مطالعه تطبیقی برنامه‌های درسی مرتبط با آموزش والدینی در کشورهای منتخب؛ آموزه‌هایی برای نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: مطالبات امروزی، پیگیری هم‌زمان آموزش والدینی از طریق حوزه آندروگوژی (آموزش بزرگ‌سالان) و حوزه پداگوژی[1] (علم و هنر تربیت) را باعث شده است و در برخی از کشورها، نه‌تنها از فرصت‌های آموزش والدینی خانواده‌محور و مبتنی بر جامعه و یا رسانه‌محور صرف‌نظر نشده، بلکه این منابع در چارچوب یک برنامه درسی مدرسه‌محور توسعه ‌یافته است. در مطالعه‌ای که توسط آرنتا مرین[2] (2018) با عنوان «بررسی و ارزیابی آموزش والدینی» انجام‌شده، کارایی بستر آموزشی در دستیابی به اهداف برنامه و متناسب با نیازهای والدین و فرزندان مورد بررسی قرار گرفته است. مطالعه دیگری تحت عنوان «ارائه آموزش والدینی به نوجوانان: برنامه جامع فرهنگی» در سال 2019 توسط کلبرت[3] در دانشگاه کالیفرنیا انجام‌شده است که به ارائه اطلاعات والدینی متناسب با شرایط فرهنگی به نوجوانان پرداخته است. این برنامه درسی از طریق پودمان‌های مختلف و در طی یک سال تحصیلی توسط مددکاران اجتماعی، مربیان آموزش والدینی و مشاوران مدرسه به فراگیران ارائه می‌شد. محتوا شامل رشد شیرخوار و کودک نوپا، سبک‌های فرزندپروری، مسائل مرتبط باایمنی، برقراری روابط سالم، اهمیت نقش پدر، مهارت‌های زندگی، نظم و انضباط، انتظارات فرهنگی پیرامون فرزندپروری، تجارب نامطلوب دوران کودکی، تاب‌آوری و مراقبت از خود بود. مطالعه برنامه درسی کشورهای مختلف به دلیل پیروی از رویکرد متفکرانه، منظم وجدی در جهت توسعه شایستگی‌های والدینی مورد اعتناست و می‌تواند اطلاعات جامعی در حوزه آموزش والدینی به تدوین‌کنندگان برنامه‌های درسی در کشور ما ارائه دهد. فرصت استفاده از تجربیات سایر کشورها منطبق با اعتقادات مذهبی، هنجارهای اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی ایرانی-اسلامی می‌تواند به تحقق اهداف در مواجهه با تقاضاهای رقابتی متناسب با زمان و منابع کمک کند. به دلیل اینکه کیفیت برنامه‌های درسی موجود در حوزه آموزش والدینی در کشورهای مختلف، متفاوت و فرمول واحدی برای تدوین برنامه آموزشی مطلوب وجود ندارد، آشنایی با این حوزه می‌تواند ضمن بررسی و مقایسه راهکارهای عملی و اجرایی به تدوین برنامه درسی آموزش والدینی در ایران کمک کند. پژوهش حاضر، باهدف مطالعه تطبیقی برنامه‌های درسی مرتبط با آموزش والدینی در کشورهای کانادا (بریتیش کلمبیا، انتاریو)، اسکاتلند، آمریکا (ویرجینیا، ایلینوی، میشیگان) و جامائیکا؛ به‌منظور بهره‌مندی از تجارب این کشورها انجام‌ شده است. روش: رویکرد مورد استفاده در پژوهش حاضر، کیفی و از نوع مطالعه تطبیقی بوده و شیوه توصیفی-تحلیلی از نوع اسنادی برای آن انتخاب شده است. روش انتخاب کشورها براساس نمونه‌گیری هدفمند بوده که کشورهای پیشرو و موفق در این حوزه که اسناد کامل‌تری در این زمینه داشتند بررسی و برنامه‌های درسی مرتبط با آموزش والدینی این کشورها استخراج شدند. داده‌های موردنیاز برای پاسخگویی به سؤال پژوهش از طریق بررسی گزارش‌های تحقیقی و اسناد موجود در سایت‌های آموزشی کشورهای مورد مطالعه و جستجو در پایگاه‌های داخلی مانند پرتال جامع علوم‌ انسانی، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و همچنین پایگاه‌های اطلاعاتی در خارج از کشور از جمله ERIC،Sciencedirect،Springer،Taylor&Francid،Sage،Wiley،Proquest، گردآوری شدند. الگوی مورد استفاده در این زمینه جورج بردی است که دارای چهار مرحله توصیف، تفسیر، مجاورت و مقایسه است (والستروم، آلوونگر و ورمکه،[4] 2018). در حقیقت اسناد کاملاً ساختاریافته آموزش والدینی که دارای عناصر اهداف، محتوای کاملاً مشخص، فعالیت‌های یاددهی-یادگیری روشن و دستورالعمل‌های ارزیابی بودند انتخاب و توصیف شدند. درنهایت بعد از مرحله هم‌جواری، شباهت‌ها و تفاوت‌های برنامه درسی کشورهای مذکور در حوزه آموزش والدینی ارزیابی و تجزیه‌ و تحلیل انتقادی گردید. جهت تعیین روایی، از معیارهای روایی رائو وپری[5] (2003) و فرایندهای ساخت‌یافته جهت ثبت، نوشتن و تفسیر داده‌ها بهره‌گیری شد. در محاسبه ضریب پایایی از روش اسکات[6] (2012) استفاده شد و چک‌لیست کدگذاری در اختیار 5 نفر از متخصصان قرار گرفت و براساس ضریب