Niniejszy tekst koncentruje się na zbadaniu, w jaki sposób zjawisko homofobii jest wykorzystywane w Rosji jako narzędzie polityczne. Artykuł powstał na podstawie przeprowadzonej wcześniej jakościowej, krytycznie zorientowanej analizy dyskursu, wykorzystującej wybrane kategorie HAD (traktowane jako kategorie uwrażliwiające). Jest on formą skondensowanego podsumowania wyników tej analizy. Omówienie wyników badania zostało dokładnie opisane na podstawie trzech wybranych materiałów badawczych. Wypowiedzi analizowane w ramach badania pochodzą z różnych momentów rozwoju rosyjskiej polityki homofobicznej. Na zakończenie Autorka proponuje, aby rosyjską homofobię badać nie jako osobne zjawisko społeczne charakterystyczne dla regionu, ale jako jeden z elementów złożonego, globalnego zjawiska – opisanego przez Jacka Kochanowskiego jako fala nowego faszyzmu.
Artykuł podejmuje krytyczną analizę ewolucji pojęcia dewiacji w naukach społecznych, postulując przejście od normocentrycznego paradygmatu patologii ku modelowi dewiacji strukturalnej. Rekonstruując klasyczne koncepcje É. Durkheima, F. Znanieckiego (kategoria nadnormalności) oraz polskich badaczy dewiacji (J. Kwaśniewski, A. Siemaszko, A. Kojder), wykazano relacyjny i potencjalnie prorozwojowy charakter odstępstwa od normy. W oparciu o teorię etykietowania, foucaultowską analizę władzy-wiedzy oraz społeczny model niepełnosprawności, w tekście zdemaskowano mechanizmy dyscyplinujące instytucji społecznych (edukacyjnych, rynku pracy, wymiaru sprawiedliwości), które homogenizują zachowania i penalizują odmienność poznawczą. Wprowadzona przez autorkę kategoria „dewiacji strukturalnej” pozwala na zniuansowaną konceptualizację zjawiska: stygmatyzacja osób neuroodmiennych zostaje zdefiniowana nie jako cecha inherentna czy patologia jednostki, lecz jako rezultat instytucjonalnego niedopasowania struktur społecznych. Rozważania dopełnia zarys propozycji metodologicznej dla badań relacyjnych w instytucjach edukacyjnych, opartej na paradygmacie partycypacyjnym i kryteriach projektowania uniwersalnego.
