Artykuł dedykowany Pani prof. dr hab. Marii Dekównie z okazji dziewięćdziesięciolecia urodzin. Zaprezentowano w nim sylwetkę, dokonania oraz zainteresowania naukowe Pani Profesor. Koncentrowały się one na wczesnosredniowiecznym szkle, szklarstwie oraz złotnictwie i biżuterii. Ogromną zasługą Pani Profesor jest wieloletnia (do końca 2023 r.) działalność w Redakcji „Archeologii Polski”, czasopisma ważnego nie tylko dla wydawcy (Instytutu Archeologii i Etnologii PAN), ale też dla całego, środkowo-europejskiego środowiska badaczy.
Stanowisko eponimiczne kultury świderskiej – Świdry Wielkie I było badane na początku XX w. przez Stefana Krukowskiego oraz Ludwika Sawickiego. W wyniku tych prac pozyskano liczne materiały krzemienne, będące podstawą do wydzielenia „przemysłu świderskiego”, który stanowił bazę dla wyróżnienia kultury świderskiej i „cyklu mazowszańskiego”. Zabytki pochodzące z badań L. Sawickiego znajdują się w kolekcji Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Celem artykułu jest zestawienie informacji prezentowanych w publikacjach przez obu badaczy z wnioskami z przeprowadzonej obecnie analizy tych materiałów. Nowe spojrzenie na ten archiwalny zbiór pozwoliło na ocenę znalezisk w kontekście wytwórczości krzemieniarskiej prowadzonej na tym terenie w pradziejach, a stanowiącej podstawę do wydzielenia tytułowego „przemysłu”.
Artykuł poświęcony jest szklanym butelkom z XVII-XIX w. znajdowanym podczas prac archeologicznych i przedstawieniu ich potencjału badawczego. Są to zabytki liczne, lecz pozyskiwane w różnym stanie zachowania (przeważnie fragmentarycznym i skorodowanym). Przez polskich badaczy wciąż jednak są niedoceniane i często pomijane w analizie materiałów zabytkowych. W tekście wymienione zostały techno-stylistyczne, dystynktywne cechy butelek (m.in. kształt całych wyrobów, uformowanie wylewów, ślady na dnach), które ewoluowały w badanym okresie. Odwołano się tu do najważniejszych, zagranicznych ustaleń na podstawie zbiorów całych i dobrze datowanych wyrobów. Na tym tle zaakcentowano możliwości dalszych kierunków polskich badań nad tymi znaleziskami. Omówiono też kwestie, w których rozwiązaniu mogą być one pomocne, w tym dotyczące datowania kontekstów archeologicznych czy odtworzenia dawnego procesu produkcji szkła. Wskazano przy tym przykłady ze zbioru pozyskanego na terenie zamku tykocińskiego.
Artykuł poświęcony jest analizie szkieł sodowych z wczesnośredniowiecznych stanowisk archeologicznych na ziemiach polskich, przeprowadzonej na podstawie dostępnych wyników badań składu pierwiastkowego. Omówiono dotychczasowy stan wiedzy oraz przedstawiono przegląd klasyfikacji chemicznych szkła stosowanych w literaturze wschodnio- i zachodnioeuropejskiej. Podjęto próbę ponownej interpretacji danych według systemu klasyfikacyjnego używanego w badaniach zachodnioeuropejskich. Wyodrębniono grupy szkieł wytopionych na sodzie mineralnej, z których najliczniejszą stanowi HIMT2 oraz szkła sodowe popiołowe, wśród których dominujące są tworzywa należące do grupy mezopotamskiej 1. Wskazano też na konieczność dalszych badań uwzględniających pierwiastki śladowe, w celu rozpoznania skali recyklingu szkła.
Omawiana książka prezentuje odnaleziony, w obrębie dawnego jeziora Nidajno na Mazurach, depozyt unikatowych elementów uzbrojenia i osobistego wyposażenia wojowników z okresu rzymskiego. Odkrycie to świadczy o praktykowaniu w tym czasie przez ludność kultury bogaczewskiej (z zachodniobałtyjskiego kręgu kulturowego), zwyczaju ceremonialnego składania w środowisku wodnym darów w postaci broni i przedmiotów o charakterze prestiżowym, często uprzednio intencjonalnie niszczonych. Zawiera też rozważania nad zróżnicowaniem stylistycznym zabytków ze schyłku starożytności z Europy Środkowej, a także nad naturą relacji między ludami Barbaricum a państwem rzymskim. To angielskojęzyczna wersja publikacji A. Rzeszotarskiej-Nowakiewicz z 2021 roku.
