نوآوری‌های اندیشه تربیتی آیت‌الله حائری شیرازی

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: در چند دهۀ اخیر، دانش تعلیم و تربیت اسلامی رشد و بالندگی چشمگیری را تجربه کرده است. این رشد بیش از هر چیز مرهون تلاش اندیشمندان برجستهٔ اسلامی است که با رویکردی نو به منابع دینی، به‌ویژه قرآن و سنت، کوشیده‌اند تا دانش تربیت اسلامی برگرفته از معارف وحیانی را تبیین کنند. در میان این متفکران، آیت‌الله حائری شیرازی جایگاه ویژه‌ای دارد. وی از جمله اسلام‌شناسانی است که افزون بر تأملات نظری و اجتهادی در عرصهٔ تربیت، در میدان عمل نیز تجربه‌ای غنی از تربیت شاگردان و زیست تربیتی بر جای گذاشته است. با وجود این، اندیشه‌های تربیتی ایشان به‌طور نظام‌مند مورد تحلیل و واکاوی علمی قرار نگرفته و کمتر در جامعۀ دانشگاهی و حوزوی به‌صورت علمی عرضه شده است. این در حالی است که اندیشۀ پویا و کارآمد استاد بر پایۀ برداشت‌های بدیع قرآنی شکل گرفته و با بهره‌گیری از تمثیلات در تبیین مفاهیم عمیق تربیتی، دربردارندۀ یافته‌هایی کاربردی است که مورد توجه بسیاری از کنشگران تربیتی قرار گرفته است. این پژوهش درصدد است با تمرکز بر آثار و دیدگاه‌های ایشان، نوآوری‌های تربیتی وی را استخراج کرده و با ادبیات دانشی امروز انعکاس داده تا ظرفیت‌های آن را برای بازسازی دانش تعلیم و تربیت اسلامی نشان دهد.روش پژوهش: روش تحقیق در این پژوهش مبتنی بر رویکرد توصیفی-تحلیلی است. به این معنا که ابتدا آثار مکتوب آیت‌الله حائری شیرازی گردآوری و فیش‌برداری شده و سپس داده‌های به‌دست‌آمده در چارچوبی منسجم دسته‌بندی و تحلیل گردیده است. از آنجا که جامعۀ داده‌ها مشخص و محدود بود، نمونه‌گیری صورت نگرفت و تمام آثار مرتبط مورد توجه قرار گرفت. در این بررسی، از میان مباحث تربیتی گستردۀ استاد، مهم‌ترین نوآوری‌ها گزینش شده و به صورت نظام‌مند، سامان یافته‌اند.یافته‌ها: براساس یافته‌های پژوهش، نوآوری‌های اندیشهٔ استاد، در دو محور اصلی قرار می‌گیرند: نخست، پیش‌فرض‌ها و مبانی نظری، و دوم، مسائل و مباحث تربیتی. در پیش‌فرض‌ها، چهار اصل اساسی قابل شناسایی است:۱. نقد اتکای صرف بر یافته‌های علوم انسانی غربی و تأکید بر ضرورت استقلال معرفتی در علوم انسانی اسلامی؛۲. باور به جامعیت قرآن در پاسخ‌گویی به همۀ مسائل مربوط به انسان و تربیت؛۳. اعتقاد به اصل «بازگشت کثرت به وحدت» به‌عنوان قاعده‌ای حاکم بر هستی و علوم انسانی؛۴. تأکید بر ضرورت قابل رقابت کردن اندیشهٔ اسلامی با دیگر نظام‌های فکری از طریق حسی و قابل انتقال نمودن مفاهیم.در محور مسائل تربیتی، برجسته‌ترین نوآوری‌های استاد در عرصۀ مبانی انسان‌شناسی قابل پیگیری است. ایشان با طرح دوگانه‌های بنیادین همچون «مافی‌الانسان و مافی‌الشرایط» و «فطرت و طبیعت» و همچنین قائل شدن به «حرکت انسان براساس تعلقات و آرزوها»، چارچوبی متمایز برای فهم حقیقت انسان ارائه می‌دهد. مبانی سه‌گانه مذکور، خصوصاً مبنای فطرت و طبیعت، نه‌تنها در تحلیل هویت انسانی بلکه در تبیین سایر مؤلفه‌های تربیتی -اعم از اهداف، اصول، روش‌ها و مراحل- اثرگذارند.در بحث اهداف تربیت، زمینه‌سازی مربی برای حاکمیت انسانیت بر نفسانیت، مسیر اصلی برای رسیدن به هدف غایی تربیت (عبودیت) است. دیگر اهداف نیز شامل رشد تعقل، استقلال و خودکفایی، ایجاد تعلق و آرزوی الهی، تقویت حسن‌ظن به خداوند و تقویت احساس مسئولیت است.اصول تربیتی نزد ایشان متناسب با همین مبانی انسان‌شناختی بازخوانی می‌شوند. اصولی چون آزادی و پرهیز از اکراه، اعتدال در روش‌ها، توجه همزمان به فطرت و طبیعت، تکریم متربی، مهار نفسانیات مربی و توجه به نظم در مواجهه با متربی، از مهم‌ترین اصولی هستند که در اندیشهٔ استاد، جایگاه بنیادین دارند. توجه به این اصول، منجر به تقویت فطرت و حاکمیت آن در انسان می‌شود.روش‌های تربیتی نیز در نگاه استاد بر همین مبانی بازتفسیر می‌شوند. ایشان ضمن تأکید بر اهمیت و پرکاربرد بودن روش محبت و احترام در تربیت، سایر روش‌ها مانند تشویق و تنبیه، قصه‌گویی، مسئولیت دادن و قرار دادن متربی در سختی‌ها را با محوریت حاکمیت فطرت در درون انسان تحلیل می‌کند. بدین‌ترتیب، حتی روش‌های سنتی و رایج نیز در منظومۀ فکری استاد، معنا و کارکردی تازه می‌یابند.از دیگر نوآوری‌های استاد، تحلیل مراحل سه‌گانه تربیت (مبتنی بر روایات سبعة سنین) براساس نظریهٔ «فطرت و طبیعت» است. وی هفت سال نخست را دورۀ ارضای طبیعت می‌داند، هفت سال دوم را دورۀ مهار طبیعت و هفت سال سوم را زمان اجتهاد فطرت تلقی می‌کند.نتیجه‌گیری: نتایج کلی پژوهش نشان می‌دهد که اندیشهٔ تربیتی آیت‌الله حائری شیرازی، واجد ظرفیت‌های ارزشمندی برای غنای دانش تعلیم و تربیت اسلامی است. وی با طرح مبانی بدیع انسان‌شناسی، اهداف و اصول نوین تربیتی و بازخوانی خلاقانه روش‌ها و مراحل، افقی تازه برای غنی‌سازی دانش تربیت اسلامی گشوده است. بازشناسی و نظام‌مند کردن این اندیشه‌ها نه‌تنها می‌تواند منبعی الهام‌بخش برای پژوهش‌های آتی باشد، بلکه می‌تواند نقطۀ عزیمتی برای طراحی الگوهای عملی در نظام آموزشی کشور و سیاست‌گذاری تربیتی در راستای حل چالش‌های تربیتی معاصر در سطوح کلان محسوب گردد.