Celem artykułu jest analiza rewitalizacji dawnej cechowni kopalni „Saturn” w Czeladzi i jej adaptacji na nową siedzibę Muzeum Saturn. Badanie opiera się na metodzie case study i bazuje na dokumentacji projektowej muzeum. Omówiono kontekst historyczny, znaczenie kopalni oraz nowoczesne metody ekspozycji. Wystawa stała, łącząc tradycyjne eksponaty z multimediami, ukazuje przemiany górnictwa w Zagłębiu Dąbrowskim. Dyskusja wskazuje, że projekt wpisuje się w europejski trend rewitalizacji postindustrialnej i może stać się modelem adaptacji dziedzictwa przemysłowego. Zwrócono uwagę na wpływ projektu na rozwój miasta i turystykę kulturową. Otwarcie ekspozycji zaplanowano na Barbórkę, 4 grudnia 2025 r.
Celem artykułu jest analiza aktywności wybranych muzeów z Warszawy i Krakowa, poświęconych tematyce migracyjnej oraz publiczności z doświadczeniem migracji i uchodźstwa w latach 2022–2024. Problem badawczy dotyczy integracyjnych projektów muzealniczych w kontekście współczesnych zmian społecznych, w tym zintensyfikowanych procesów migracyjnych. Poszukiwano odpowiedzi na pytania: jak definiowane są cele realizowanych działań integracyjnych oraz kim jest ich odbiorca? Przeprowadzono analizę tematyczną tekstów publikowanych na internetowych stronach poszczególnych muzeów oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Zastosowano metody netnografii, analizy danych zastanych oraz studiów przypadków. Wyłoniono cele edukacyjne, artystyczne i relacyjne realizowanych projektów kierowanych do osób z doświadczeniem migracji i uchodźstwa (głównie obywateli Ukrainy) albo publiczności wielokulturowej (gości i gospodarzy). Artykuł stanowi przyczynek do rozważań o społecznej roli muzeum w odniesieniu do migracji międzynarodowych.
Artykuł omawia nieprzebadaną jeszcze w sposób kompleksowy historię kolekcji, która powstała z obiektów przechowywanych w okresie transformacji ustrojowej w magazynach Zachęty. Zbiory te mają ścisłe powiązanie z historią Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (CBWA), a na ich charakter wpłynęła działalność dwóch silnych osobowości pracujących kilkadziesiąt lat w tej instytucji: Marii Domurat (ob. Krawczyk) – naczelniczki Wydziału Terenowego i Bożeny Kowalskiej – naczelniczki Wydziału Oświatowego. W artykule posłużono się analizą materiałów znajdujących się w archiwum Zachęty oraz wywiadów z pracownikami CBWA. Wynika z niej, że zbiory Wydziału Oświatowego mają znaczenie w szczególności dla polskiej historii sztuki, zbiory Wydziału Terenowego wpisują się zaś w globalną wymianę artystyczną. Problematyka ta wymaga badań zakrojonych na szeroką skalę, które mogłyby pomóc w udzieleniu odpowiedzi na pytanie, czy polska sztuka miała wpływ na pozaeuropejskie działania artystyczne.
Wykorzystując analizę przekazu i odwołując się do kategorii odbiorczości, autor analizuje strategie ekspozycyjne zastosowane przez twórców wystaw stałych w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie (USHMM). Sprawdza, czy i w jaki sposób uwzględniają wrażliwość i możliwości percepcyjne najmłodszych odbiorców, którzy mają dostęp do głównej ekspozycji stałej oraz przygotowanej z myślą o dzieciach wystawy Remember the Children: Daniel’s Story. W toku przeprowadzonych analiz autor odnotowuje, że o ile ekspozycja adresowana do najmłodszych odbiorców (od 8 lat) unika drastycznych obrazów dokumentujących zagładę, o tyle główna wystawa (dostępna dla zwiedzających od 11. roku życia) wykorzystuje wiele wizualnych świadectw zbrodni pełnych brutalności i okrucieństwa. Musi to rodzić pytania o konsekwencje dla odbiorców ekspozycji – szczególnie tych w początkowym okresie adolescencji.
