Die probleme rondom onregmatige en onwettige mynbou binne die raamwerk van die Mineral and Petroleum Resources Development Act, 28 van 2002 (die hoofwet) is al vantevore bespreek. Die Mineral and Resources Development Bill, 2025 poog om sommige van hierdie probleme aan te spreek. Die vraag rondom eiendomsreg van minerale wat voorkom in die grond of afgeskeide minerale word steeds nie beantwoord nie en beginsels van die gemenereg moet steeds diens doen om die leemtes in die hoofwet aan te vul. Daar word in oorweging gegee dat die volgende beginsels in die hoofwet vervat behoort te word: (a) Eiendomsreg van minerale, wat voorkom in die grond, word gehou deur die eienaar van die grond (of die staat); (b) Die houer van ’n prospekteerreg, mynreg of mynpermit verkry eiendomsreg van minerale tydens die myn of skeiding van die minerale van die grond; (c) ’n Persoon wat minerale, wat voorkom in die grond, in stryd met artikel 5A van die hoofwet myn of skei, verkry nie eiendomsreg van sulke minerale nie; (d) Indien minerale in stryd met artikel 5A van die hoofwet van die grond gemyn of geskei word, verkry die staat eiendomsreg van afgeskeide minerale. Die beoogde nuwe mynpermit (“artisanal mining permit”) word van naderby bekyk in die dampkring van pogings om onwettige myners te betrek in die raamwerk van die hoofwet. ’n Meer eenvoudige mynpermit, wat byvoorbeeld in Australië voorkom, word voorgehou as ’n beter oplossing om onwettige myners deel van die sisteem te maak. Daar word toegegee dat die omgewing, gesondheid en veiligheid van myners steeds beskerm moet word. Die bepalings wat daarop gemik is om historiese mynhope (wat nie onderhewig is aan die bepalings van die hoofwet nie) onder beheer daarvan te bring, word krities beoordeel. Daar word daarop gewys dat die blote herhaling van die bepalings van ’n vorige wysigingswet, wat nooit inwerking gestel is nie, steeds problematies is. Daar word oorweging gegee dat, ingevolge die beslissing in Agri SA v Minister of Minerals and Energy (2013 4 SA 1 (KH)), die maatreëls wat daarop gemik is om historiese mynhope te betrek nie onteiening sonder vergoeding uitmaak nie. Dit is daaraan te wyte dat min of meer dieselfde werkswyse wat van toepassing was op ou orde regte in skedule II van die hoofwet, gevolg is. ’n Beter konstruksie sou egter gewees het indien eiendomsreg van historiese mynhope behou is en die eienaars die geleentheid gebied is om binne twee jaar die omvang van bestaande mynregte te vergroot of nuwe mynregte ten aansien van die historiese mynhope te verkry, indien die mynhope binne of buite ’n myngebied val. Slegs by versuim om aansoek te doen behoort die staat bewaarhouerskap (“custodianship”) oor sodanige historiese mynhope te vestig – maar steeds sonder beëindiging van eiendomsreg van sulke mynhope. Sodanige konstruksie vermy die moontlike juridiese verkryging van heerlose mynhope deur onwettige myners. Die korrekte omskrywing en uitbreiding van misdade in die hoofwet word verwelkom.
Suid-Afrikaanse howe volg ’n rigiede territoriale benadering om jurisdiksie in oorgrens arbeidsgeskille te bepaal, gesentreer op die “plek van die onderneming” waar werknemers werk. Hierdie raamwerk, wat in Astral Operations Ltd v Parry gevestig is en onlangs in Sorrell v Petroplan Sub-Saharan Africa (Pty) Ltd en Ephraim v DRG Outsourcing (Pty) Ltd herbevestig is, is afgelei van regspresedente wat beslis is ingevolge die herroepe Wet op Arbeidsverhoudinge 28 van 1956 – wetgewing met fundamenteel verskillende bewoording, doeleindes en grondwetlike konteks as die huidige Wet op Arbeidsverhoudinge 66 van 1995. Die benadering reduseer komplekse internasionale diensverhoudinge tot binêre karakteriserings: oorsese bedrywighede is óf “afsonderlik en geskei” van binnelandse ondernemings (wat jurisdiksie ontken) óf “onlosmaaklik verbind” (wat jurisdiksie toelaat). Ten spyte van volgehoue akademiese kritiek, het howe versuim om met gesofistikeerde alternatiewe te werk. Rinaldi waarsku dat howe jurisdiksie met die keuse van reg verwar terwyl hulle onvanpaste presedente invoer en grondwetlike imperatiewe ignoreer. Calitz en Garbers bepleit begeleide diskresie met inagneming van verskeie nie-hiërargiese verbindende faktore. Fredericks stel hiërargiese verbindingsfaktore voor met die lex loci-oplossing as vermoedelik bepalend. Mundlak bevorder radikale deterritorialisering gefokus op ekonomiese afhanklikheid. Elke raamwerk bied gereedskap wat spesifiek ontwikkel is vir oorgrens regskwessies, maar howe gaan voort asof hierdie studies nie bestaan nie. Die onlangse Naidoo- en Ephraim-uitsprake bevestig voortgesette geregtelike nakoming van territoriale rigiditeit, met die Ephraim-saak wat Suid-Afrikaanse werknemers wat deur ’n Suid-Afrikaanse entiteit gewerf en vergoed is, beskerming ontken het bloot omdat hulle dienste aan buitelandse kliënte gelewer het. Hierdie beslissings laat formule-karakterisering toe sonder om grondwetlike dimensies of verbindingsfaktoranalise te betrek. Hierdie akademies-geregtelike ontkoppeling laat Suid-Afrikaanse werknemers wat in die buiteland werk met onsekere beskerming, maak potensiële regulatoriese omseiling moontlik en weerspreek die grondwetlike fondamente van arbeidsreg. Totdat howe samehangende raamwerke vir die internasionale privaatreg ontwikkel wat die onderskeidende karakter van die arbeidsreg erken, sal Suid-Afrikaanse werkers in die buiteland onvoldoende beskerming in die gesig staar juis wanneer hulle dit die nodigste het. Die skeiding tussen regterlike praktyk en akademiese vakkundigheid vereis dringende aandag. Howe moet óf betekenisvol met beskikbare verbindende faktore-metodologieë omgaan, óf die parlement moet ingryp deur middel van wetswysigings wat die territoriale omvang van Wet 66 van 1995 verduidelik. Die grondwetlike waarborg van billike arbeidspraktyke vir “almal” vereis interpretatiewe benaderings wat die realiteite van globalisering erken eerder as om formalistiese toetse wat afgelei is van gediskrediteerde apartheidsera-raamwerke, te laat voortduur. Die legitimiteit van Suid-Afrikaanse arbeidsreg hang af van die ontwikkeling van beginselvaste reaksies op die kompleksiteite van transnasionale indiensneming.
