Niniejszy artykuł jest wprowadzeniem do teorii Alfreda Sohn-Rethela. W pierwszej części przedstawiam kluczowe tezy zawarte w Geistige und körperliche Arbeit oraz Intellectual and Manual Labour i przybliżam czytelnikom sposób, w jaki Sohn-Rethel realizuje w tych dziełach swój idiosynkratyczny projekt materialistycznej krytyki teorii poznania. Skupiam się przede wszystkim na kluczowym dla tego autora pojęciu realnej abstrakcji oraz na jego związku z wymianą towarową i kapitalistyczną formą społeczną. W drugiej części artykułu omawiam recepcję teorii Sohn-Rethela. Najpierw przyglądam się debatom, które toczyły się wokół jego dzieł w okresie ich oryginalnej publikacji w Niemczech oraz w Wielkiej Brytanii. Następnie przedstawiam współczesną recepcję jego myśli, skupiającą się niemal wyłącznie na pojęciu realnej abstrakcji. Zwracam uwagę także na dzisiejsze głosy krytyczne, które problematyzują zarówno samą pracę Sohn-Rethela, jak i sposób, w jaki jego teoria jest dziś wykorzystywana. Artykuł kończy refleksja nad znaczeniem teorii Sohn-Rethela dla współczesnej filozofii społecznej. Podkreślam w niej, że jego myśl pozostaje wciąż aktualną prowokacją intelektualną, zmuszającą nas do ciągłego namysłu nad centralnymi pytaniami, które stawiał ten autor.
Prezentowany tekst to przekład fragmentu pierwszej części wpływowej książki Alfreda Sohn-Rethela Praca umysłu i rąk, w którym wypracowana zostaje idea krytyki poznania zgodnej z metodologicznymi założeniami krytyki ekonomii politycznej Marksa. W tych początkowych partiach swojego studium Sohn-Rethel formułuje słynną koncepcję „realnej abstrakcji” — abstrakcji, która wywodzi się z wymiany towarowej. Celem analiz jest prześledzenie genezy „społeczno-syntetycznej” funkcji abstrakcji, to znaczy sposobu, w jaki realna abstrakcja kształtuje zarówno kategorie myślenia, jak i stosunki społeczne.
Artykuł jest tłumaczeniem wybranych fragmentów z kluczowego dzieła Hansa G Helmsa Die Ideologie der anonymen Gesellschaft (1966). Łącząc marksistowską krytykę ekonomii politycznej z analizą form życia codziennego i relacji między tym, co publiczne, a tym, co prywatne, autor ukazuje, w jaki sposób ideologia zakorzenia się w przestrzeni domowej i doświadczeniu prywatności. Helms śledzi historyczne przekształcenie relacji między sferą publiczną a prywatną, pokazując, że kapitalizm nie znosi tego archaicznego podziału, lecz go odtwarza i pogłębia, czyniąc z niego centralny mechanizm panowania klasowego. Pokój dzienny, wynalazek warstwy średniej, staje się dla niego paradygmatyczną przestrzenią, w której jednostka odtwarza w miniaturze logikę kapitalistycznego społeczeństwa.
Prezentowany tekst to wykład Adorna otwierający Kongres Niemieckiego Towarzystwa Socjologicznego w 1968 roku. W wykładzie tym Adorno ujmuje z perspektywy teorii krytycznej różnicę między perspektywą marksistowską, która postulowała posługiwanie się pojęciem „późny kapitalizm”, a nowymi wówczas nurtami w socjologii, które wolały raczej stosować termin „społeczeństwo przemysłowe”. Reinterpretując najważniejsze kategorie myśli Marksa i odnosząc się zarówno do dominujących trendów w socjologii stratyfikacji społecznej w krajach kapitalistycznych, jak i do ortodoksyjnego materializmu dialektycznego w Związku Radzieckim, Adorno proponuje dialektyczne ujęcie relacji między pojęciami późnego kapitalizmu i społeczeństwa przemysłowego.