W artykule przedstawiono pokrótce rozwój archeologii przemysłu, czyli dyscypliny naukowej analizującej materialne ślady industrializacji. Omówiono jej definicje, zakres chronologiczny i tematyczny, metody badawcze oraz znaczenie społeczne. Wskazano też główne etapy jej rozwoju. Jej początki sięgają lat osiemdziesiątych XX w., w Polsce wciąż się rozwija, łącząc metody z różnych dziedzin: archeologii, historii techniki, urbanistyki i ochrony dziedzictwa. Pomimo trudności, takich jak brak centralnej koordynacji, niska świadomość społeczna wartości dziedzictwa przemysłowego oraz niewystarczająca ochrona prawna obiektów, zyskuje ona na znaczeniu jako narzędzie rekonstrukcji przeszłości i aktywnego wspierania rewitalizacji przestrzeni poprzemysłowych.
Wspomnienie o zmarłym w 2025 r. Profesorze Zenonie Woźniaku. Był on niekwestionowanym znawcy problematyki kultury celtyckiej w Polsce i na kontynencie europejskim, a także wieloletnim pracownikiem krakowskiego oddziału Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Jego zainteresowania naukowe koncentrowały się na wczesnej epoce żelaza, okresach halsztackim, lateńskim i rzymskim.
Publikacja ta stanowi zwieńczenie badań archeologicznych prowadzonych na wyspie Murano, w rejonie kościoła Świętych Marii i Donata oraz jego baptysterium od lat sześćdziesiątych XX w., w ramach polsko-włoskiej współpracy. Składa się z opracowań na temat odkrytych tu reliktów architektonicznych, pozostałości nowożytnego cmentarza oraz wielu kategorii pozyskanych zabytków ruchomych, m.in. ceramiki i szkła. Mimo iż doszło do nieodwracalnej degradacji części terenowej dokumentacji archeologicznej oraz do rozproszenia znalezisk, przeprowadzono rozmaite analizy i dokonano reinterpretacji dawnych ustaleń.
W artykule zaprezentowano wyniki badań archeologicznych na stanowisku Kalisz-Stare Miasto 13 – na terenie wczesnośredniowiecznej osady rzemieślniczo-handlowej, położonej w sąsiedztwie grodu Kalisz-Zawodzie. Głównym celem prac było rozpoznanie struktury przestrzennej stanowiska i jego chronologii oraz określenie funkcji odsłoniętych obiektów archeologicznych (łącznie ponad 80). Trzy z nich (obiekty nry 8, 63 i 75) zidentyfikowano jako pracownie szklarskie. Skoncentrowano się na omówieniu ich pozostałości oraz znalezisk związanych z tą działalnością. W obiektach tych oraz w warstwach kulturowych stanowiska zarejestrowano ponad 1000 fragmentów tygli ceramicznych z naciekami różnobarwnego szkła, relikty pieców i palenisk, a także kilkaset gotowych i wadliwych wyrobów szklanych (m.in. paciorków, pierścionków, obrączek) oraz półproduktów (prętów, nitek i brył szkła). Obiekt nr 75 zinterpretowano jako wysoko wyspecjalizowaną pracownię szklarską ze śladami trzech pieców oraz wieloma zabytkami ruchomymi. Znalezione ułamki szkła mogą wskazywać na produkcję związaną z architekturą sakralną. Datowanie obiektów określono na podstawie analizy ceramiki i monet na koniec XI i XII w. Autorzy podkreślili konieczność przeprowadzenia dalszych analiz specjalistycznych (m.in. technologicznych i surowcowych), które umożliwią pełniejsze rozpoznanie charakteru produkcji i ewentualnego wytopu szkła na tym stanowisku.
W artykule porównano skład chemiczny mas ceramicznych wczesnośredniowiecznych naczyń białych, pochodzących z trzech ośrodków polsko-ruskiego pogranicza: kompleksów osadniczych w Czermnie nad Huczwą i w Gródku Nadbużnym oraz zespołu rezydencjonalno-sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie. Celem analiz było określenie proweniencji surowców oraz ustalenie miejsc produkcji ceramiki białej odkrytej na tych stanowiskach, a także powiązanie ewentualnych różnic w składzie chemicznym ze stylistyką i morfologią naczyń oraz z ich datowaniem. Na podstawie obserwacji mikroskopowych i uzyskanych wyników ustalono, że surowcem użytym do produkcji większości badanych wyrobów były gliny kaolinitowe, przypuszczalnie ze złóż w okolicach Rawy Ruskiej i Potylicza (w dzisiejszej Ukrainie). Stwierdzono, że od pocz. XI w. do końca XIII w. mogły być one pozyskiwane w różnych miejscach tego samego złoża. Potwierdzono zbieżność cech surowców użytych do wyrobu trzech naczyń nowożytnych z Gródka z częścią analizowanej ceramiki wczesnośredniowiecznej oraz wskazano Chełm jako miejsce produkcji naczynia szkliwionego odkrytego w Czermnie. Ustalono też, że niektóre wyroby z Czermna i Chełma najprawdopodobniej zostały uformowane z glin węglanowych, zawierających znaczną ilość tlenku wapnia, zalegających w pobliżu tych ośrodków.