W odpowiedzi na przyjęcie w 2022 r. nowej definicji muzeum Międzynarodowa Rada Muzeów (ICOM) zintensyfikowała prace nad zmianą Kodeksu Etyki ICOM dla Muzeów. Celem artykułu jest analiza porównawcza obowiązującego Kodeksu z 2004 r. i projektowanej wersji z 2025 r. Badanie oparte na jakościowej analizie dokumentów ujawnia zasadnicze przesunięcia aksjologiczne i semantyczne. Nowy projekt wprowadza wartości takie jak dekolonizacja, sprawiedliwość społeczna, partycypacja czy suwerenność danych, redefiniując tym samym rolę muzeum jako instytucji aktywnej społecznie. Analiza pokazuje, że współczesna deontologia muzealna jest narzędziem politycznym, służącym nie tylko ochronie dziedzictwa, lecz także kształtowaniu relacji władzy, reprezentacji i odpowiedzialności instytucjonalnej wobec społeczeństwa, historii i środowiska naturalnego.
Artykuł omawia dwujęzyczną wystawę pt. W obliczu burzy. Muzeum w czasie wojny (14 lutego – 29 czerwca 2025), która ukazuje, w jaki sposób muzeum Mauritshuis chroniło swoją bezcenną kolekcję w czasie okupacji nazistowskiej. Muzeum Mauritshuis w Hadze, znane z dzieł takich jak Dziewczyna z perłą, stanęło podczas II wojny światowej w obliczu poważnych wyzwań. Przewidując potencjalny konflikt, dyrektor muzeum prof. dr Wilhelm Martin zlecił tuż przed wojną budowę odpornej na bomby piwnicy pod budynkiem Mauritshuis. Po inwazji wojsk niemieckich na Niderlandy w maju 1940 r. muzeum zlokalizowane w samym centrum Hagi zostało otoczone instytucjami nazistowskimi. Bliskość siedziby władz niemieckich, w tym komisarza Rzeszy Arthura Seyss-Inquarta, czyniła sytuację muzeum szczególnie niebezpieczną. Martin musiał działać ostrożnie, by zabezpieczyć kolekcję, a jednocześnie sprawiać wrażenie współpracy, aby nie zostać usuniętym ze stanowiska. W celu ewakuacji dzieł sztuki Martin wprowadził system oznaczeń kolorystycznych, który umożliwiał ich hierarchizację według wartości. Najcenniejsze obrazy przechowywano w nocy w podziemnym schronie. W 1941 r. kolekcja została przeniesiona najpierw do bunkrów w pobliżu Zandvoort, następnie do głębokich jaskiń marglowych pod Maastricht, a ostatecznie do specjalnie wybudowanego bunkra w Paasloo. Dzięki tym działaniom udało się ocalić ponad 110 najcenniejszych dzieł. Martin, mimo swoich zastrzeżeń, został zmuszony do organizacji wystaw o charakterze propagandowym, takich jak Współczesna książka niemiecka czy Bursztyn: złoto z morza. Choć w pewnych aspektach współuczestniczył w realizacji polityki okupanta, np. wykluczając z grona odwiedzających osoby pochodzenia żydowskiego, jednocześnie potajemnie ukrywał Holendrów uchylających się od przymusowej pracy. Muzeum pozostawało otwarte przez większą część okresu wojennego, oferując koncerty i kameralne wystawy. W 1944 r. zostało jednak zamknięte z powodu intensywnych bombardowań Hagi. Co istotne, zarówno budynek, jak i zbiory Mauritshuis przetrwały wojnę w dużej mierze bez uszczerbku. Utracono jedynie 18 obrazów, z których większość udało się odzyskać w 1945 r. Jednym z nielicznych dzieł, które nie wróciły do kolekcji, był Pejzaż z dwoma młynami wodnymi Meinderta Hobbemy – przekazany Kanadzie w 1950 r. jako wyraz wdzięczności za udział w wyzwoleniu Niderlandów. Historia Mauritshuis w czasie II wojny światowej prowokuje pytania, które pozostają aktualne także dziś: kiedy należy stawiać opór, a kiedy uległość staje się koniecznością? Jak chronić dziedzictwo kulturowe w czasie konfliktu zbrojnego? Wystawa W obliczu burzy. Muzeum w czasie wojny powstała jako wynik trzyletniego projektu badawczego prowadzonego we współpracy z Instytutem Studiów nad Wojną, Holokaustem i Ludobójstwem (NIOD) oraz Niderlandzkim Instytutem Historii Sztuki. Towarzyszy jej katalog liczący 244 strony (Wydawnictwo Waanders, ISBN 9789462626027).