Tekst rozwija hipotezę o paradygmatycznym przełomie, który dokonał się w pojmowaniu ideologii w XX wieku. Dominującemu w pierwszej połowie tego stulecia „wtórnie klasycznemu” pojęciu ideologii przeciwstawia się pojęcie krytyczne, inaczej zakorzenione intelektualnie i dlatego oparte na skrajnie odmiennej wizji pozycji egzystencjalnej podmiotów w ich stosunku do własnej historyczności i do „poziomu zero ideologii”. W ramach tej hipotezy rozważam dwie formy realizacji tego przełomu: model „krytyki” i model „teorii” ideologii, reprezentowane kolejno przez Lukácsa, szkołę frankfurcką i Althussera. Stosunek między nimi określam w nawiązaniu do kategorii przeniesienia — o ile „krytyka ideologii” przede wszystkim realizuje przeniesienie, o tyle teoria ideologii refleksyjnie podejmuje samą tę relację przeniesienia jako konieczną. W ten sposób obie składają się na świadomie wyartykułowany przełom w problematyce. Dlatego można mówić o względnej i nieuświadomionej, ale jednak spójności teoretycznej w kwestii ideologii w tradycji dwudziestowiecznego marksizmu. A nawet warto rozważyć możliwość, że wbrew przeważającemu sceptycyzmowi co do istnienia krytycznego i adekwatnego „pojęcia ideologii” zaistniało ono w XX wieku w ramach tak zarysowanej logiki — i w praktyce, i we wspólnie wypracowywanej teorii.
Artykuł jest przekładem fragmentów książki Oskara Negta i Alexandra Klugego Sfera publiczna i doświadczenie (Offentlichkeit und Erfahrung, 1972), jednego z kluczowych dzieł drugiego pokolenia szkoły frankfurckiej. Autorzy rozwijają w nim koncepcję sfery publicznej, przeciwstawiając jej mieszczańsko-liberalny model perspektywie „proletariackiej sfery publicznej”, zakorzenionej w doświadczeniu pracy i codzienności. Wychodząc od krytyki Habermasa, Negt i Kluge analizują mechanizmy wykluczenia i alienacji, które kształtują współczesne formy komunikacji społecznej. Tekst stanowi próbę odnowienia pojęcia doświadczenia jako kategorii krytycznej, zdolnej połączyć refleksję teoretyczną z praktyką emancypacyjną.
Artykuł stanowi analizę wczesnych pism Györgya Lukácsa, poprzedzających jego marksistowski zwrot. W pierwszej części artykułu autorka rekonstruuje najważniejsze rysy tej teorii, wpisując myśl Lukácsa w szereg kontekstów, takich jak Kierkegaardowska analiza Abrahama, pojęcie „ubóstwa w duchu” Mistrza Eckharta, fascynacja powieściami Dostojewskiego, inspiracja mistycyzmem żydowskim zapośredniczonym przez pisma Martina Bubera czy autobiograficzną powieścią Borysa Sawinkowa. W drugiej części przybliżona zostaje postać Ernsta Blocha, niegdyś bliskiego przyjaciela Lukácsa. Autorka analizuje pierwszą książkę Blocha, czyli Ducha utopii, pod kątem wątków bezpośrednio nawiązujących do wczesnej teorii Lukácsa.
Tekst jest recenzją książki Duch nadziei i inne eseje Byung-Chul Hana (2025), koncentrującą się zarówno na diagnozach współczesności stawianych przez koreańskiego filozofa, jak i na ukrytych metafizycznych założeniach, które kształtują jego argumentację. W recenzji podkreślono, że choć Han trafnie opisuje kryzysy późnej nowoczesności, jego filozofia pozostaje zakorzeniona w romantycznym imaginarium utraconej pełni oraz mesjańskiej nadziei. Autor prezentowanego tekstu zestawia to ujęcie z perspektywą dialektyczną, wskazując na potrzebę myślenia, które nie ucieka od antagonizmu i negatywności.
