گونه‌شناسی جواب آواز در موسیقی کلاسیک ایرانی با خوانشی فرمالیستی مبتنی‌بر آشنایی‌زدایی(مطالعۀ ‌موردی: جواب آوازهای آلبوم نوا مرکب‌خوانی)

این پژوهش باهدف ارائة طرحی در راستای طبقه‌بندی، نام‌گذاری و تحلیل انواع جواب آواز، به‌عنوان یکی از دو رکن اصلی قالب سازوآواز در موسیقی کلاسیک ایرانی صورت‌گرفته‌ است. ازآنجا‌که تاکنون پژوهش منسجمی به‌منظور تدوین روشی نظام‌مند در این زمینه انجام نشده، این پژوهش با درنظرداشتن ضرورت پرداختن به این موضوع، با روش تحلیل تماتیک به بررسی دقیق لایه‌های مختلف سازوآواز و به‌طور خاص جواب آواز و تشخیص روابط پیش‌آمده در حوزه‌های نظری و عملی پرداخته‌ است. در این راستا، چهارچوب نظری پژوهش بر پایة مفهوم آشنایی‌زدایی بنا شده است؛ بدین معنا که انواع جواب آواز به‌منظور شگردهایی برای برهم‌زدن انتظار شنیداری و برجسته‌سازی زبان موسیقی بررسی شده‌اند. سازوآوازهای آلبوم «نوا مرکب‌خوانی» نمونه‌ای جامع و دقیق را از قالب‌های گونه‌شناسی جواب آواز ارائه می‌دهند؛ ازاین‌رو به‌عنوان مورد مطالعاتی در نظر گرفته شده‌اند چراکه ضرورت‌های این پژوهش را در راستای اهداف علمی و عملی آن پوشش می‌دهند. این پژوهش در ذیل پارادایم برساختی- تفسیری و با رویکرد فرمالیستی سامان‌یافته و در زمرة پژوهش‌های تحلیلی- مطالعة ‌موردی قرار می‌گیرد. همچنین گردآوری داده‌ها براساس اسناد کتابخانه‌ای و نمونه‌گیری به شیوة معیارمحور انجام شده است. در نتیجه طبقه‌بندی حاصل از این تحلیل به این صورت است: 1) آشنایی‌زدایی در جواب آواز وابسته به عامل مُدال: مُدپرداز و مُدگردان، 2) آشنایی‌زدایی در جواب آواز وابسته به عامل اوزان موسیقایی: موزون و نیمه‌موزون، 3) آشنایی‌زدایی در جواب آواز مبتنی‌بر الگوهای فرمال ادبی: واج‌آرا، مستزادی و تلمیحی- تضمینی، 4) آشنایی‌زدایی در جواب آواز مبتنی‌بر دورشدن نسبت به آواز: دورگه یا چندرگه. طبقه‌بندی‌های پیشنهادی این پژوهش می‌تواند به فهم دقیق‌تر از ساختارهای اجرایی در همراهی‌های سازوآواز موسیقی کلاسیک ایرانی کمک کند و راهگشای پژوهش‌های آتی در این حوزه باشد.