W 2024 r. w Archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie odnaleziono dziewięć reprodukcji obrazów Wilhelma Petersena – jednego z czołowych niemieckich malarzy okresu reżimu narodowosocjalistycznego. Obrazy te przedstawiały wyidealizowane postacie germańskich przodków Niemców, wspierając oficjalną ideologię ówczesnego państwa niemieckiego. Dzięki analizie materiałów archiwalnych ustalono, że zbiór odkrytych reprodukcji najprawdopodobniej wykorzystano podczas propagandowej wystawy archeologicznej w Krakowie w 1941 r. W artykule położono nacisk na przedstawienie procesu prowadzącego do odnalezienia i identyfikacji zespołu reprodukcji. Przedstawiono ich kontekst historyczny, a w oparciu o źródła archiwalne podjęto próbę odtworzenia okoliczności, w jakich zbiór trafił do okupowanego Krakowa.
Stanisław Wyspiański jest postacią kluczową dla polskiej sztuki i dziedzictwa. Jego spuścizna nie została dotychczas uhonorowana w formie nowoczesnego muzeum, które oddawałoby pełnię jego dorobku. Celem artykułu jest przedstawienie historii kolejnych prób stworzenia Muzeum Wyspiańskiego, wskazanie barier instytucjonalnych i przestrzennych oraz analiza możliwych rozwiązań dla przyszłości tej placówki. Tekst opiera się przede wszystkim na analizie dokumentów historycznych, materiałów archiwalnych oraz prasowych. Wnioski płynące z opracowania tych materiałów wskazują na to, że wielokrotne zmiany koncepcji i lokalizacji muzeum skutkują próbami jedynie fragmentarycznej prezentacji dorobku artysty. Optymalnym rozwiązaniem byłoby stworzenie interdyscyplinarnego muzeum poświęconego Wyspiańskiemu, obejmującego ekspozycję dzieł, archiwum cyfrowe oraz program edukacyjny.
Artykuł poświęcony jest zagadnieniu motywacji kolekcjonera do zbierania dzieł sztuki. Powstał w ramach badań proweniencyjnych zabytków pochodzących z Azji Wschodniej, które Ignacy Jan Paderewski podarował Muzeum Narodowemu w Warszawie na mocy testamentu z 1930 r. Poprzez wieloaspektową analizę tekstów tworzonych przez Paderewskiego, najbliższe mu osoby i biografów publikujących za życia muzyka autorki podejmują próbę odpowiedzi na pytanie, co skłoniło artystę do gromadzenia tego typu dzieł sztuki, a z biegiem lat, do stworzenia imponującego zbioru? Analizują źródła pisane pod kątem badania etapów powstawania kolekcji, stopnia zaangażowania muzyka w ten proces, a także jego potrzeb estetycznych i zainteresowań. Studia nad historią powstawania daru pozwalają odkrywać coraz to nowe okoliczności, które wpływały na kształtowanie się kolekcji wschodnioazjatyckich na przełomie XIX i XX w. w Europie.