Dziedzictwo archeologiczne pełni istotną rolę w kulturze i historii, jednak jego wartości w polskim społeczeństwie wciąż nie są dostatecznie rozpoznane, rozumiane i doceniane. Badania społeczne dotyczące tego tematu prowadzone są rzadko, co utrudnia opracowywanie skutecznych strategii jego ochrony oraz promocji. W artykule dokonano analizy wyników badania dotyczącego wiedzy, postaw oraz zaangażowania Polaków w kwestie związane z dziedzictwem archeologicznym według danych z sondażu CATI (ang. Computer-Assisted Telephone Interviews), przeprowadzonego w 2024 r. na reprezentatywnej próbie 1080 dorosłych mieszkańców Polski, w ramach projektu „Wartości dziedzictwa archeologicznego z perspektywy lokalnych społeczności – analiza porównawcza”. Uzyskane rezultaty przeanalizowano w kontekście szerszych wyzwań związanych z ochroną, zarządzaniem i popularyzacją dziedzictwa archeologicznego, proponując rekomendacje dotyczące poprawy obecnych strategii i działań w tym zakresie. Postulowano także konieczność prowadzenia dalszych badań społecznych na ten temat.
Recenzowana monografia stanowi zwieńczenie dotychczasowych zainteresowań badawczych autorki. Jest też podsumowaniem jej wieloletnich studiów nad historią krakowskiej archeologii w XIX i na początku XX w. Do rekonstrukcji tych zagadnień posłużył bogaty i różnorodny materiał archiwalny (m.in. listy, referaty, pisma, dokumentacja fotograficzna) oraz dawne publikacje. Tekst wzbogacono licznymi, barwnymi cytatami źródłowymi. Cała praca tworzy opowieść spójną i wciągającą, a przy tym napisaną bardzo przystępnie.
This article presents the first comprehensive study of metal casting moulds from the Bronze Age and Early Iron Age discovered within present-day Poland. These artefacts, primarily made of tin bronze and unalloyed copper, were used in the direct casting of socketed axes, ornaments, and weapons. Drawing on recent discoveries, the study examines their technological characteristics, metal composition, and spatial distribution. Particular attention is given to manufacturing techniques of metal casting moulds, including lost-wax and ceramic mould-based methods. Comparative analysis places Polish finds within the broader Central European context, revealing shared technological traditions and regional variation. Experimental data support the interpretation that metal moulds were used for repeated direct casting, contradicting earlier views that they served only for model production. The concentration of finds in western Poland, often deposited in hoards of metals and in aquatic contexts, suggests diverse depositional practices of the metal moulds. This study not only expands the empirical base for understanding prehistoric metal casting in Poland but also contributes to ongoing discussions on metallurgical activities in Bronze and Early Iron Age Europe.
Na podstawie badań archeologicznych ustalono, że w średniowiecznym ośrodku Wartenberg (dziś Barczewko, gmina Barczewo) na Warmii przypuszczalnie istniał kościół ufundowany w latach 1325/1330 przez biskupa warmińskiego, zniszczony w 1354 r. podczas ataku Litwinów. Był to prosty, drewniany budynek, o konstrukcji szachulcowej. Znaleziono tylko negatywy drewnianej konstrukcji, zwęglone drewno, liczne żelazne elementy konstrukcyjne. Orientacja na linii wschód‒zachód i lokalizacja w centrum cmentarza świadczą, że sakralna funkcja tego obiektu jest wielce prawdopodobna. Położenie budowli na obrzeżach miasta i w pewnej odległości od rynku jest również typowe dla miast tego regionu. Byłby to pierwszy drewniany kościół z początkowej fazy zakładania średniowiecznego miasta na terenie państwa zakonu krzyżackiego w Prusach. Analizie jego reliktów i ich interpretacji poświęcony jest niniejszy artykuł. Rozważania te zaprezentowano na tle historii ośrodka i stanu jego rozpoznania archeologicznego oraz wniosków z dotychczasowych badań historycznych.
