Niniejszy artykuł jest wprowadzeniem do teorii Alfreda Sohn-Rethela. W pierwszej części przedstawiam kluczowe tezy zawarte w Geistige und körperliche Arbeit oraz Intellectual and Manual Labour i przybliżam czytelnikom sposób, w jaki Sohn-Rethel realizuje w tych dziełach swój idiosynkratyczny projekt materialistycznej krytyki teorii poznania. Skupiam się przede wszystkim na kluczowym dla tego autora pojęciu realnej abstrakcji oraz na jego związku z wymianą towarową i kapitalistyczną formą społeczną. W drugiej części artykułu omawiam recepcję teorii Sohn-Rethela. Najpierw przyglądam się debatom, które toczyły się wokół jego dzieł w okresie ich oryginalnej publikacji w Niemczech oraz w Wielkiej Brytanii. Następnie przedstawiam współczesną recepcję jego myśli, skupiającą się niemal wyłącznie na pojęciu realnej abstrakcji. Zwracam uwagę także na dzisiejsze głosy krytyczne, które problematyzują zarówno samą pracę Sohn-Rethela, jak i sposób, w jaki jego teoria jest dziś wykorzystywana. Artykuł kończy refleksja nad znaczeniem teorii Sohn-Rethela dla współczesnej filozofii społecznej. Podkreślam w niej, że jego myśl pozostaje wciąż aktualną prowokacją intelektualną, zmuszającą nas do ciągłego namysłu nad centralnymi pytaniami, które stawiał ten autor.
Prezentowany tekst to przekład fragmentu pierwszej części wpływowej książki Alfreda Sohn-Rethela Praca umysłu i rąk, w którym wypracowana zostaje idea krytyki poznania zgodnej z metodologicznymi założeniami krytyki ekonomii politycznej Marksa. W tych początkowych partiach swojego studium Sohn-Rethel formułuje słynną koncepcję „realnej abstrakcji” — abstrakcji, która wywodzi się z wymiany towarowej. Celem analiz jest prześledzenie genezy „społeczno-syntetycznej” funkcji abstrakcji, to znaczy sposobu, w jaki realna abstrakcja kształtuje zarówno kategorie myślenia, jak i stosunki społeczne.
Artykuł jest tłumaczeniem wybranych fragmentów z kluczowego dzieła Hansa G Helmsa Die Ideologie der anonymen Gesellschaft (1966). Łącząc marksistowską krytykę ekonomii politycznej z analizą form życia codziennego i relacji między tym, co publiczne, a tym, co prywatne, autor ukazuje, w jaki sposób ideologia zakorzenia się w przestrzeni domowej i doświadczeniu prywatności. Helms śledzi historyczne przekształcenie relacji między sferą publiczną a prywatną, pokazując, że kapitalizm nie znosi tego archaicznego podziału, lecz go odtwarza i pogłębia, czyniąc z niego centralny mechanizm panowania klasowego. Pokój dzienny, wynalazek warstwy średniej, staje się dla niego paradygmatyczną przestrzenią, w której jednostka odtwarza w miniaturze logikę kapitalistycznego społeczeństwa.
Prezentowany tekst to wykład Adorna otwierający Kongres Niemieckiego Towarzystwa Socjologicznego w 1968 roku. W wykładzie tym Adorno ujmuje z perspektywy teorii krytycznej różnicę między perspektywą marksistowską, która postulowała posługiwanie się pojęciem „późny kapitalizm”, a nowymi wówczas nurtami w socjologii, które wolały raczej stosować termin „społeczeństwo przemysłowe”. Reinterpretując najważniejsze kategorie myśli Marksa i odnosząc się zarówno do dominujących trendów w socjologii stratyfikacji społecznej w krajach kapitalistycznych, jak i do ortodoksyjnego materializmu dialektycznego w Związku Radzieckim, Adorno proponuje dialektyczne ujęcie relacji między pojęciami późnego kapitalizmu i społeczeństwa przemysłowego.
Tekst rozwija hipotezę o paradygmatycznym przełomie, który dokonał się w pojmowaniu ideologii w XX wieku. Dominującemu w pierwszej połowie tego stulecia „wtórnie klasycznemu” pojęciu ideologii przeciwstawia się pojęcie krytyczne, inaczej zakorzenione intelektualnie i dlatego oparte na skrajnie odmiennej wizji pozycji egzystencjalnej podmiotów w ich stosunku do własnej historyczności i do „poziomu zero ideologii”. W ramach tej hipotezy rozważam dwie formy realizacji tego przełomu: model „krytyki” i model „teorii” ideologii, reprezentowane kolejno przez Lukácsa, szkołę frankfurcką i Althussera. Stosunek między nimi określam w nawiązaniu do kategorii przeniesienia — o ile „krytyka ideologii” przede wszystkim realizuje przeniesienie, o tyle teoria ideologii refleksyjnie podejmuje samą tę relację przeniesienia jako konieczną. W ten sposób obie składają się na świadomie wyartykułowany przełom w problematyce. Dlatego można mówić o względnej i nieuświadomionej, ale jednak spójności teoretycznej w kwestii ideologii w tradycji dwudziestowiecznego marksizmu. A nawet warto rozważyć możliwość, że wbrew przeważającemu sceptycyzmowi co do istnienia krytycznego i adekwatnego „pojęcia ideologii” zaistniało ono w XX wieku w ramach tak zarysowanej logiki — i w praktyce, i we wspólnie wypracowywanej teorii.