This paper explores the evolving identity of contemporary museums, starting from their continuous redefinition since the post-war era. The ‘language’ of the museum, encompassing the registers and channels of communication, is crucial to its identity. The traditional focus of curatorship, which was once oriented towards collections, has shifted towards broader social and digital engagement. While ‘archistars’ undoubtedly influence the museum’s image, the core identity of the institution lies in its ability to communicate. The paper examines ICOM’s evolving definitions of museums and the challenges of defining ‘museum’ in a changing world. The author argues that the defining feature of a museum is its ‘voice’, expressed through its museographical language, which is distinct, not only due to the uniqueness of its collections, but also because of the physical and intellectual space in which the museum’s ‘epiphany’ is experienced. At the theoretical level, drawing upon the philosophies of Wittgenstein, Halbwachs, Warburg, and Mauss, the paper explores how museums create meaning through exhibitions. The impact of artifical intelligence (AI) and the metaverse on the future of museums are then considered in a concise manner.
Niniejszy artykuł zarysowuje rolę instytucji muzealnych w procesach pojednania po konfliktach zbrojnych. Badanie opiera się na teoriach soft power i kontaktu międzygrupowego Gordona Allporta, analizując trzy historyczne przypadki: relacje japońsko-amerykańskie po II wojnie światowej, kontakty kulturalne między Polską a dwiema republikami niemieckimi zapoczątkowane w latach 50. XX w. oraz współczesną inicjatywę Balkan Museum Network. Podstawą przyjętej metodologii jest analiza inicjatyw wystawienniczych i muzealnych i ich kontekstu politycznego. Badania tych przypadków wskazują, że skuteczność dyplomacji muzealnej ściśle wiąże się z poziomem jej autonomii względem interesów politycznych oraz stopniem równości w relacjach między zaangażowanymi stronami. Najefektywniejsze są inicjatywy oddolne, sieciowe i partycypacyjne, zdolne do tworzenia neutralnej przestrzeni dialogu, nawet wokół trudnych tematów historycznych.
Otwarta w 1963 r. Muzealna Zagroda Słowińska cieszyła się dużym zainteresowaniem prasy, szczególnie regionalnej. W artykule został podjęty temat roli, jaką odegrała ona w kształtowaniu obrazu muzeum w społeczeństwie lokalnym, dla którego zasadność jego istnienia nie zawsze była oczywista. Publicyści nie tylko relacjonowali etapy powstawania i rozbudowy skansenu, ale także wskazywali na istniejące problemy. Proponowali ich rozwiązanie, ale też ukazywali to miejsce jako unikatową atrakcję turystyczną, czym zdecydowanie przyczynili się do wytworzenia u czytelników obrazu skansenu jako potrzebnego i ważnego miejsca. Temat inspiruje do podjęcia kolejnych badań, w tym do opracowania opartej na szerokiej bazie źródłowej monografii dotyczącej okoliczności powstania i rozwoju placówki oraz jej odbioru przez społeczeństwo lokalne.
W Muzeum w Nieborowie i Arkadii znajduje się pochodzący z XVIII w. zbiór odlewów gemm antycznych, autorstwa Federica Dolcego. Egzemplarz nieborowski nie zachował się w całości. Celem badań przedstawionych w artykule było określenie jego proweniencji, charakterystyki oraz stanu oryginalnego, jak również znaczenia w kolekcji Radziwiłłów. W badaniach posłużono się metodą porównawczą opartą przede wszystkim na analizie ikonograficznej przedstawień na odlewach gemm. Przeprowadzono także badania nad techniką wykonania odlewów oraz wykonano jego rekonstrukcję w oparciu o inny, kompletny egzemplarz. Umożliwiło to zrekonstruowanie zbioru i precyzyjne ustalenie zakresu tematyczno-chronologicznego oraz kryteriów doboru obiektów stanowiących pierwowzory odlewów. Celem zbioru była przekrojowa prezentacja starożytnej gliptyki, obejmująca gemmy egipskie, greckie, etruskie i rzymskie oraz późnoantyczne i o niepewnym pochodzeniu.