توافق اسکات 85 درصد برآورد و موردتأیید قرار گرفت. یافته‌ها: واقعیت این است که تنوع فراوانی در آنچه افراد در نقش خود به‌عنوان والدین انجام می‌دهند در فرهنگ‌های مختلف وجود دارد و درک شیوه‌های تربیتی مبتنی بر فرهنگ در تعیین عناصر برنامه درسی بسیار کمک‌کننده است. به‌عنوان‌مثال مطالعات کیفی خانواده‌های آمریکایی نشان می‌دهد که توصیفات والدین از ویژگی‌های مطلوب فرزندان، بر احترام و مطاع بودن متمرکز است. به همین دلیل روابط متقابل محترمانه، رشد خودپنداری‌های مثبت و احترام به دیگران و استفاده از تکنیک‌های مذاکره مشارکتی و محترمانه در برنامه درسی آموزش والدینی آمریکا تأکید شده است. در کانادا نیز سعی شده برنامه‌های درسی آموزش والدینی مبتنی بر سرمایه‌های فرهنگی دانش‌آموزان طراحی شود تا دارای بیشترین تأثیر بر افکار و رفتار آنها باشد. تقاضا برای دریافت خدمات قابل‌دسترس متناسب با نیازها، سن و موقعیت خانواده‌ها در سراسر اسکاتلند نیز وجود دارد[7] به همین سبب در حوزه مراقبت از فرزندان، قدردانی از تنوع فرهنگ‌ها در اسکاتلند مورد توجه قرار گرفته است. آموزش والدینی در جامائیکا انعطاف‌پذیری در انتخاب و تعیین موضوعات و استفاده از موضوعات و مثال‌های مرتبط با زمینه محلی دانش‌آموزان را در نظر گرفته است. تدوین‌کنندگان برنامه‌های درسی می‌توانند با شناخت باورهای دینی، اخلاقی و معنوی در زمینه آموزش والدینی، مداخلات فرهنگی مناسب و موفقی برای دانش‌آموزان ایرانی فراهم کنند و از این طریق به ترویج آرمان‌های اسلامی بپردازند. باتوجه‌به این باور که اسلام نه‌تنها یک دین بلکه به‌مثابه یک شیوه زندگی است (آیت‌اللهی، 1392) و نقش محوری در شکل‌دهی به ارزش‌های اصلی در مورد زندگی خانوادگی دارد؛ بنابراین آموزش والدینی مطابق با دیدگاه اسلامی، به معنای آموزش مطابق با روندهای جهانی نیست. بلکه آماده‌ کردن فراگیران برای وفادار ماندن به این حقیقت است که خداوند مراقب و پرورش‌دهنده اصلی فرزندان است و والدین به‌عنوان هموارکنندگان مسیر پرورش می‌توانند با انجام وظایف خود و توسل به یاری و لطف خداوند، به بهترین نتایج دست یابند (فطریه و مکسوم،[8] 2023).همچنین در این برنامه درسی، حفظ کرامت انسانی فرد و تمرکز بر فطرت پاک الهی فرزند به چشم می‌خورد. استفاده از تجارب سایر کشورها درزمینه آموزش والدینی و تلاش برای غلبه بر نقطه ضعف‌های مدل‌های فرزندپروری سنتی، رایج و جزئی به همراه بهره‌مندی از دستورالعمل‌های کل‌گرایانه دین مبین اسلام می‌تواند در تدوین برنامه درسی آموزش والدینی نظام جمهوری اسلامی ایران بسیار ارزشمند تلقی گردد (هرماوان، رحمت، عزیز و رمضان،[9] 2023). بحث و نتیجه‌گیری: طبق نتایج پژوهش، متناسب‌سازی مطالب از نظر سن و مرحله رشدی دانش‌آموزان مهم تلقی شده و در اغلب مناطق پشتیبانی از محتوا، ارائه به‌موقع مطالب، ارائه استاندارد و کنترل‌شده محتوای آموزشی به‌عنوان ویژگی‌های اصلی برنامه درسی آموزش والدینی موردتوجه قرار گرفته است. توجه به اهمیت وظیفه مادری و همسری از دیدگاه اسلام، ذکر ویژگی‌ها، وظایف و نحوه مدیریت زنان موفق در خانواده، اهمیت تشخیص دادن مزاج افراد خانواده و تهیه غذای مناسب و سالم طبق الگوی طب اسلامی نیز پیشنهاد می گرد (باقری، لطیفی، عبداللهی، 1400). توجه به اهمیت تلاش و تأثیر آن در همه ابعاد زندگی اعم از تربیت فرزند و آخرت‌اندیشی می تواند به تربیت نسل توحیدی و تعالی‌خواهی فرزندان کمک کند (حق‌شناس، جان‌بزرگی، عرب‌پور، 1404). بازنگری برنامه‌های درسی مقاطع مختلف مطابق با نتایج این پژوهش و منطبق با فرهنگ ایرانی اسلامی، به‌طوری‌که مؤلفه‌های لازم برای آموزش والدینی را پوشش قرار دهد از پیشنهادات پژوهش حاضر می‌باشد. همچنین با توصیه به گردآوری اطلاعات به‌روز درباره طیف وسیعی از برنامه‌های آموزش والدینی در سیستم‌های آموزشی سایر کشورها و کمک به سیاست‌گذاران و متخصصان تعلیم و تربیت در ایران برای انتخاب برنامه درسی مناسب می‌تواند در این زمینه مفید واقع گردد. [1]. Pedagogy [2]. Araneta-Merin [3]. Colbert [4]. Wahlström, Alvunger & Wermke [5]. Rao & Perry [6]. Scott [7]. Family Life in Scotland Main findings of a survey of Scottish adults for Parenting Across Scotland [8]. Fitriyah & Maksum [9]. Hermawan at al