Interpretasie is die proses waarin betekenis aan woorde gekoppel word. In Natal Joint Municipal Pension Fund v Endumeni Municipality (2012 4 SA 593 (HHA)) het die hof opgemerk dat interpretasie ’n eenheidsproses is wat behels dat die woorde, in die lig van hul gewone grammatikale betekenis, die konteks waarin die woorde verskyn, die doel van die bepaling, en die materiaal bekend aan diegene wat vir die opstel van die bepaling verantwoordelik is, oorweeg moet word. Hierdie eenheidsproses is ook van toepassing op belastingwetgewing. Die artikel bespreek hoe twee elemente van die eenheidsproses, naamlik konteks en bedoeling, toegepas moet word en hoe Suid-Afrikaanse howe dit reeds toegepas het op belastingwetgewing. Daar word ook voorgestel watter ander bronne of prosesse howe behoort te gebruik, of met groot versigtigheid moet hanteer. Die fokus val op uitsprake van die konstitusionele hof en die hoogste hof van appèl sedert 2020. Die grondwet bied ’n belangrike konteks vir die interpretasie van belastingwette. Howe staan onder ’n verpligting om die gees, bedoeling en doelwitte van die handves van menseregte te bevorder en belastingwette so te interpreteer dat dit grondwetlik geldig bly. Ander grondwetlike waardes, soos die oppergesag van die reg, speel ook ’n rol. Vele ander bepalings in die grondwet beïnvloed ook die interpretasie van belastingwetgewing. Die hele wet, insluitend die betrokke hoofstuk, afdeling en omliggende bepalings, bied konteks vir interpretasie van ’n betrokke woord, frase of bepaling. Kommissies van ondersoek, soos die Davis Belastingkomitee, kan ook konteks verskaf deur probleme uit te lig of veranderinge aan te beveel. Aangesien belastingwette dikwels gewysig word, is die geskiedenis van ’n bepaling nuttige konteks vir interpretasie. Die interpretasieproses vereis dat die doel van die wet vasgestel word, maar in die geval van belastingwetgewing moet die doel van die betrokke bepaling vasgestel word, eerder as die doel van die wet. Die wet se titel en toeganklike verduidelikende memoranda, opgestel deur die Suid-Afrikaanse Inkomstediens, kan help om die doel daarvan vas te stel, maar howe behoort laasgenoemde ook met ’n mate van omsigtigheid te benader. Die bewoording en konteks van ’n bepaling kan ook die doel van die betrokke bepaling aandui, asook die agtergrondsfeite wat aanleiding gegee het tot die totstandkoming van die bepaling. Die interpretasie van belastingwetgewing in Suid-Afrika het ontwikkel van ’n letterlike benadering tot een wat, as standaardpraktyk, konteks en doel in ag neem. Die omvang van die materiaal wat howe in ag mag neem tydens die interpretasieproses, is ook uitgebrei. Die grondwet bly die rigtingwyser in die interpretasieproses.
Sommige outistiese persone mag onwillekeurige selfregulerende gedrag toon, soos om te stimuleer, wat ’n impak kan hê op hul bure se genot van hul omgewing, veral waar sulke gedrag geraas veroorsaak. Deur te steun op ’n gelykenis afgelei van anekdotiese en mediaberigte oor hierdie buregeskille, oorweeg hierdie artikel die toepassing van oorlaswette met betrekking tot klagtes weens oormatige geraas deur outistiese persone in Suid-Afrika om ’n benadering te identifiseer wat voldoen aan gestremdheidsregte om die gemeenskapstigma wat outistiese persone in hierdie gevalle ly, aan te spreek – maar gebalanseer met die regte van bure. ’n Benadering wat voldoen aan gestremdheidsregte word uiteengesit met verwysing na internasionale en streeksreg en jurisprudensie, wat ’n belyning met ’n neurodiverse paradigma insluit. Verder word die Suid-Afrikaanse regstoets van redelikheid op die feitestel toegepas en bevind dat dit meestal ooreenstem met ’n benadering tot gestremdheidsregte. Verdere wetgewende beskermings soos remedies in die Wet op Beskerming teen Teistering 17 van 2011 en die Promotion of Equality and Prevention of Unfair Discrimination Act 4 van 2000 word ondersoek. Daar word aangevoer dat wette proaktiewe maatreëls moet bevat om neuro-afwykende ofte wel neurodivergente persone te erken en te akkommodeer, in plaas daarvan om hulle reaktief op versoek te akkommodeer of hulle heeltemal uit te sluit. Daar word verder aangevoer dat as ’n outistiese persoon stimuleer om sensoriese oorlading te hanteer, hul huisomgewing hierdie behoefte moet akkommodeer. Gevolglik moet bure nie net “verdraagsaam” nie, maar ook akkommoderend teenoor hierdie behoefte wees, en die staat moet maatreëls instel, soos subsidies vir aanpassings aan huisomgewings, om gesinne wat akkommodasie benodig, te help om neurodivers-vriendelike ruimtes te skep.
Ingeligte toestemming vorm ’n grondbeginsel van mediese etiek en is ’n wetlike vereiste van Suid-Afrikaanse gesondheidsorg, maar praktyke in reproduktiewe gesondheidsorg toon dat vroue steeds aan betekenisvolle pyn, emosionele ontreddering en onvoldoende kommunikasie blootgestel word tydens sogenaamde “klein” ginekologiese prosedures. Prosedures soos servikale biopsies, endometriale skrapings en diagnostiese intra-uteriene intervensies word dikwels uitgevoer sonder voldoende pynverligting, sonder omvattende voorligting oor risiko’s, en sonder die ondersteuning wat pasiënte behoort te ontvang wanneer hulle aan intieme, liggaamlik ingrypende behandeling onderwerp word. Hierdie nalatigheid weerspieël nie bloot individuele tekortkominge in kliniese praktyke nie, maar dui op ’n dieper, geïnstitusionaliseerde blindheid vir vroue se liggaamlike ervaring wat as sistemiese nadeel geklassifiseer kan word. Sodanige praktyke bots direk met die grondwet se waarborge van menswaardigheid, liggaamlike en psigiese integriteit, gelykheid en substantiewe toegang tot gesondheidsorg, en wek vrae oor die werklike beskerming wat die regstelsel aan vroue verleen. Hierdie studie plaas die probleem binne Suid-Afrika se historiese en strukturele ongelykhede, waar geslagsgebaseerde aannames oor vroue se sogenaamde verdraagsaamheid vir pyn, asook die normalisering van vroue se reproduktiewe rolle, steeds die wyse beïnvloed waarop mediese besluitneming, toestemming en pynbestuur benader word. Hierdie aannames word verder versterk deur kliniese gewoontes wat pyn as voorspelbare, maar onbenullige newe-effek raam, eerder as ’n wesenlike risiko wat deeglike verduideliking en proaktiewe bestuur vereis. Wanneer voorsienbare pyn verswyg, geminimaliseer of nie behoorlik verduidelik word nie, word toestemming ’n formaliteit sonder werklike inhoud, wat die substansie van selfbeskikking en menslike waardigheid ondermyn en die verhouding tussen staat, mediese instellings en vroue verder onder druk plaas. Internasionale menseregte-instrumente soos CEDAW en die Maputo-protokol word gebruik om die staat se positiewe verpligtinge tot billike, gelyke en pynbewuste gesondheidsorg te beklemtoon. Die studie bespreek verder die Nasionale Gesondheidswet en die Wet op Verbruikersbeskerming as belangrike binnelandse meganismes om aanspreeklikheid, deursigtigheid en institusionele hervorming te bevorder. Daar word uiteindelik aangevoer dat toestemming in reproduktiewe sorg nie as geldig beskou kan word waar wesenlike pyn nie volledig geopenbaar, verduidelik en behoorlik bestuur word nie. ’n Regsgebaseerde, mensgerigte benadering verg empatie, deursigtigheid en institusionele verantwoordbaarheid om die grondwet se belofte van substansiewe gelykheid en waardigheid vir alle vroue te verwesenlik.
