Pedagogical University of Kraków

Psychologowie od wielu lat dokładają starań, aby możliwie jednoznacznie wyznaczyć zakres pojęcia „emocja”. W literaturze zaobserwować można zarówno tendencję do synonimicznego używania takich określeń jak „afekt”, „emocja”, „uczucie” czy „nastrój”, jak i próby postawienia pomiędzy nimi jak najwyraźniejszej granicy. Sytuacji tej nie ułatwia dodatkowa trudność, z jaką mierzą się psychologowie emocji: mnogość definicji tego terminu oraz ich wzajemne przenikanie się i/lub wykluczanie. W pierwszej części monografii podjęto próbę usystematyzowania bieżącej wiedzy na temat emocji z punktu widzenia historii psychologii oraz różnych ujęć teoretycznych, a także przedstawiono propozycję jej wieloaspektowej definicji. Brak zgody w zakresie definicji emocji przekłada się na trudności w klasyfikacji jej samej. Trudno bowiem osiągnąć konsensus taksonomiczny, jeśli – w zależności od ujęcia teoretycznego – w różny sposób rozumie się emocje. W prezentowanych w niniejszej monografii badaniach własnych za punkt wyjścia przyjęto autorską definicję oraz wyłoniony podczas jej tworzenia zbiór atrybutów kryterialnych emocji. Na tym fundamencie zaproponowano wykorzystanie podejścia leksykalnego jako możliwą drogę do osiągnięcia klasyfikacyjnego porozumienia. Taki cel został osiągnięty już w psychologii osobowości, która borykała się w przeszłości z podobną trudnością w zakresie struktury cech. Zgodnie z założeniem leksykalnym wszystkie najważniejsze różnice indywidualne (a tak możemy traktować również emocje), które są istotne z punktu widzenia użytkowników wybranego języka, zostały w nim zakodowane. Założenie leksykalne cieszy się szczególną popularnością w psychologii osobowości, jednak ze swej natury jest bardziej uniwersalne i dotyczy wszystkich różnic indywidualnych. Dlatego też wykorzystywane było już poza psychologią osobowości, m.in. w taksonomii światopoglądu czy wyglądu zewnętrznego. Badania własne zostały zrealizowane w dwóch etapach, zgodnie z typową procedurą badań psycholeksykalnych. Pierwszy etap miał za zadanie stworzyć możliwie pełen zbiór słów opisujących stany, które można nazwać emocją zgodnie z wyłonionymi na podstawie literatury jej atrybutami kryterialnymi. W tym celu wykorzystano już preselekcjonowaną listę 322 emocji, sporządzoną zgodnie z podejściem leksykalnym, która została wybrana ze słownika języka polskiego na podstawie ocen ośmiu sędziów o wykształceniu psychologicznym, zgodnie z definicją o bardzo ogólnym charakterze – nazywaną w kontekście prezentowanych w niniejszej monografii badań własnych listą nierestrykcyjną. Na jej podstawie grupa siedmiu przeszkolonych sędziów wyłoniła 167 deskryptorów opisujących stany spełniające łącznie wszystkie osiem kryteriów teoretycznych – jest to lista uznana za restrykcyjną i przyjęta w badaniach własnych za punkt wyjścia dla badań ilościowych. Badania ilościowe zostały przeprowadzone na grupie 1226 osób. Część z nich (N = 635) wypełniła badania samoopisowe, a część (N = 591) badania z perspektywy opisu emocji postrzeganych przez nich u innych. W drugiej grupie kontrolowano dodatkowo stosunek do osoby opisywanej (pozytywny, neutralny lub negatywny). Badania doprowadziły do wyłonienia optymalnej struktury leksykalnej dla obu perspektyw na podstawie danych rotowanych (Equamax) i wystandaryzowanych w ramach osoby (ipsatyzowanych). W obu perspektywach ukazano strukturę w formie hierarchicznej, od rozwiązania 1-czynnikowego do rozwiązania 10-czynnikowego w samoopisie oraz do 9-czynnikowego w opisie innych. Zarówno w samoopisie, jak i opisie innych za optymalną uznano strukturę 9-czynnikową, lecz występowały pomiędzy nimi istotne różnice ilościowe oraz jakościowe. W perspektywie samoopisowej wyraźniej zaakcentowane zostały te deskryptory emocji, które opisują stany wymagające wyższego poziomu introspekcji. Natomiast perspektywa opisu innych akcentuje emocje pełniące role w budowaniu relacji społecznych oraz te, których doświadczanie jest łatwiej obserwowalne. Ponadto z wyłonionej struktury leksykalnej wyodrębniono deskryptory specyficzne dla każdego czynnika i na ich podstawie zaproponowano klasyfikację emocji wraz z narzędziem służącym do ich pomiaru o zadowalających właściwościach psychometrycznych. Uzyskana struktura leksykalna została zestawiona z klasyfikacjami emocji, uczuć, nastroju i afektu oraz z leksykalnymi strukturami cech osobowości i z niektórymi z nich wykazała zbieżność. Relacja ta jest jednak dynamiczna i zależna od stopnia szczegółowości każdej z nich. W badaniach widoczny jest także m.in. związek wybranych czynników z pobudzeniem energetycznym czy pobudzeniem napięciowym. Ponadto potwierdzone zostało zobrazowane w literaturze współwystępowanie neurotyczności z emocjami nieprzyjemnymi oraz ekstrawersji z emocjami przyjemnymi. Nie zaobserwowano natomiast relacji uzyskanej struktury z sumiennością i intelektem. Wyniki przeprowadzonych badań przyniosły odpowiedź na temat struktury leksykalnej emocji języka polskiego oraz stanowią przykład zastosowania podejścia leksykalnego w innym obszarze różnic indywidualnych, niż miało to miejsce do tej pory. Co więcej, mogą one służyć zarówno za podstawę do przeprowadzenia międzyjęzykowych badań nad strukturą emocji z wykorzystaniem metody psycholeksykalnej – odpowiadając na pytanie zarówno o jej uniwersalność bądź specyficzność kulturową – jak i do wygenerowania nowej, alternatywnej wobec dotychczasowych, taksonomii emocji.

