ارزیابی ریسک شکست دستورالعمل‌های استاندارد بهره‌برداری دستی در توزیع آب سطحی تحت تأثیر نوسانات جریان ورودی

در این پژوهش، چارچوبی کاربردی و داده‌محور برای ارزیابی ریسک شکست تحویل آب سطحی در شبکه‌های آبیاری تحت تأثیر نوسانات جریان ورودی به بند انحرافی ارائه شد. تمرکز اصلی مطالعه بر شناسایی آسیب‌پذیری دستورالعمل‌های استاندارد بهره‌برداری دستی در شبکه‌های کانالی روباز و ارزیابی پیامدهای آن برای ذی‌نفعان پایین‌دست است. برای این منظور، یک مدل شبیه‌ساز هیدرولیکی-بهره‌برداری در محیط MATLAP بر پایه مدل انتگرالی-تأخیری و قواعد بهره‌برداری دستی توسعه یافت. مؤلفه احتمال ریسک با استفاده از تحلیل فراوانی داده‌های تاریخی جریان انحرافی، مؤلفه آسیب‌پذیری با استفاده از نسبت تحویل واقعی آب به حقابه و مؤلفه پیامد با تلفیق شاخص‌های کفایت، پایداری و راندمان بر پایه تحلیل مؤلفه‌های اصلی محاسبه شد. منطقه موردمطالعه، شبکه آبیاری مهیار-جرقویه در حوضه زاینده‌رود است که شامل ۶۵۹ واحد آبیاری در یک ناحیه خشک مرکزی ایران است. نتایج نشان داد که در شرایط عادی، بیش از ۹۰ درصد سطح منطقه دارای مقدار ریسک کم‌تر از ۰/۴ درصد است. در سناریوهای نوسان کم، حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد واحدها در بازه ریسک ۱/۵ تا ۳ درصد و حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد در مقادیر بالاتر از ۳ درصد قرار گرفتند. با افزایش شدت نوسان، ۶۰ تا ۸۰ درصد واحدها در محدوده ریسک ۴ تا ۱۰ درصد قرار گرفتند و در شرایط نوسان شدید، مقدار ریسک در ۵۰ تا ۶۰ درصد منطقه از ۶۰ درصد فراتر رفت. نتایج مکانی بیانگر گذار از ریسک‌های موضعی در شرایط کم‌تنش به آسیب‌پذیری گسترده و سیستمی در شرایط بحرانی است. چارچوب پیشنهادی می‌تواند مبنایی عملی برای بازنگری دستورالعمل‌های بهره‌برداری، اولویت‌بندی مداخلات مدیریتی و تهیه نقشه‌های ریسک در شبکه‌های آبیاری وابسته به آب سطحی فراهم کند.