This judgment attracted considerable media attention, because for the first time in South Africa sentimental damages were awarded for psychological lesion caused to a dog owner who had been deeply shocked by observing lacerations to his pet, caused by the negligence of a veterinarian practice. The plaintiff-owner instituted a contractual claim for malperformance against the defendant, for consequential damages on the basis that the defendant’s negligent conduct had rendered his dog unfit for competing in dog shows which could benefit him financially and compelled him to visit her for a prolonged period while undergoing treatment, as well as for general damages for emotional shock. In the alternative he claimed for the psychological harm caused by his emotional shock on the basis of delict. Finally, he applied for a declaratory order to have the defendant declared unfit to be in charge of any animal for a period of 12 months due to contravention of the Animal Protection Act 71 of 1962. The plaintiff was awarded consequential damages, as well as sentimental damages on the basis of breach of contract. The court found it unnecessary to pursue the delictual route, while it refused to issue the declaratory order prayed for. The court’s decision on refusing the contractual action for malperformance, its award of consequential damages and its refusal to issue the declaratory order were well-founded. Its award of sentimental damages for the psychological harm suffered by the plaintiff on the basis of contract flies in the face of established contractual principles, as contractual claims are intended to place a creditor as much as possible in the same position regarding his or her property that he or she would have been if the contract had been performed. It would appear that some support for this part of the judgment can be found in a few American judgments. The court’s erroneous judgment on this point ruled out any decision on the merits of a delictual claim for sentimental damages due to suffering psychological lesion due to nervous shock. A further unacceptable aspect of the judgment was its failure to require expert evidence on the plaintiff’s psychological harm. An assessment is made of the chances of success of a claim for sentimental damages on the basis of delict, accepting that the plaintiff had been successful in proving clear psychological harm. Reference is made to case law which appears to be adverse to a claim such as the present, as well as to certain South African authors who are well disposed to allowing a claim such as the present on the authority of an obiter dictum from the judgment of Masiba v Constantia Insurance Co Ltd (1982). A brief survey of American law shows that the majority of states do not allow claims of this kind for harm caused to companion animals, whereas the present state of English law also does not appear to favour such claims. The judgment fails to conform to any of the recognised precepts of judgment writing, in particular in omitting any reference to authority. The court in fact issued an order which is neither final, nor able of execution. It stands as a stark display of how the court’s patent sympathy with the plaintiff’s unhappiness affected its judgment in discarding basic contract law precepts, as well as established evidence and procedural rules in order to reach a judgment in conformity with mere empathy.
Sogenaamde “transformatiewe konstitusionalisme” (eerder, transformatisme) is die ideologiese grondslag van Suid-Afrika se hedendaagse toonaangewende regsdiskoers. Dit streef na sogenaamde substantiewe gelykheid in alle wesenlike velde van die samelewing en meen dat hierdie oënskynlike ideaal nie organies tot stand gaan kom nie. Wetgewende- en juridiese sosiale manipulering word dus ontplooi, ook met ’n voorkeur vir gesentraliseerde magspolitiek bo gedesentraliseerde of strengbeperkende modelle. Die staat word met ander woorde beskou as die sentrale werktuig vir dié sosiale verandering. Transformatisme vereis ’n kragtige uitvoerende en wetgewende gesag, ondersteun deur ’n regbank wat óf terughoudend is wanneer die regering “transformasie” bevorder, óf aktivisties optree wanneer die regering versuim om transformasiedoelwitte na te streef. Die howe, wat die ideologiese uitgangspunte van die politieke elite weerspieël, word in ooreenstemming met ’n beginsel van sosialistiese regsdenke beskou as deel van die “verenigde mag” van die staat, eerder as ’n werklike kontrole oor staatsmag. Hierdie oordrewe staatsbenadering verwerp onder andere streng-beskermde private eiendomsregte en markvryheid, ten gunste van staatsgedrewe herverdeling van eiendom en hulpbronne. Transformatisme streef uiteindelik die totale herstrukturering en herkonfigurasie van die hele Suid-Afrikaanse samelewing na. Hierdie benadering bots met tradisionele opvattings van konstitusionalisme. Konstitutionalisme is die beginsel van regsbeperkte staatsmag, daarop gemik om willekeurige magsuitoefening te voorkom en vryheid, pluralisme en geregtigheid te beskerm. Transformatisme verwerp hierdie uitgangspunt van beperking en karakteriseer dit as ’n fasade vir die voortsetting van historiese ongelykhede en wit bevoorregting. In die plek daarvan moet staatsgedrewe maatskaplike verandering en herverdeling bo die heerskappy van die reg geprioritiseer word – en die heerskappy van die reg moet selfs herdefinieer word om plek te maak (ingevolge regsbeginsel) vir die transformasiedoelwitte van die huidige regering. Hierdie benadering skryf ideologiese betekenisse aan die teks van die Suid-Afrikaanse grondwet toe, om die hoogste reg te instrumentaliseer vir outoritêre en selfs totalitêre doeleindes. Die vermoë om outoritêre doeleindes in die fasade van reg en konstitusionalisme te omhul, is lank reeds ’n aantreklike meganisme vir diegene met tiranniese agendas, en post-apartheid Suid-Afrika is geen uitsondering nie. Deur die grondwet as ’n werktuig vir magspolitiek eerder as die beskerming van vryheid en die opbouing van die regstaat te gebruik, ondermyn transformatisme die idee van konstitusionalisme per se en kan dus onder geen omstandighede sélf as (“transformatief-”) konstitusioneel beskryf word nie.
The liability of Z as purchaser under numerous credit-sale agreements was ostensibly secured by a surety agreement concluded with six sureties more than a year before the first instalment sale was concluded by Z with M. That surety agreement provided: “We the undersigned … do hereby interpose and bind myself /ourselves jointly and severally as surety for and co-principal debtor in solidum with SA Zero Waste Pty (Ltd) (‘the debtor’) for the due and punctual payment by the Debtor to Mercedes-Benz Financial Services South Africa (Pty) Ltd (‘the Creditor’) of all sums of money which the Debtor may now and from time to time hereafter owe or be indebted to the Creditor, its successors, order and assigns from whatsoever cause arising whether such indebtedness be incurred by the Debtor solely, jointly or in partnership with any other person, firm or company, and further for the due, punctual and faithful performance by the Debtor of any obligation of whatsoever nature, whether actual or contingent and whether in contract or in delict, which he may now or in the future owe to the Creditor” (judgment bundle 206– emphasis added). It is submitted that notwithstanding the alleged practice of accepting “continuing suretyships” to cover unspecified and uncertain future claims by the creditor against the principal debtor, such a contract is in contravention of the accessory principle that governs all forms of real and personal security agreements. Suretyship is an accessory obligation – it is accessory to the transaction that creates the obligation of the principal debtor. M subsequently ceded all its rights and obligations (sic) founded on its credit agreements with Z to D without informing Z of the cession. More than four months later, M entered into an agreement of voluntary surrender and termination of the initial agreements with Z as debtor whereby all vehicles purchased were returned by Z to M. The parties agreed that Z would be liable to M for any outstanding liability not covered by the revenue of the sale of the vehicles to third parties. Thereafter Z was finally liquidated. Almost two years later D claimed performance from the six sureties for the amount still outstanding. It is submitted that the judgments discussed leave some serious questions unresolved. It is doubted whether M as cedent could have the competency to enter into a cancellation agreement with Z cancelling the claim that had been ceded to D more than four months earlier – nemo plus iuris. Also discussed is the extent to which the sureties who were not party to the cancellation agreement can be held liable as sureties for a claim that apparently cannot be founded on the cancelled original agreements given that it originated only some five years after the surety agreement was concluded. M’s claim, founded on the cancellation agreement, was not secured by a new surety agreement at all. The supreme court of appeal should carefully reconsider the validity of so-called continuing suretyships where, as in this instance, the agreement provides for liability ad infinitum founded on whatever contract or delict that may come about in clear contravention of the accessory principle.