Artykuł podejmuje analizę przemian zachodzących w obszarze Przemysłu 4.0 oraz ich implikacji dla kształcenia w szkołach branżowych, ze szczególnym uwzględnieniem technologii cyfrowego bliźniaka (Digital Twin, DT). Wskazano na rosnące znaczenie nowych kompetencji zawodowych oraz wyzwania stojące przed uczniami w kontekście dynamicznego rozwoju technologii cyfrowych. Celem pracy jest przedstawienie możliwości integracji technologii cyfrowego bliźniaka z procesem dydaktycznym w szkołach branżowych jako istotnego elementu wspierającego rozwój kompetencji przyszłości. W artykule omówiono rozwój technologii DT, przykładowe obszary jej zastosowań w Przemyśle 4.0 oraz zaproponowano sposoby włączenia wybranych rozwiązań DT do programów nauczania. Badania oparto na analizie literatury przedmiotu, studiach przypadków wdrożeń technologii DT w szkołach w Niemczech oraz analizie rezultatów międzynarodowego projektu DiTwin. Wyniki potwierdzają zasadność i potrzebę wdrażania technologii cyfrowego bliźniaka w edukacji zawodowej jako narzędzia wspierającego nauczanie praktyczne oraz rozwój kompetencji technicznych i miękkich uczniów.

W związku ze wzrostem znaczenia sztucznej inteligencji w codziennym życiu wielu obywateli w ramach badania sprawdzono możliwości wykorzystania ChatGPT do upraszczania zaleceń lekarskich zawartych w kartach informacyjnych z leczenia. Celem badania było ustalenie, czy zalecenia lekarskie wygenerowane przez ChatGPT w oparciu o autentyczne zalecenia z 20 kart wypisowych są bardziej zrozumiałe dla przeciętnego pacjenta i czy uwzględniają zasady prostego języka medycznego. Poziom zrozumiałości tekstów sprawdzono przy pomocy aplikacji Jasnopis. Analiza poszczególnych cech uproszczonych tekstów została przeprowadzona w oparciu o znane z literatury zalecenia dla prostego języka medycznego. Badania wykazały, że przy pomocy ChatGPT można znacząco uprościć zalecenia lekarskie, jednakże uproszczone teksty nie są w pełni zgodne z zasadami prostego języka medycznego, m.in. w odniesieniu do terminologii specjalistycznej.

After the first partition of Poland, the territory called Galicia found itself in a different legal and administrative system, in which a constantly expanding bureaucratic apparatus, which did not exist in such a form in the Polish lands, was of great importance. The nobility lost its former privileges, and Austria tried to win over the richest part of it by granting aristocratic titles, which reshaped the social elite who owed their position or elevation to the Habsburgs. The principle of equality of the nobility, characteristic of the Polish-Lithuanian state, was thus broken. The aristocracy took the place of the magnates, and the titles of counts and barons could be applied for by all those who held central offices in the final period of the Republic, sat in the Senate and held starosties in the cities. The old elites were being transformed into new ones, but as a result of this transformation, some of the families previously prominent in the former Ruthenian Voivodship later played no role in the Galician reality. Their place was taken by other families, introduced into the political, economic and social elite thanks to the success of outstanding individuals from their ranks. On the example of the Dzieduszycki family, we can trace a kind of mechanism of promotion to the elite of the noble community at the end of the Commonwealth and finding themselves in the new legal and political system of the partitioned state.

Artykuł stanowi interpretację utworów poetyckich i fragmentów prozy Małgorzaty Lebdy. Analiza tekstów pozwala przyjrzeć się więziom między podmiotką liryczną lub narratorką a członkami jej najbliższej rodziny – ojcem, matką i babką. Każda z omówionych relacji ukazuje, jak więzi rodzinne ulegają przemianie w obliczu doświadczenia choroby. Relacje te wpływają bezpośrednio na tożsamość podmiotki-narratorki – choroba i utrata bliskich sprawiają, że kobieta musi dostosować się do pełnienia nowych ról rodzinnych i społecznych oraz nauczyć się życia z doświadczeniem straty i przemijalności.