تکامل شفافیت در بستر سازمان: واکاوی عوامل مؤثر بر شفافیت مدیریت منابع انسانی

هدف: فساد پدیده‌ای چندوجهی است و ابعاد مختلفی دارد که پیشرفت کشورها و سازمان‌ها را دچار چالش می‌کند. یکی از انواع فساد، فساد اداری است و پژوهش‌های مختلف، فقر شفافیت را یکی از علل بنیادین فساد، به‌ویژه فساد اداری عنوان کرده‌اند. از سوی دیگر، پژوهش‌های پیشین، مسائل مختلفی نظیر فقدان عدالت در جبران خدمات، ضعف‌های فرهنگی و فرایندهای ناکارآمد را به‌عنوان عوامل زمینه‌ای فساد در حوزۀ مدیریت منابع انسانی برشمرده‌اند و فقر شفافیت در این حوزه را نیز عامل اصلی و بسترساز آن دانسته‌اند. بنابراین هدف اصلی پژوهش، شناسایی و تبیین عوامل مؤثر بر شفافیت مدیریت منابع انسانی است تا به‌عنوان زمینه‌ای، به‌منظور ارتقای شفافیت مدیریت منابع انسانی مدنظر قرار گیرد. روش: پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق کیفی و تحلیل مضمون انجام شده است. در این پژوهش با ۳۰ نفر از خبرگانی مصاحبه شد که با حوزۀ منابع انسانی و شفافیت آشنا بودند و در سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی فعالیت می‌کردند. این افراد به‌روش هدفمند و نمونه‌برداری گلولۀ برفی انتخاب شدند. داده‌های حاصل از مصاحبه با خبرگان، به‌کمک روش تحلیل مضمون، تجزیه‌وتحلیل و به استخراج ۲۴۲ کد از این مصاحبه‌ها منتهی شد. به‌منظور بررسی پایایی کدگذاری، از دو روش بازآزمون (شاخص ثبات) و محاسبۀ پایایی بین دو کدگذار (شاخص تکرارپذیری) استفاده شده است. در همین راستا با بررسی ۵ مصاحبه، در فاصلۀ زمانی ۹۰ روزه، پایایی بازآزمون در این پژوهش برابر ۸۷ درصد و پایایی بین کدگذاران برای مصاحبه‌های انجام گرفته در این پژوهش با استفاده از فرمول ذکر شده برابر ۸۹ درصد محاسبه شد و قابلیت اعتماد کدگذاری‌ها به تأیید رسید. یافته‌ها: یافته‌های حاصل از تحلیل مضمون داده‌های پژوهش نشان داد که به‌طورکلی، ۱۷ عامل (مضامین سازمان‌دهنده) بر شفافیت مدیریت منابع انسانی تأثیر گذار است. از این ۱۷ عامل، ۵ عامل در سطح مدیریتی، ۳ عامل در سطح فردی، ۲ عامل در سطح واحدی، ۳ عامل در سطح سازمانی، ۲ عامل در سطح برون‌سازمانی و ۲ عامل در سطح فنی و اجرایی، به‌عنوان مضامین فراگیر قرار گرفتند. همچنین، از مجموع ۲۴۲ کد اولیه، ۴۹ مفهوم (مضمون پایه)، ۱۷ مضمون سازمان‌دهنده و ۶ مضمون فراگیر استخراج شد که هر یک عامل بسیار مهم و اثرگذار شفافیت بر مدیریت منابع انسانی به حساب می‌آید. نتیجه‌گیری: مطابق یافته‌های پژوهش، عوامل متعددی بر شفافیت مدیریت تأثیرگذار است. براساس نتایج این پژوهش، شفافیت در مدیریت منابع انسانی پدیده‌ای چندوجهی و نظام‌مند است که از تعامل میان مجموعه‌ای از عوامل در سطوح مدیریتی، فردی، واحدی، سازمانی، برون‌سازمانی و فنی سرچشمه می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحقق شفافیت، نیازمند ترکیب متوازن میان نگرش‌های مدیریتی، قابلیت‌های فردی، انسجام عملکردی در سطح واحدها، ساختارها و سیاست‌های سازمانی و نیز، حمایت‌های محیطی و فناورانه است. در واقع، شفافیت نه یک مفهوم صرفاً اداری یا ارتباطی، بلکه فرایندی پویا و گسترده است که در فرهنگ، فناوری و رهبری ریشه دارد و عوامل مختلفی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم بر آن تأثیر می‌گذارد.