Verkeerd toegekende vaderskap en/of vaderskapsbedrog is geensins ’n nuwe verskynsel in Suid-Afrika nie. Ten minste vier gerapporteerde en ’n onbekende aantal ongerapporteerde sake van hierdie aard het reeds voor ons howe gedien. In EAP v SW ((A115/2025) 2025 ZAWCHC 540 (20 Nov 2025)) is pas na 25 jaar uitsluitsel oor die twyfelagtige vaderskap van die tersake kind gegee in die uitspraak van die volbank op appèl). In twee van die gerapporteerde gevalle is die eise om onderhoud van die hand gewys. Die aansoekers in die oorblywende twee sake, waar die waarheid ontdek is, was suksesvol om hul vermeende ouerlike verantwoordelikhede en pligte jeens die andermanskind te beëindig. Hierdie regspraak stuur teenstrydige boodskappe uit. Dit is nou onseker of ’n persoon wat as gevolg van bedrog deur ander (die biologiese vader en moeder) foutiewelik as die wettige vader aangemerk was, geregtig is op ’n remedie, en indien wel, wat die aard daarvan sou behels. Anders as in die verlede is daar danksy moderne DNS-toetse (DesoxyriboNucleïneSuur) die moontlikheid om bó redelike twyfel wél die vaderskapsverband met ’n bepaalde kind vas te stel. Daar is geen regverdiging vir enige hof om steeds slegs steunend op die vermoede pater est quem nuptiae demonstrant (D 2 4 5) in betwyfelde gevalle te beslis asof dié vermoede onweerlegbaar is nie. (DDC-vaderskapstoetse is byvoorbeeld in Duitsland, België, Nederland en Switserland selfs oor die pos beskikbaar teen €169 én is regtens as hoogs betroubaar erken met voldoening aan die ISO 17025 norme.) Ons ondersoek die bestaande regsraamwerk rakende vals vaderskapseise in Suid Afrika en evalueer of die huidige wetgewing bevredigend is. Tot nou toe het mans wat suksesvol was om te bewys dat hulle op bedrieglike wyse gedwing is om pligte as vaders na te kom probeer om vergoeding te vorder deur middel van die condictio indebiti en eise vir wanvoorstelling. Ongelukkig was sodanige eise vir die verhaal van verkeerdelik betaalde onderhoud tot dusver meestal onsuksesvol. Dit is gedoen omdat dit alles vermeend “in die beste belange van die kind” is, maar dit is ten koste van die skynvader. In die bestaande regspraak is grootliks gefokus op die versuim van mans om hul vaderskap vroeër te ontken asof hulle aanspreeklik was en asof daar ’n verjaringsbeperking was om vaderskap te ontken terwyl die onjuistheid van die toegedigde vaderskap nog nie tot die skynvader se kennis gekom het en die verjaringstermyn nog nie ’n aanvang geneem het nie. Die moeder aan die ander kant, het tot dusver grotendeels ongeskonde daarvan afgekom. Pogings is aangewend om haar gedrag te regverdig, terwyl die kollig op die skynvader wat ook die slagoffer is, geplaas word. Die howe was huiwerig om sulke eise te erken, aangesien dit “’n andersins liefdevolle en sorgsame ouerlike verhouding met ’n kind” kan vernietig, wat die kind se aanspraak op familie en ouerlike sorg kragtens artikel 28 van die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996, sou skend. Hierdie status quo word gekenmerk deur die kind se belange te prioriseer en die vrou se afkeurenswaardige gedrag te ignoreer, terwyl ’n man wat weier om ’n verhouding met die kind te handhaaf of die kind finansieel te ondersteun, verag word en sy belange oor die hoof gesien word. Ons kom tot die gevolgtrekking dat regsontwikkeling op hierdie terrein dringend noodsaaklik is, sodat die moeder uiteindelik aanspreeklik gehou kan word vir die gevolge van haar optrede. Dit behoort op so ’n wyse gedoen te word dat dit regverdigheid bevorder sonder om verdere nadeel vir die betrokke kind te berokken.
After the statutory abolition in South African law of succession of claims to a legitimate portion, no person has any legal claim to a hereditary benefit from another’s estate after the latter’s death. Freedom of testation means, among other things, that every person competent to execute a valid will may do so and in the process amend or revoke any previously executed documents, provided that the requirements of execution of a will have been complied with. The fact that the testator once executed a supposedly joint and mutual will with his spouse under which the surviving spouse would be the exclusive beneficiary of the “joint estate” does not deprive any of the testators concerned of the capacity to subsequently even secretly execute a new will and, by revoking the previous will, also dispose of his assets quite differently from the erstwhile disposition indicated in the joint will. The disillusioned surviving spouse will not hold any claim against the appointed executor of the deceased’s estate founded on the law of succession. Under the Maintenance of Surviving Spouses Act 27 of 1990 the surviving spouse may have a claim against the estate of the first dying spouse for future maintenance if all the requirements of the act can be met. Such a claim should be timeously lodged with the executor after the latter’s advertisement calling upon all persons having claims against the estate to lodge such claims with the executor within the advertised period for lodging (usually 30 days). However, the intention of the legislature is not that, under the guise of this claim for future maintenance, a redistribution of the testator’s assets may take place despite the latter’s express disposition. Any claim for future maintenance ranks after all other existing claims against the estate and just before the application of the norms of the law of succession that determine the distribution of the remaining assets in the estate. Section 31(b) of the Administration of Estates Act 66 of 1965 determines that if any person fails to lodge his claim against any deceased estate before the expiry of the period specified under section 29(1), he shall not be entitled in respect of his claim to demand restitution from any other claimant of any moneys paid to such other claimant at any time or before he lodged his claim, as the case may be, in pursuance of a valid claim against the estate. In Bellingan v Bellingan ((CA110/2024) 2025 ZAECMKHC 101 (4 Dec 2025)) the court upheld the appeal against a blatantly wrong decision of the district court in Humansdorp that honoured the presumed claim of the applicant against the stepson as beneficiary in his late father’s will notwithstanding the fact that the alleged claim was not founded on any valid agreement reached between the parties. The applicant alleged that she agreed not to contest the will of the late Mr JVH Bellingan or to lodge a claim against the said estate of her late husband in exchange for certain benefits she claimed the appellant should provide for her maintenance for a limited period of five years. Because no agreement was reached, there is no valid pactum de non petendo and in principle the respondent may be enticed to consider lodging a claim against the estate in the light of this judgment. It is submitted, however, that the chances of her succeeding with any claim for maintenance against the estate are very slim if the executor had in the meantime finalised the administration of that estate to the satisfaction of the master. Nothing in the judgment points to any timeously lodged claim founded on Act 27 of 1990 that meets the requirements of sections 29 and 31 of the Administration of Estates Act. The widow may justly be disillusioned – she trusted both that her late husband would not secretly amend his will contained in the joint document and that his son would be a gentleman – but a contested gentlemen’s agreement is seldom enforceable on its own. Although she may have had a claim for future maintenance against the estate, she waited too long to lodge that claim. The law helps the vigilant, not the slumbering or gullible.