Tekst jest wstępem do numeru Praktyki Teoretycznej poświęconego teorii krytycznej Theodora W. Adorna oraz jego uczniów. Autorzy podkreślają konieczność ponownego namysłu nad tradycją szkoły frankfurckiej i przemyślenia jej aktualności, proponując lekturę Adorna przez pryzmat prac jego uczniów.
Artykuł jest tłumaczeniem tekstu Adorna „Meinungsforschung und Öffentlichkeit” (1964). Filozof przeprowadza w nim dialektyczną analizę roli badań opinii publicznej w późnym kapitalizmie. Z jednej strony autor ukazuje, w jaki sposób „biznes opinii” sprzeniewierza się demokratycznemu ideałowi sfery publicznej; z drugiej — wskazuje, że właściwie prowadzone badania mogą zarazem ujawnić skalę zawłaszczenia tej sfery przez rynkowe aparaty kontroli.
Niniejszy artykuł jest przekładem niewielkiej relacji spisanej przez Alfreda Sohn-Rethela podczas jego pobytu nad Zatoką Neapolitańską w latach dwudziestych ubiegłego wieku. Filozof przywołuje w niej szereg obserwacji dotyczących relacji mieszkańców ze zwierzętami, z silnikami, pradawnymi obyczajami, pracą i miejscem zamieszkania, tworząc obraz Neapolu jako miejsca, w którym mieszają się czasy, porządki i rytmy życia. Miasto jawi się tu jako przestrzeń alternowoczesna, już nie całkiem wiejska, ale jeszcze nie mieszczańska; przestrzeń, którą europejski postęp dotyka jedynie w sposób rozproszony.
Esej stanowi recenzję książki Quantum History: A New Materialist Philosophy Slavoja Žižka, odczytanej jako kolejna iteracja jego długofalowego projektu „materializmu dialektycznego 2.0”. Autor rekonstruuje trzy główne poziomy tej propozycji: ontologię inspirowaną mechaniką kwantową, reinterpretację materializmu historycznego oraz polityczną figurę „komunizmu rozpaczy”. W części ontologicznej analizowana jest próba ugruntowania sprzeczności jako podstawowej struktury bytu poprzez odwołanie do pojęć superpozycji, kolapsu i retroaktywności, a także rola podmiotowości jako „znikającego pośrednika” między ontologią, historią i polityką. Recenzja pokazuje jednak, że gest naturalizacji dialektyki pozostaje wewnętrznie sprzeczny: fizyka kwantowa nie funduje dialektyki, lecz zostaje podporządkowana wcześniejszemu schematowi heglowsko-lacanowskiemu, co prowadzi do paralaksy między materializmem a dialektyką. W części politycznej omówiona zostaje Žižkowska figura radykalnego defetyzmu jako źródła nadziei, streszczona w triadzie Adorno–Kafka–Beckett oraz w koncepcji „umiarkowanego konserwatywnego komunizmu”. Artykuł argumentuje, że Quantum History nie jest systematyczną teorią, lecz literacko-filozoficznym eksperymentem, w którym napięcia między nauką, filozofią i polityką nie zostają rozwiązane, lecz świadomie utrzymane jako konstytutywne dla współczesnej myśli krytycznej.
Recenzja książki Materializm, ateizm, immanencja Szymona Wróbla rekonstruuje główne wątki problemowe publikacji oraz analizuje zaproponowany przez autora projekt heteroontologii jako próbę nowego ujęcia materializmu. Autor recenzji wskazuje na kluczowe napięcie pomiędzy dialektyczną logiką nie-całości a afirmatywną filozofią jednoznaczności, które czyni propozycję Wróbla wewnętrznie niespójną. Tekst pokazuje, że pojęcie nie-całości stanowi orientacyjną oś współczesnego materializmu, a zarazem ujawnia potrzebę ponownego namysłu nad relacjami między immanencją, genezą i negatywnością w filozofii materialistycznej.