Celem artykułu jest refleksja nad postawami pokolenia Z wobec muzeum. Na początku autor przedstawia kontekst współczesnych przemian instytucji muzealnych oraz zwraca uwagę na brak oferty muzealnej kierowanej do pokolenia Z. Następnie charakteryzuje swoistość tego pokolenia i wskazuje na konieczność traktowania pokolenia Z jako odrębnego segmentu publiczności muzealnej. Konstatacja ta skłania autora do omówienia wyników badań empirycznych ilustrujących sposób postrzegania instytucji muzealnych przez przedstawicieli tego pokolenia. W przedstawionej analizie autor zwraca uwagę na przyczyny nieatrakcyjnego dla pokolenia Z wizerunku muzeum oraz omawia przykładowe sugestie zmian zasad funkcjonowania muzeów w przestrzeni społecznej. Stanowić one mogą ilustrację pożądanych kierunków działań, które zdaniem badanych być może poprawiłyby wizerunek muzeum w oczach pokolenia Z.
Artykuł podsumowuje proces transformacji, który przeszło Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie w latach 2013–2023. Punktem wyjścia jest stan tej instytucji w 2013 r., dysponującej bogatą kolekcją, ale zaniedbanej i przestarzałej pod względem wystawiennictwa, oferty kulturalnej, infrastruktury i stylu zarządzania. Autorka opisuje procesy, które Muzeum wdrażało pod jej kierownictwem w kluczowych aspektach działalności, w tym rozwiązywanie problemów przestrzeni wystawienniczej, polityki zbiorów, współpracy z różnymi partnerami i dekolonizacji narracji. Ważny element zmiany stanowiło przejście od hierarchicznego, jednoosobowego zarządzania do systemowego delegowania odpowiedzialności. Wyrazistym efektem pracy zespołu jest wystawa stała Podróże na wschód z 2022 r., przemyślana prezentacja różnych kręgów kulturowych poprzez obiekty ze zbiorów Muzeum. Styl wymiany dyrekcji w latach 2023–2024 prowadzi do konkluzji o odmiennych celach instytucji kultury i ich organizatorów.
Tekst stanowi próbę zestawienia dwóch projektów badań socjologicznych w muzeach: prowadzonych od 1962 r. przez Pracownię Badań Socjologicznych Muzeum Narodowego w Krakowie przez zespół Tadeusza Gołaszewskiego oraz badań muzeów europejskich realizowanych w latach 1964–1965 przez zespół Pierre’a Bourdieu. Pierwsze praktycznie nie funkcjonują w piśmiennictwie, drugie uzyskały status klasycznego opracowania badań nad publicznością muzealną. Dokumentacja archiwalna badań Gołaszewskiego nie doczekała się monografii, mimo że zawiera wiele ważnych charakterystyk muzeum swoich czasów. Analiza tekstów i krytyka źródeł pozwalają wyznaczyć poglądy społeczne i estetyczne obu badaczy. Ich pozornie odmienne postawy wobec dostępu do instytucji muzealnych i percepcji sztuki (jedna – widząc w muzeum miejsce dystynkcji klasowej, druga – narzędzie awansu społecznego) wskazują istotny wątek w debacie nad demokratyzacją instytucji, a moment ich prowadzenia wyznacza historyczny kontekst dla zrozumienia modelu relacji muzeum z publicznością w drugiej połowie XX w.