Die Ombuddiens Prestasie Jaarplan 2025/2026 meld dat die ombuddiens diensleweringsmodel gegrond is op die suksesvolle registrasie van gemeenskapskemas en dat hulle onderneem om registrasie binne sewe dae na ontvangs van ’n aansoek te voltooi. Die jaarplan vermeld dat 13 141 gemeenskapskemas gedurende die boekjaar geregistreer is en dat die getalle steeds groei. Die jaarplan vermeld verder dat ombuddiensheffings die belangrikste inkomstebron is om dienslewering te befonds en dat ongeveer R425 miljoen in die 2023/24 finansiële jaar daarvoor ingesamel is. Verder word aanvaar dat die verpligting van gemeenskapskemas om jaarlikse inkomste opgawes, jaarlikse finansiële state en enige ander voorgeskrewe dokumentasie of inligting, aan die ombuddiens te verskaf, noodsaaklik is vir die behoorlike finansiële bestuur van gemeenskapskemas. Om hierdie doelwitte te bereik, ontbloot die Gekonsolideerde Praktyksriglyne vir Gemeenskapskemas die tande van die Wet op die Ombuddiens vir Gemeenskapskemas vir die volgende drie gevalle: (1) Wat die registrasie van gemeenskapskemas by die ombuddiens betref, bepaal die Gekonsolideerde Praktyksriglyne dat skemas by die ombuddiens deur middel van die CSOS connect-platform moet registreer as deeltitelskema, eiendomsontwikkeling onder beheer van ’n eienaarsvereniging (HOA), behuisingkoöperasie, behuisingskema vir afgetrede persone of aandeleblokskema. Die ombuddiens sal met die betrokke skema in gesprek tree om die registrasie te bewerkstellig. Ombuddiensveldwerkers sal skema-tot-skema besoeke organiseer om vas te stel of die betrokke skema geregistreer is en skemas identifiseer wat toegang tot inspeksie weier of nie geregistreer is nie. Indien dit nie slaag nie, sal die ombuddiens die saak na die nasionale vervolgingsgesag verwys om registrasie te bewerkstellig wat boetes of gevangenisstraf tot gevolg kan hê. (2) Ingevolge die Wet en Regulasies op die Ombuddiens vir Gemeenskapskemas moet elke lid van ’n gemeenskapskema kwartaalliks ’n heffing aan die ombuddiens betaal. Die Gekonsolideerde Praktyksriglyne bepaal dat gemeenskapskemas moet verseker dat lede hul ombuddiensheffing gereeld betaal en dat die betaling aan die ombuddiens oorgedra word. Betaling word gemaak deur die korrekte CSOS-registrasienommer as verwysingsnommer te gebruik om te verseker dat betalings korrek aan die betrokke skema-rekening toegeken word. By die betaling van die ombuddiensheffing moet die skema ’n e-pos aanstuur met bewys van betalings wat sowel die lid se administratiewe heffing en die CSOS-heffing uiteensit om die bedrag wat elke eenheid betaal, te rekonsilieer by levypayments@csos.org.za. Gemeenskapskemas is dus verplig om maandeliks ’n bedrag van hul lede te verhaal en om dit aan die Ombuddiens oor te dra. Die Ombuddiensheffing is gelyk aan 2% van die bedrag waarmee die maandelikse administratiewe heffing R500 oorskry, maar nie meer as R40 per eenheid per maand nie. Wanbetaling van CSOS-heffings op die vervaldatum veroorsaak dat rente ingevolge die Nasionale Kredietwet verhaal word. Die Gekonsolideerde Praktykriglyne bepaal verder dat wanbetaling van ombuddiensheffings ’n misdryf ingevolge artikel 34(1)(b) van die Wet op die Ombuddiens vir Gemeenskapskemas daarstel wat die oortreder aanspreeklik maak vir ’n boete en/of gevangenisstraf vir ’n tydperk van nie meer as tien jaar nie. (3) Artikel 59(b) van die Wet op die Ombuddiens vir Gemeenskapskemas bepaal dat elke gemeenskapskema jaarlikse inkomste-opgawes met ondersteunende dokumente binne vier maande na die einde van die finansiële jaar by die ombuddiens moet indien. Aanhangsel F bevat byvoorbeeld die volgende lys van ondersteunende dokumente wat vir deeltitelskemas ingedien moet word: ’n voltooide ondertekende CS 2 vorm; verplig geouditeerde finansiële state; ondertekende notules van die mees onlangse algemene jaarvergadering; die mees resente heffing; die name, ID-nommers en kontakbesonderhede van trustees; alle relevante dokumentasie wat verband hou met die reëls en besluite van die deeltitelskema en ’n afskrif van die registrasiesertifikaat. By nienakoming sal ’n gemeenskapskema ’n nienakomingsertifikaat ontvang en aangesê word om binne ’n bepaalde tyd die nodige dokumente te verskaf. Indien nie, sal ’n rekeningbeampte aangestel word om te bepaal of ’n boete opgelê moet word. Klousule 14.9 bepaal uitdruklik dat die ombuddiens alle redelike stappe sal neem om, indien nodig, sanksies ingevolge subklousule 2.9 van die Gekonsolideerde Praktyksriglyne te kan instel wat ingevolge artikel 34 van die Wet op die Ombuddiens ’n boete en/of gevangenisstraf van nie meer as vyf jaar nie insluit. Benewens die bogenoemde drie gevalle, bepaal die Gekonsolideerde Praktyksriglyne dat enige persoon of skema wat versuim om ingevolge artikel 34 van die Wet op die Ombuddiens vir Gemeenskapskemas toegang tot enige boeke, rekeninge, dokumente of bates te verskaf of nalaat om data of inligting te verskaf, of vals of misleidende inligting verskaf, of opsetlik weier of ’n persoon verhinder om ’n wetsverpligting na te kom, blootgestel is aan dieselfde bogenoemde sanksies.
Binne die oorkoepelende reg op gelykheid soos gewaarborg deur artikel 9 van die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996, word differensiële behandeling op ontoelaatbare gronde, of om ontoelaatbare redes, spesifiek verbied ingevolge die grondwet se bepalings oor onbillike diskriminasie (a 9(3) en (4)). In die arbeidskonteks word hierdie grondwetlike beskerming teen onbillike diskriminasie grotendeels gereguleer deur die Wet op Gelyke Indiensneming 55 van 1998. Dit was eers ingevolge die Gelyke Indiensneming Wysigingswet 47 van 2013 dat die frase “enige ander arbitrêre grond” in 2014 geïnkorporeer is in artikel 6(1) van die Wet op Gelyke Indiensneming. Alhoewel hierdie frase, en die betekenis daarvan, met eerste oogopslag eenvoudig gelyk het, het die ontleding en toepassing daarvan aanvanklik tot wydverspreide debat gelei. Teen die voorafgaande agtergrond bied hierdie artikel ’n oorsig van hoe die kommissie vir versoening bemiddeling en arbitrasie (KVBA) en arbeidshowe die frase “enige ander arbitrêre grond” binne die bestek van eise gebaseer op onbillike diskriminasie ingevolge die gewysigde artikel 6(1) geïnterpreteer het. Die bespreking begin met ’n oorsig van ’n tydperk van relatiewe onsekerheid wat onmiddellik gevolg het na die 2014 wysigings tot die Wet op Gelyke Indiensneming. Gedurende hierdie tydperk het die KVBA en arbeidshowe uiteenlopende benaderings gevolg rakende die vraag of “enige ander arbitrêre grond” eng of breed geïnterpreteer behoort te word. Ingevolge ’n eng benadering word die frase vertolk as ’n ongespesifiseerde, maar analoë grond tot die lys van gronde wat reeds in artikel 6(1) vervat is. Gevolglik, en soortgelyk aan die posisie voor die 2014 wysiging van artikel 6(1), bestaan daar steeds net twee kategorieë van verbode gronde: gelyste en ongelyste (of arbitrêre) gronde. Daarteenoor, ingevolge ’n breë benadering, moet “arbitrêr” geïnterpreteer word as irrasionele of wispelturige optrede. Ingevolge ’n breë benadering het die uitdruklike toevoeging van die frase “enige ander arbitrêre grond” dus die bestaan van drie duidelike kategorieë van verbode gronde aangedui: gelyste, ongelyste én arbitrêre gronde. Vervolgens val die klem op die arbeidshof se uitspraak in Ndudula v Metrorail, gevolg deur die arbeidsappèlhof se beslissings in Naidoo v Parliament of the Republic of South Africa en Minister of Justice and Correctional Services v Ramaila, wat gesamentlik ’n waardigheid-gefokusde (eng) benadering tot die interpretasie van die frase bevestig het. Ten slotte bespreek die artikel belangrike lesse wat geneem kan word uit regspraak tot op datum en belig dit die beginsels en oorwegings wat die KVBA en arbeidshowe se huidige benadering tot eise van onbillike diskriminasie op ’n arbitrêre grond gevorm het.
