین و در عین حال چالش‌برانگیزترین مباحث در تاریخ فلسفه بوده است. از روزگار یونان باستان تا دوران معاصر، فیلسوفان رویکردهای گوناگونی را در تبیین کارکرد و معنای این دو مقوله عرضه کرده‌اند. در این میان، پل ریکور از برجسته‌ترین متفکرانی است که در نخستین دورهٔ اندیشهٔ خود با رویکردی هرمنوتیکی به تحلیل نسبت میان نماد، اسطوره و انسان‌شناسی فلسفی پرداخت. ریکور در این مرحله، طرحی از یک انسان‌شناسی فلسفی را بنا نهاد و در آن، ضمن دفاع از معناداری نظام‌های نمادین، نمادها و اسطوره‌ها را به‌منزلهٔ بستری مناسب برای انسان شناسی تلقی کرد. از دید او، تجربهٔ بشر در مواجهه با شرّ، تجربه‌ای بنیادین و آشکارکنندهٔ مخمصه‌ای وجودی است؛ تجربه‌ای که در قالب نمادهای اعتراف تجلی یافته است. بنابراین، با بازیابی و تفسیر معانی نهفته در نمادهای اعتراف می‌توان به اهداف انسان‌شناسانه دست یافت. ریکور در تحلیل خود از سه نماد اعترافِ آلودگی، گناه شرعی و گناه اخلاقی نوعی سیر سوبژکتیو را بازمی‌شناسد که طی آن، شر به‌تدریج درونی می‌شود و انسان سنگینی آن را بر وجدان خویش احساس می‌کند. افزون بر این، به باور وی، چون اسطوره بُعدی روایی به نماد می بخشد، این سه نماد اعتراف در چهار نوع اسطورهٔ «آفرینش بابلی»، «نگاه تراژیک به وجود»، «روح تبعیدی» و «اسطورهٔ آدم» روایت شده‌اند.