تحلیل نقشۀ طراحی کتیبۀ کوفی محرابی از دورۀ آل‌کاکویه در مسجد و قدمگاه فراشاه یزد

کتیبه‎نگاری‎های کوفی در ایران را می‎توان هنری دانست که تحت‌تأثیر عقاید و اعتقادات حاکمان جامعه بر بناهای مذهبی شکل گرفته‎اند. در اوایل ورود اسلام به ایران، بیشتر کتیبه‎نگاری‎ها در بناهای مذهبی شامل آیات قرآن و به خط کوفی بود. مسجد و قدمگاه امام رضا (ع) در فراشاه یزد دارای یک محراب سنگی متعلق به سال 512 هجری قمری و دورۀ آل‌کاکویه، مقارن با دورۀ سلاجقه است. این دوره یکی از دوره‎هایی است که کتیبه‎نگاری‎های کوفی از منظر توجه به جزئیات نسبت به دوره‎های قبل از خود تنوع بیشتری دارد. هدف اصلی این پژوهش، درک عمیق از شیوۀ طراحی و مفاهیم بصری این کتیبه در بستر تاریخی و فرهنگی است و به شیوۀ کیفی و از نوع مطالعۀ موردی است. در این راستا، کتیبۀ کوفی محراب این مسجد و قدمگاه تحلیل و تفسیر می‌شود و روش تحلیل و تفسیر شامل بررسی ساختار نوشتاری، ویژگی‎ها و تکنیک‎های طراحی آن است. یافته‌های پژوهش نشان می‎دهد هنرمند کتیبه‎نگار در طراحی و یا اجرای این کتیبۀ کوفی از نقشۀ طراحی با تناسبات پایه‎ای دقیق استفاده کرده است و این موضوع در چگونگی به‌کارگیری ویژگی‎های بصری همچون ریتم، تقارن، تناسبات و... تأثیرگذار بوده است. همچنین این پژوهش نشان می‏دهد از نقشۀ طراحی در کتیبۀ کوفی آیۀ (23) سورۀ الشوری و آیۀ (55) سورۀ مائده در محراب مسجد و قدمگاه فراشا یزد استفاده شده است. این نقشۀ طراحی بر پایۀ تناسبات دقیق 32 به 32 و حداقل اندازۀ یک به 32 در بالای خط راهنمای زمینه و تناسبات پنج به پنج و حداقل اندازۀ یک به پنج در زیر خط راهنمای زمینه شکل گرفته است. خطوط راهنمای اصلی، خطوط راهنمای میانی و جدول‎بندی‌‎ها در نقشۀ طراحی این کتیبۀ کوفی براساس این تناسبات جایگذاری شده‎اند و هنرمند کتیبه‎نگار ابعاد حروف و اتصالات آن را به‌وسیلۀ این ویژگی‎ها تعیین و طراحی کرده است.