For a long time, executory contracts in business rescue have been a contentious legal issue, particularly regarding how the section 133 moratorium and the concept of lawful possession of property affect their treatment before the courts. The moratorium was introduced to protect the company during the rehabilitation process of business rescue proceedings and confers protection against legal proceedings and enforcement action so that the business rescue practitioner could manage the company’s affairs and enable the company to function again as a going concern. Until the decision in Capitec Bank Limited v Ubuntu Family Health Centre Grayston (Pty) Ltd the prevailing legal position was that cancellation of a contract would cause the company no longer to be in lawful possession of the relevant property. Section 133 of the Companies Act 71 of 2008 provides that the moratorium protecting the company during business rescue proceedings applies only to property that is in the lawful possession of the company. The protection therefore does not extend to property that the company possesses unlawfully or without valid title. Unfortunately, section 133 of the Companies Act has in certain cases had adverse implications for companies. If a counterparty was entitled to cancel a contract due to breach, that party could institute enforcement actions and reclaim its property – thereby effectively circumventing the protection envisaged by section 133. The Capitec decision has shed new light on this area of law and points to an expected change in how the courts will interpret “lawful possession”. According to this judgment, cancellation of an executory contract may no longer result in the company being in unlawful possession of the property. This discussion is one of the first to analyse the high court’s redefinition of “lawful possession” under section 133 of the Companies Act, signalling a shift in South African business rescue law. The case note also examines in depth the implications of this landmark decision. Earlier case law equated the cancellation of a contract with unlawful possession, thereby limiting protection by the moratorium. The court now confirms that possession is unlawful only if criminal unlawful possession is prevalent and no longer civil unlawful possession. This strengthens the moratorium, enabling business rescue practitioners to use company assets effectively while formulating a rescue plan. The decision aligns South Africa more closely with the debtor-friendly model used in the United States of America, rather than the creditor-oriented approaches of Germany and Australia and creates a more balanced framework that gives distressed companies a fair chance to rehabilitate. The decision makes an important contribution to business rescue law, extending its reach to instalment and potentially lease agreements. However, courts must carefully balance debtor protection with contractual certainty. In Capitec Bank Limited v Ubuntu Family Health Centre Grayston (Pty) Ltd (2023/127918) 2025 ZAGPJHC 304 (19 March 2025) leave to appeal the decision to the supreme court of appeal was granted. The outcome of that appeal was still being awaited at the time of finalisation of this note.
The discussion examines the legal consequences of the perfection of a general notarial bond within South African law and critically assesses the judgment of Du Plessis AJ in Spar Group Ltd v Volemo Trading Enterprise (Pty) Ltd t/a Njhaka Njhaka Build It (2025 ZALMPPHC 194). South African authority, notably Cooper NO v Die Meester and Contract Forwarding (Pty) Ltd v Chesterfin (Pty) Ltd, firmly establishes that a general notarial bond does not confer a real right in the property described in the bond until it is perfected. Upon perfection – whether through consensual delivery or an order compelling specific performance – the bondholder acquires the status of a pledgee, with a limited real security right over the specific movable property of the debtor that has come into its possession. Before perfection, the bondholder is merely a preferent creditor in respect of the debtor’s free residue as contemplated in section 102 of the Insolvency Act, and not a secured creditor. Perfection does not, however, vest in the pledgee any powers of ownership, management, or unilateral realisation. South African law prohibits parate executie in respect of notarial bonds and disallows any arrangement amounting to a pactum commissorium. A pledgee may therefore neither appropriate the pledged assets nor dispose of them for its own account without the intervention of a court. The only functionary legally empowered to realise and distribute an insolvent’s assets is the liquidator or trustee, acting in the interests of the body of creditors and subject to the concursus creditorum. The focus then turns to the Spar Group’s credit arrangements with Volemo (in casu), secured by several general notarial “covering” bonds. It is doubted whether these instruments complied with section 51 of the Deeds Registries Act, particularly the requirement of a stated maximum amount where future indebtedness is to be secured. The discussion of the court’s perfection order describes it as “unprecedented”. The order authorised the Spar Group not merely to take possession of Volemo’s movable assets, but to take control of the business, regulate the movement of stock (including stock possibly owned by third-party suppliers), operate the debtor’s bank accounts, collect book debts, transfer licences and permits, and dispose of assets while purportedly passing “valid title”. These powers far exceed those of a pledgee and directly conflict with the nemo plus iuris principle. No authority was cited for such far-reaching relief, (because none exists). The court appeared to rely on the fact that the debtor did not oppose the application, but it is contended that a failure to oppose cannot enlarge a creditor’s substantive rights nor derogate from the protections afforded to other creditors under the Insolvency Act, including the statutory provisions on impeachable dispositions. The judgment is regarded as fundamentally flawed in doctrine and dangerously out of step with established principles of South African real security law. Yet, unless overturned on appeal, it remains binding on lower courts – a disquieting outcome given the serious legal errors it contains.
Shortly after the demise of the deceased on 13 June 2025 the first respondent in Tlou v Mtsweni (2025/182777) 2025 ZALMPPHC 198 (20 October 2025) as designated executor presented the applicant T, a sister of the deceased, with a handwritten note commissioned by the fourth respondent as police officer purporting to be the last will and testament of the deceased. In terms of the said document, the first respondent stood to inherit the tavern of the deceased as well as all the furniture in the said tavern. Part of the furniture that was used in the tavern included fridges that belonged to SA Breweries. Against the will of the applicant and notwithstanding her protest, the first respondent removed such furniture from the possession of the applicant. She had kept the belongings of her deceased brother in safekeeping at her (their) parents’ premises until significant uncertainties regarding the validity of the handwritten note as the alleged last will of the deceased could be clarified in court. The court dismissed the application by T for the spoliation order against M with costs because, according to the court, an executor is entitled to remove any property that forms part of the estate of the deceased on authority of the Administration of Estates Act 66 of 1965. The court held that of relevance to these proceedings, is the averment by the first respondent that he is empowered to collect the assets of the estate by virtue of his appointment as executor. According to the first respondent it is therefore his duty to collect assets belonging to the deceased estate and any alleged dispossession is thus lawful and justified. The acting judge submitted that, insofar as the refrigerators were in the control of the deceased and held at the tavern premises, nobody had the right to simply remove these refrigerators without the knowledge and consent of the executor – notwithstanding the fact that they never belonged to the deceased. The court held that the applicant removed the furniture from the tavern unlawfully and without the executor’s consent and retained the refrigerators at her or her parents’ premises. The judgment does not disclose whether the said removal by the applicant took place before or after the respondent was issued with the letters of executorship by the master of the high court. It would seem to be problematic to await the issuing of the letters of executorship to acquire the executor’s consent if in the meantime the property may be prone to pilfering by thieves from the abandoned tavern. T acted exemplarily, as a negotiorum gestor may be expected to act in preservation of the assets of the deceased. An agent of necessity holds the things as possessor and not as a mere detentor, because per definition she was not mandated by another as principal to act as the latter’s detentor. The court held that the applicant was incorrect in her submission that the executor must have some form of court order or authority before assets can be forcefully removed or collected by him. The authority of the executor is according to the court “cemented” in the provisions of section 26. That section, however, does not empower the executor to spoliate anything covered by the emphasised qualification governing the executor’s powers: “Immediately after letters of executorship have been granted to him an executor shall take into his custody or under his control all the property, books and documents in the estate and not in the possession of any person who claims to be entitled to retain it under any contract, right of retention or attachment” (s 26(1) – emphasis added). The applicant’s contention is that the first respondent’s appointment as executor does not empower him to take the law into his own hands without recourse to the court or the master. Not even an owner can hide behind his ownership as justification for an act of spoliation, and an executor is at most acting as the personal representative of the deceased and is not clothed with more powers than the deceased as owner had. The court held that this contention is rebutted by the purported trite provisions of the Administration of Estates Act, which direct that the executor must take immediate possession of such property belonging to the deceased estate or in the possession or under the control of the deceased [sic]. It is submitted that, because the refrigerators belonged to SA Breweries, the executor had no entitlement to lay claim to the possession of such assets, as they had never formed part of the estate of the deceased. It is further submitted that no executor is clothed with the power to spoliate assets from the peaceful possession of a third party as possessor. Notwithstanding the conviction of the acting judge in this case, the Administration of Estates Act does not entitle the executor to self-righteously dispossess anybody. This judgment should not be elevated as a unique precedent on the perceived newfound limitations to a spoliation order under the principle of stare decisis. It is doubtful whether it was justified to award a cost order against the applicant considering that she was relying on the judicial order to protect her against a spoliator after she took the assets of her deceased brother into her safekeeping as agent of necessity to prevent his estate being pilfered until the clarification of the validity of the will and the appointment of the executor. Not protecting the negotiorum gestor in this instance and burdening her with a cost order including the costs of counsel on scale B does not strengthen reliance on the rule of law.