Artykuł zestawia sposoby konfrontowania surrealizmu z materializmem zaproponowane przez Waltera Benjamina oraz Louisa Aragona. Analizie poddany został korpus tekstów Benjamina poświęconych Aragonowi i szerzej — całemu francuskiemu ruchowi surrealistycznemu. Wypowiedzi te zestawiono z dziełami samego Aragona. Zarówno dla teorii Benjamina, jak i dla twórczości Aragona istotne jest napięcie pomiędzy surrealizmem a marksizmem, kluczowe również w powojennej (zwłaszcza lewicowej) historiografii surrealizmu. Dzięki zaproponowanemu porównaniu ukazano analogiczne gesty radykalnego oddzielania od siebie dzieł Aragona z okresu surrealistycznego i realistycznego oraz pism Benjamina sprzed 1929 roku i po nim. Zwrócono uwagę, że takie cięcia pojawiały się zarówno w recepcji, jak i w wypowiedziach samych Benjamina i Aragona. W artykule zaproponowano przekroczenie tej narracji — poprzez rekonstrukcję stanowisk Benjamina wobec surrealizmu i nieciągłości w obrębie Benjaminowskich prób rewizji marksizmu. Dzięki zestawieniu tych rewizji z przemianami estetycznego programu Aragona ujawniają się (sięgające poza ramy surrealizmu) zakotwiczenia myśli Benjamina, zwłaszcza w kontekście jego krytyki ortodoksji.
Artykuł jest komentarzem do dwóch esejów Alfreda Sohn-Rethela napisanych w Neapolu w latach dwudziestych XX wieku: „Ideału rzeczy popsutych” oraz „Korka na Via Chiaia”. Autor rekonstruuje ich kontekst historyczny i teoretyczny, wskazując, że zawarte w nich obserwacje dotyczące „ideału rzeczy popsutych” ujawniają alternatywną formę relacji między człowiekiem, techniką i własnością. Praktyki neapolitańczyków, polegające na twórczym „nadużywaniu” rzeczy i urządzeń, zostają odczytane jako gesty dezalienacji techniki, przeciwstawne nowoczesnej logice perfekcji i automatyzacji. Polemizując z Yukiem Hui, Evanem Calderem Williamsem, Alberto Toscano i Friedrichem Kittlerem, autor rozwija własną refleksję nad normatywnością techniki, pojęciem błędu oraz politycznym wymiarem „błędnego użycia” — od neapolitańskich urządzeń po medialne genealogie ubiegłego stulecia.
Artykuł analizuje rolę, jaką Marksowska krytyka ekonomii politycznej odgrywa w teorii społecznej Theodora W. Adorna. Główną tezą tekstu jest stwierdzenie, że krytyka formy wartości stanowi dla Adorna model teorii krytycznej, dostarczając teorii społecznej jej podstawowych pojęć. Punktem wyjścia jest analiza wykładu Adorna „Późny kapitalizm czy społeczeństwo przemysłowe?”, w którym filozof przeciwstawia się dominującym wówczas nurtom socjologii empirycznej, dążącym do zastąpienia pojęcia klasy społecznej koncepcją stratyfikacji. Artykuł rekonstruuje rozwijaną przez Adorna dialektyczną reinterpretację marksizmu, w której centralne miejsce zajmuje pojęcie wymiany towarowej jako mechanizmu konstytuującego społeczne relacje dominacji. Na podstawie analizy wykładu z 1968 roku oraz seminarium o Marksie z 1962 roku tekst pokazuje, że Adorno traktował teorię Marksa jako teorię zapośredniczenia w formie wartości i w pozorze społecznej wymiany ekwiwalentów, które stanowią warunek możliwości zawiązywania relacji w kapitalistycznych społeczeństwach. Tak właśnie rozumiana krytyka ekonomii politycznej była również głównym horyzontem teoretycznym Dialektyki negatywnej, najważniejszej książki Adorna. Artykuł podejmuje także kwestię tego, w jaki sposób reinterpretacja Marksa dokonana przez Adorna inspirowała jego uczniów — Hansa-Georga Backhausa, Helmuta Reichelta i Alfreda Schmidta — oraz zapoczątkowała nurt Neue Marx-Lekture.