Rewolucja cyfrowa skłania do refleksji nad etycznymi wyzwaniami związanymi z reprezentacją historii w miejscach pamięci. Powracają pytania Gadamera o „dobry smak”, Arendt o „banalizację zła” oraz Baudrillarda o „symulakry” – pytania aktualne w kontekście gamifikacji i immersji z użyciem sztucznej inteligencji (SI) w miejscach pamięci. Celem badania jest wstępna diagnoza etycznych zagrożeń związanych z zastosowaniem technologii SI w miejscach pamięci. Przeprowadzono jakościowe badanie pilotażowe oparte na pogłębionych wywiadach z czterema ekspertami z Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi i Muzeum Niepodległości w Warszawie. Analiza wskazała na następujące problemy: etyczność reinkarnacji cyfrowej, trywializacja zbrodni, ryzyko manipulacji przekazem oraz wzmacnianie traumy. Potrzebne jest wypracowanie zasad wykorzystania SI w muzeach.
Artykuł prezentuje założenia i wyniki pierwszej fazy projektu badawczo-wdrożeniowego „MUZEOMETR”, którego celem jest stworzenie zintegrowanego systemu oceny efektywności muzeów oraz instytucji kultury działających w obszarze polityki pamięci. System ten ma umożliwiać obiektywną, transparentną i mierzalną ocenę działalności instytucji, powiązaną bezpośrednio z algorytmem określającym wysokość finansowania. Model opiera się na katalogu mierników i trzystopniowym algorytmie (kosztowym, eksperckim i sprawozdawczym), zasilanym danymi pozyskanymi m.in. z ankiety ilościowo-jakościowej oraz konsultacji z grupą pilotażową i środowiskiem eksperckim. „MUZEOMETR” wnosi nową jakość do zarządzania instytucjami kultury, pełniąc funkcję narzędzia diagnostycznego i analitycznego, sprzyjającego racjonalizacji decyzji zarządczych, tworzy warunki do systematycznego podnoszenia efektywności organizacyjnej oraz – dzięki standaryzacji raportowania – zmniejsza obciążenia administracyjne, a zwiększa przejrzystość finansowania i ułatwia instytucjom dialog z organizatorami oraz pozyskiwanie środków zewnętrznych.
Tematem artykułu jest wydarzenie muzealne zrealizowane w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie w 2023 r. w celu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego związanego z jednym z obiektów – Chałupą z Tarnogóry. Zastosowano koncepcję partycypacji w oparciu o wybrane korelaty niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jak krajobraz dźwiękowy miejsca oraz rzemiosło szewskie. Wykorzystano istniejącą dokumentację muzealną pozyskaną w latach 70. XX w. podczas zbierania informacji o translokowanym obiekcie oraz poczyniono badania terenowe poprzedzające wydarzenie muzealne. Ważny był dzień, w którym odbywało się wydarzenie. Uczestniczyli w nim mieszkańcy Tarnogóry. Analizie poddano kolejne działania z wydarzenia w odniesieniu do założeń partycypacji. Sprecyzowano także warunki, jakie powinny spełniać działania muzealne mające aspiracje wspierania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w szczególności elementów krajobrazu dźwiękowego.
Artykuł obejmuje rozszerzoną analizę Barometru NEMO dotyczącego wpływu politycznego na muzea w Europie, opartą na wynikach ankiety zebranych latem 2024 r. Celem badania było rozpoznanie poziomu presji politycznej wywieranej na muzea w całej Europie. Dzięki 153 odpowiedziom z 31 krajów badanie ujawniło, że presja polityczna na muzea stanowi powszechny i rosnący problem w całej Europie, przejawiający się w ograniczeniach budżetowych, nominacjach politycznych, autocenzurze i kontroli narracji. W artykule podkreślono różnice regionalne, zwłaszcza w postrzeganiu tożsamości narodowej, i zbadano, w jaki sposób polaryzacja kształtuje praktyki muzealne. Neutralne stanowisko zajmowane przez większość muzeów często prowadzi do strategicznego milczenia lub oportunizmu. Wyniki dotychczasowych badań przemawiają za pilną potrzebą podjęcia debaty i dalszych badań nad ochroną niezależności muzeów w coraz bardziej upolitycznionym krajobrazie.