Shortly after the demise of the deceased on 13 June 2025 the first respondent in Tlou v Mtsweni (2025/182777) 2025 ZALMPPHC 198 (20 October 2025) as designated executor presented the applicant T, a sister of the deceased, with a handwritten note commissioned by the fourth respondent as police officer purporting to be the last will and testament of the deceased. In terms of the said document, the first respondent stood to inherit the tavern of the deceased as well as all the furniture in the said tavern. Part of the furniture that was used in the tavern included fridges that belonged to SA Breweries. Against the will of the applicant and notwithstanding her protest, the first respondent removed such furniture from the possession of the applicant. She had kept the belongings of her deceased brother in safekeeping at her (their) parents' premises until significant uncertainties regarding the validity of the handwritten note as the alleged last will of the deceased could be clarified in court. The court dismissed the application by T for the spoliation order against M with costs because, according to the court, an executor is entitled to remove any property that forms part of the estate of the deceased on authority of the Administration of Estates Act 66 of 1965. The court held that of relevance to these proceedings, is the averment by the first respondent that he is empowered to collect the assets of the estate by virtue of his appointment as executor. According to the first respondent it is therefore his duty to collect assets belonging to the deceased estate and any alleged dispossession is thus lawful and justified. The acting judge submitted that, insofar as the refrigerators were in the control of the deceased and held at the tavern premises, nobody had the right to simply remove these refrigerators without the knowledge and consent of the executor-notwithstanding the fact that they never belonged to the deceased. The court held that the applicant removed the furniture from the tavern unlawfully and without the executor's consent and retained the refrigerators at her or her parents' premises. The judgment does not disclose whether the said removal by the applicant took place before or after the respondent was issued with the letters of executorship by the master of the high court. It would seem to be problematic to await the issuing of the letters of executorship to acquire the executor's consent if in the meantime the property may be prone to pilfering by thieves from the abandoned tavern. T acted exemplarily, as a negotiorum gestor may be expected to act in preservation of the assets of the deceased. An agent of necessity holds the things as possessor and not as a mere detentor, because per definition she was not mandated by another as principal to act as the latter's detentor. The court held that the applicant was incorrect in her submission that the executor must have some form of court order or authority before assets can be forcefully removed or collected by him. The authority of the executor is according to the court "cemented" in the provisions of section 26. That section, however, does not empower the executor to spoliate anything covered by the emphasised qualification governing the executor's powers: "Immediately after letters of executorship have been granted to him an executor shall take into his custody or under his control all the property, books and documents in the estate and not in the possession of any person who claims to be entitled to retain it under any contract, right of retention or attachment" (s 26(1)-emphasis added). The applicant's contention is that the first respondent's appointment as executor does not empower him to take the law into his own hands without recourse to the court or the master. Not even an owner can hide behind his ownership as justification for an act of spoliation, and an executor is at most acting as the personal representative of the deceased and is not clothed with more powers than the deceased as owner had. The court held that this contention is rebutted by the purported trite provisions of the Administration of Estates Act, which direct that the executor must take immediate possession of such property belonging to the deceased estate or in the possession or under the control of the deceased [sic]. It is submitted that, because the refrigerators belonged to SA Breweries, the executor had no entitlement to lay claim to the possession of such assets, as they had never formed part of the estate of the deceased. It is further submitted that no executor is clothed with the power to spoliate assets from the peaceful possession of a third party as possessor. Notwithstanding the conviction of the acting judge in this case, the Administration of Estates Act does not entitle the executor to self-righteously dispossess anybody. This judgment should not be elevated as a unique precedent on the perceived newfound limitations to a spoliation order under the principle of stare decisis. It is doubtful whether it was justified to award a cost order against the applicant considering that she was relying on the judicial order to protect her against a spoliator after she took the assets of her deceased brother into her safekeeping as agent of necessity to prevent his estate being pilfered until the clarification of the validity of the will and the appointment of the executor. Not protecting the negotiorum gestor in this instance and burdening her with a cost order including the costs of counsel on scale B does not strengthen reliance on the rule of law.
Die komplekse verhouding tussen parafilieë en die reg is al lank ’n bron van kommer, met historiese wortels in die waarneembare verband tussen seksuele afwyking en kriminaliteit. Hierdie verwantskap is al breedvoerig gedokumenteer en geopper in die sfeer van die psigiatrie, wat opsigself wetgewing beïnvloed wat seksuele gedrag reguleer. Terme soos “seksuele afwyking” en “seksuele perversie” is in wetgewing gebruik, terwyl argaïese morele terme, soos “onnatuurlike dade” en “onuitspreeklike misdade teen die natuur”, die ontwikkelende aard van maatskaplike houdings teenoor parafilieë beklemtoon en dit veral as taboe en onwaardig vir wetlike oorweging klassifiseer. Parafilie verwys na intense, volgehoue seksuele belangstellings wat afwyk van die tipiese opwekkingspatrone, met die potensiaal om skadelik te wees vir die persoon self óf om skade en/of nadeel vir iemand anders te veroorsaak. Voorbeelde sluit onder andere in: ekshibisionisme, voyeurisme, pedofilie en seksuele sadisme. Die Diagnostiese en Statistiese Handleiding van Geestesversteurings, (vyfde uitgawe – DSM-V) onderskei tussen parafilieë en parafiliese afwykings en beklemtoon dat nie alle parafilieë psigiatriese behandeling benodig nie. Om parafilie te verstaan, is noodsaaklik vir die ontwikkeling van effektiewe wetgewende en terapeutiese benaderings en intervensies. In die Suid-Afrikaanse strafreg het parafilie ’n belangrike rol gespeel in verskeie sake. Howe moet gereeld die rol van parafilie oorweeg in die bepaling van strafregtelike aanspreeklikheid en vonnisoplegging. Die kompleksiteit van parafilie bied uitdagings vir die regstelsel, wat ’n genuanseerde begrip van die wisselwerking tussen geestesgesondheid en kriminele gedrag vereis. Deur die kruispunt van parafilieë en die reg te verken, kan ons die kompleksiteit van die bestuur van hierdie afwykings en die bevordering van openbare veiligheid beter verstaan. ’n Omvattende benadering, wat insig vereis vanuit die oogpunt van die psigiatrie, asook van die reg en etiek is noodsaaklik om die uitdagings aan te spreek wat parafilieë bied. Hierdie bydrae ondersoek die verskynsel van parafilie met spesifieke verwysing na die definisie, diagnostiese klassifikasie en eienskappe daarvan, sowel as ’n paar gevalle van parafilie in Suid-Afrikaanse strafreg. ’n Kort assessering word gemaak van hoe Suid-Afrikaanse strafhowe parafilie hanteer het in die verlede. In hierdie verband word ’n analise gemaak van die strafregtelike aanspreeklikheid van die parafilienaar. Die moontlike rol van neurowetenskap in die verklaring van parafiliese neigings en gedrag sal beoordeel word teen die agtergrond van vooruitgang in neurowetenskap in terme van die verklaring van kriminele gedrag. Die koppelvlak tussen die strafreg en mediese etiek binne die konteks van hierdie tema word ondersoek. Ten slotte word aanbevelings vir moontlike hervorming bespreek.