Niniejszy artykuł jest przekładem wczesnego tekstu Alfreda Sohn-Rethela, opublikowanego pierwotnie w 1926 roku na łamach Frankfurter Zeitung. W krótkiej, niemal etnograficznej relacji z pobytu w Neapolu autor opisuje tamtejszy specyficzny stosunek do urządzeń technicznych. Jego podstawą jest potraktowanie usterki nie jako przeszkody, lecz jako warunku adaptacji maszyn do ludzkich potrzeb. Tekst odsłania osobliwy krajobraz urządzeń podlegających nieustannym twórczym przekształceniom: maszyny tracą tu swoją autonomię i pierwotne przeznaczenie, a improwizacja oraz fizyczna biegłość majsterkowicza zastępują abstrakcyjną racjonalność techniczną. W efekcie technika jako taka zostaje w Neapolu niejako przekroczona, a rzeczy zaczynają działać na zasadach określanych przez lokalne formy życia.
Tekst jest wstępem do numeru Praktyki Teoretycznej poświęconego teoretykom, którzy pracowali na obrzeżach szkoły frankfurckiej. Autorzy argumentują, że prezentowani tu myśliciele mieli istotny i oryginalny wkład w rozwój teorii krytycznej opracowanej przez tę formację intelektualną. Redaktorzy numeru utrzymują, że nawet jeśli prezentowane postacie nie były bezpośrednio powiązane ze szkołą frankfurcką, to powinny być uważane za część jej konstelacji.
Artykuł jest komentarzem do tekstów Theodora W. Adorna, Hansa G Helmsa oraz Oskara Negta i Alexandra Klugego, których przekłady ukazały się w niniejszym numerze Praktyki Teoretycznej. Wspólnym wątkiem tych publikacji jest teoria sfery publicznej oraz komunikowania społecznego. Co więcej, w przypadku dwóch ostatnich tekstów mamy do czynienia z nietłumaczonymi dotychczas na polski pracami uczniów Adorna, którzy wprowadzają elementy jego filozofii oraz teorię szkoły frankfurckiej na mniej znane terytoria. W prezentowanym artykule zarysowany został teoretyczny kontekst powstania tych tekstów oraz ich krytyczny stosunek do teorii sfery publicznej Jürgena Habermasa. Jednocześnie wskazano na aktualność pojęć proponowanych przez autorów oraz sposób, w jaki stanowią one novum względem dotychczasowych interpretacji szkoły frankfurckiej i alternatywę dla Habermasowskiego modelu sfery publicznej.
Tekst nawiązuje do sporu, jaki Theodor Adorno i Herbert Marcuse prowadzili z psychoanalitycznymi „rewizjonistami”, w tym z innym przedstawicielem szkoły frankfurckiej, Erichem Frommem, zarzucając im konformizm i odejście od myśli i postawy krytycznej. Ich polemika prowadzi ostatecznie do zdyskredytowania psychoanalitycznej praktyki, czyli terapii, na rzecz teorii, która, uznając swą wewnętrzną sprzeczność, jako jedyna jest w stanie sprostać wymogowi krytyczności. W artykule broni się tezy, że jeśli terapia — poniekąd zgodnie z intuicjami Fromma, choć niekoniecznie w ten sam sposób — zdefiniuje swoje cele także w kategoriach etycznych, nie musi kapitulować przed tymi zarzutami. Z kolei ideał czystości teorii (w znaczeniu nieskażenia żadnym kompromisem ze społeczną rzeczywistością) może prowadzić do jej impasu.
