عوامل مؤثر بر توزیع قراردادهای حسابرسی صورت‌های مالی و استقلال حسابرس

هدف: حسابرسی به‌دلیل نقشی که در اعتباردهی صورت‌های مالی دارد، همواره از جایگاه بااهمیتی برخودار است. چگونگی توزیع قراردادهای حسابرسی صورت‌های مالی بین حسابرسان و عوامل مؤثر بر آن، از موضوع‌های بسیار مهمی است که به‌رغم آثار آن بر استقلال حسابرس و اعتباردهی صورت‌های مالی، کمتر به آن پرداخته شده است و از چالش‌های اساسی حرفۀ حسابرسی شمرده می‌شود. روش: پژوهش حاضر با استفاده از روش زمینه بنیاد، به جمع‌آوری داده‌ها پرداخته است. در این پژوهش با انجام مصاحبۀ نیمه‌ساختار یافته با ۱۲ نفر از خبرگان حسابداری و حسابرسی و استادان دانشگاهی، داده‌های لازم جمع‌آوری و به‌کمک نرم‌افزار مکس‌کیودا، طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی، تجزیه‌وتحلیل و دسته‌بندی شده است. همچنین با توجه به هدف پژوهش، از روش نمونه‌گیری گلولۀ برفی یا زنجیره‌ای برای مصاحبه استفاده شده است؛ یعنی انتخاب شرکت‌کنندگان برای مصاحبه، به نحوی با یکدیگر پیوند داده می‌شود که هر مصاحبه شونده، پژوهشگر را به دیگر افراد همان جامعه که دارای تخصص و تجربۀ کافی در رابطه با موضوع تحقیق است، راهنمایی می‌کند. یافته‌ها: پس از سه مرحله کدگذاری، داده‌های پژوهش در سه گروه شرایط علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر دسته‌بندی شدند که با توجه به عوامل راهبردی و ساختاری بر پیامدها و نتایج تأثیرگذارند. در این خصوص یافته‌ها نشان می‌دهد که شرایط علّی، شامل عوامل اجتماعی و عوامل ارزیابی قراردادها بر توزیع بهینه قراردادهای حسابرسی تأثیر می‌گذارند و این تأثیر به همراه شرایط زمینه‌ای (عوامل محیطی و عوامل نظارتی و قانون‌گذاری) و شرایط مداخله‌گر (عوامل مربوط به مؤسسۀ حسابرسی و حسابرس، عوامل ساختاری و استقلال حسابرس)، با توجه به راهبردهای ساختاری، قوانین و نظارت و راهبردهای مؤسسۀ حسابرسی، بر شرایط محیطی، ساختاری، استقلال، اخلاق حرفه‌ای و کیفیت گزارشگری اثرگذار است. نتیجه‌گیری: استقلال جزء لاینفک حسابرسی مستقل است؛ از این رو در غیاب نهاد ناظر و با توجه به ضعف نظارت‌های حین و پس از اجرای حسابرسی و همچنین مدل به‌دست‌آمده، توزیع قراردادهای حسابرسی براساس امکانات و صلاحیت‌های هر مؤسسۀ حسابرسی، از جمله تعداد و ترکیب کارکنان حرفه‌ای، تعداد حسابداران رسمی، داشتن تجربه و تخصص حسابرسی در صنعت خاص یا منطقۀ جغرافیایی، داشتن استقلال مالی و...، به تقویت استقلال و کیفیت گزارش‌های مؤسسه‌های حسابرسی و حذف رابطه‌های خارج از عرف، کمک می‌کند. همچنین از نظر افراد مصاحبه شونده، مهم‌ترین عامل در استقلال حسابرسان، استقلال مالی مؤسسه‌های حسابرسی از صاحب‌کاران است و تا زمانی که کل درآمد مؤسسه‌ها از محل حسابرسی تأمین می‌شود و مؤسسه‌ها به لحاظ مالی به صاحب‌کار وابسته‌اند، حسابرسی مستقل بی‌معناست.