Informacja o rozpoczęciu prac przez nowy Zespół Redakcyjny czasopisma, o planowanych kierunkach rozwoju periodyku i celach, które Zespół będzie realizować w latach 2024-2027.
W 2024 r., po 33 latach istnienia, zakończył swoją działalność Komitet Nauk Pra- i Protohistorycznych Polskiej Akademii Nauk. W tekście przybliżono jego historię, sposób funkcjonowania, znaczenie dla rozwoju polskiej archeologii oraz główne kierunki działalności prowadzonej od roku 1990.
In the 20 years since the important discovery of metabasite quarrying in the Jizerské hory Mountains (northern Bohemia, Czech Republic) a wealth of knowledge has been gathered on this raw material used to make Neolithic polished stone tools. A synthesis of these results now gives a more comprehensive view of how this raw material was employed in different periods and extracted directly at the source sites. The overview is at the same time a springing board for further research. Exploitation of metabasite and its widest spatial distribution was in the Linear Pottery culture (LBK; 5400–5000/4900 BC). In the post-LBK period of regionalisation, the sources of raw materials for the production of polished tools were diversified and the degree of utilisation of Jizera Mountains-type metabasite is demonstrably varied by region.
Wspomnienie o Jadwidze Rauhutowej, wybitnym archeologu wczesnego średniowiecza, wieloletnim pracowniku Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Brała udział m.in. w badaniach zamku i cmentarzyska w Czersku na Mazowszu.
Na tle wahań klimatycznych w Europie przedstawiono cztery przykłady szczegółowych studiów z południowej Polski, które dokumentują bardzo wyraźny, wielokierunkowy wpływ zmian klimatycznych w okresie rzymskim na osadnictwo i charakter aktywności społeczności kultury przeworskiej. Istotną rolę odgrywały też uwarunkowania lokalne. Omawiana ekumena nie była jednolita, co powodowało regionalne zróżnicowanie antropopresji, zapisane w formach i osadach. Składały się na nią „centra” produkcji pozarolniczej, tj. metalurgiczne w regionie świętokrzyskim i ośrodki garncarskie w dolinie Wisły, na wschód od Krakowa, relatywnie gęsto zaludnione i znacząco oddziałujące na środowisko przyrodnicze. Pomiędzy tymi centrami, zajmującymi stosunkowo niewielki obszar, rozciągały się tereny użytkowane rolniczo, stanowiące mozaikę gruntów ornych, pastwisk i obszarów leśnych, co powodowało niewielką intensywność procesów erozyjno-akumulacyjnych. Niezależnie od wielkich ruchów migracyjnych ludności kultury przeworskiej na południe, heterogeniczność ekumeny mogła powodować również lokalne przemieszczenia do obu centrów produkcyjnych (odpowiednik współczesnych migracji „wieś→miasto”). Może to ilustrować spadek gęstości zaludnienia niektórych obszarów rolniczych, np. doliny Nidy i jej lewobrzeżnej, krasowej części zlewni po rzymskim optimum klimatycznym (po 150 r. n.e.).
W artykule zaprezentowano wyniki badań nad techniką miękkiego tłuka użytą do wykonania wiórów krzemiennych znalezionych na wybranych stanowiskach z późnego paleolitu z terenu Pomorza Zachodniego. Analizowano materiały z trzech stanowisk: Kocierz 3, Buniewice 7 i Wołczkowo 1, związanych ze społecznościami kultur Federmesser i ahrensburskiej oraz prawdopodobnie Bromme i świderskiej, datowane na XII i XI tysiąclecie p.n.e., oraz przygotowane obecnie wyroby eksperymentalne. Stworzona kolekcja referencyjna obejmowała wióry odbijane tłukami mineralnymi (kamiennymi) oraz organicznymi (z poroża). Wszystkie wyroby poddano technologicznej klasyfikacji dynamicznej, a następnie analizom statystycznym. Otrzymane rezultaty wskazują na używanie przez paleolitycznych krzemieniarzy obu rodzajów tłuków z różną częstotliwością, przy czym stwierdzono, że w starszych zespołach udział narzędzi wykonanych tłukami mineralnymi był wyraźnie wyższy, zaś w zespołach młodszych proporcje te były bardziej wyrównane. Zaobserwowano także zróżnicowanie ze względu na pozycję wyrobu w łańcuchu operacji.