Hierdie bydrae ondersoek die regverdigbaarheid van die direksieneutraliteitsbeginsel, ook bekend as die reël teen verydelende optrede, uit die perspektief van die beste belang van ’n maatskappy wat die teiken van ’n oorname is. Ingevolge Suid-Afrikaanse oornameregulering geld ’n verbod op optrede wat ’n oorname-aanbod kan verydel of aandeelhouers die geleentheid kan ontsê om oor die meriete van ’n aanbod te besluit. Daar is ’n lys van spesifieke aksies wat die direksie van die doelwitmaatskappy nie sonder die toestemming van die aandeelhouers mag onderneem sodra ’n aanbod ontvang is of die direkteure glo dat ’n aanbod op hande is nie. Deur hul effektiewe vetoreg op verydelende optrede geniet die betrokke aandeelhouers dus die eksklusiewe reg om oor die aanbod te besluit. Ons beoordeel die Suid-Afrikaanse beginsel van direksieneutraliteit in samehang met die vergelykbare posisie in die Verenigde Koninkryk en vergelyk dit dan met die kontrasterende benadering in die Verenigde State van Amerika. In laasgenoemde regsbestel staan dit die direksie vry om stappe te neem wat ’n aanbod kan verydel indien die direkteure op redelike gronde glo dat die oorname ’n negatiewe invloed op korporatiewe beleid en effektiwiteit sal hê. In hierdie verband geld benewens hul gebruiklike vertrouens- en sorgsaamheidspligte ’n aangepaste, strenger, sake-oordeeltoets. Hierdie benadering maak sterk staat op die betrokkenheid van die howe om die optrede te toets. Aangesien die huidige Suid-Afrikaanse benadering die belange van aandeelhouers vooropstel, oorweeg ons of die direksie nie ook hier toegelaat moet word om die uitkoms van ’n oorname-aanbod te beïnvloed in die beste belang van die maatskappy met inagneming van die belange van ander belanghebbendes nie.
’n Bekentenis kan omskryf word as ’n omvattende erkenning buite die hof gedoen deur ’n beskuldigde in ’n strafsaak waarin hy of sy onomwonde skuld beken ten opsigte van die ten laste gelegde misdaad. Aangesien ’n bekentenis al die elemente van die misdaad dek, word dit oor die algemeen as ’n voldoende grondslag vir ’n skuldigbevinding beskou. Daar is egter sekere voorbehoude wat in ag geneem moet word. Westerse demokratiese regstelsels verg eerstens dat ’n bekentenis op ’n behoorlike wyse bekom moes wees, wat meebring dat dit minstens vrywilliglik afgelê moes wees, ten einde toelaatbaar te wees. Tweedens vereis sommige jurisdiksies dat ’n bekentenis wat toelaatbaar bevind is, slegs as grondslag van ’n skuldigbevinding kan dien mits die inhoud daarvan andersins gestaaf word of, so nie, indien daar getuienis buite die bekentenis is wat bewys dat die ten laste gelegde misdaad só gepleeg is. Laasgenoemde vereiste staan bekend as die corpus delicti-reël, wat letterlik beteken die “liggaam van die misdaad”. Die oogmerk met hierdie vereistes is om die gevaar uit te skakel of minstens te verminder dat ’n vals bekentenis as grondslag vir ’n skuldigbevinding gebruik word. Regspraak in Engeland en die Verenigde State van Amerika (VSA) het sedert die sewentiende eeu aangetoon dat mense soms vals bekentenisse maak. Daar is verskeie redes hiervoor, onder andere ’n verdagte wat verdere aggressiewe ondervraging deur die polisie wil vermy of wat ’n familielid of geliefde wil beskerm deur die aanspreeklikheid op hom of haar te neem en ’n persoon wat geestesonstabiel is en wat sodoende publisiteit soek. In hierdie artikel word ’n regsvergelykende studie gedoen van die posisie in Engeland, Skotland, die VSA, Australië en Suid-Afrika met betrekking tot die stawing van bekentenisse, insluitende die corpus delicti-reël. Die stawingsvereiste en die corpus delicti-reël behoort ter sprake te kom tydens die evaluering van getuienis aan die einde van die verhoor, wanneer die hof oorweeg of die beskuldigde se bekentenis ’n voldoende grondslag vir ’n skuldigbevinding bied. Teen daardie tyd is die bekentenis reeds toelaatbaar bevind en is die toelatingsvereistes nie meer ter sake nie. Hierdie onderskeid tussen die toelaatbaarheid en evaluering van ’n bekentenis word in die Suid-Afrikaanse reg gehandhaaf, maar dit is nie die posisie in die ander jurisdiksies onder bespreking nie. Die konsepte “toelaatbaarheid” en “evaluering van bekentenisse” word dikwels saamgesmelt en die stawingskonsep word ook in die betekenis van die toelaatbaarheid van bekentenisse gebruik. In Engeland is die fokus hoofsaaklik op die toelaatbaarheid van bekentenisse, wat informele erkennings insluit. In wese gaan dit oor die vrywilligheidsvereiste, maar die betroubaarheid van ’n verklaring speel ook ’n rol. Dit lei tot verwarring want betroubaarheid kom eintlik ter sprake by evaluering van bekentenisse. In Skotland geld ’n algemene stawingsvereiste ten opsigte van misdade in die algemeen. Dit beteken dat die feite in geskil deur twee onafhanklike bronne van getuienis bewys moet word. Die vervolgingsgesag moet dus bewys dat die betrokke misdaad gepleeg is én dat die beskuldigde die oortreder was. Beide elemente moet dan deur twee onafhanklike bronne van getuienis gestaaf word. Indien die vervolging op ’n bekentenis steun, moet die bekentenis deur onafhanklike getuienis gestaaf word. Getuienis van die corpus delicti is nie opsigself voldoende om aan die stawingsvereiste te voldoen nie. In die Verenigde State van Amerika is die posisie baie verwarrend. Sommige bronne behandel die corpus delicti-beginsel in die konteks van sowel die toelaatbaarheid as die evaluering van bekentenisse. Ander bronne verwys daarna as uitsluitlik ’n toelaatbaarheidsvereiste. Enkele bronne behandel dit as ’n vereiste rakende die evaluering van bekentenisse. Na my mening is daar weinig leiding te vind in die Amerikaanse bronne. Die fokus in al die verskillende jurisdiksies in Australië val op die toelaatbaarheid van informele erkennings, wat bekentenisse insluit. Sedert die uitspraak van die hoë hof in McKinney v R is wetgewing in al die jurisdiksies aangeneem wat in die algemeen vereis dat erkennings en bekentenisse afgelê in polisie-aanhouding gestaaf moet word deur ’n audio-visuele of elektroniese opname. Die begrip stawing word dus hier in die betekenis van die toelaatbaarheid van bekentenisse gebruik. Nie een van die Australiese jurisdiksies vereis stawing van die inhoud van ’n bekentenis om as grondslag van ’n skuldigbevinding te kan dien nie. Die stawingsvereiste is dus gefokus op die omstandighede met die maak van ’n bekentenis en nie op die inhoud daarvan nie. Teen die voorgaande agtergrond meen ek dat die Suid-Afrikaanse posisie op ’n goeie grondslag gevestig is. Daar word ’n duidelike onderskeid getref tussen enersyds die vereistes betreffende die toelaatbaarheid van bekentenisse en die stawing van sodanige verklarings andersyds. Wat laasgenoemde betref, word vereis dat ’n bekentenis in ’n wesenlike opsig bevestig moet word of, so nie, dat getuienis buite die bekentenis moet bewys dat die betrokke misdaad só gepleeg is. Die enigste kritiek daarteen is dat die onderskeid tussen informele erkennings en bekentenisse kunsmatig en onnodig is. Beide is inkriminerende verklarings en, met inagneming van die grondwetlike bepalings, behoort dieselfde vereistes betreffende toelaatbaarheid ten opsigte van albei te geld.
