بررسی هنجارگریزی‌ آوایی و واژگانی در تحفه‌الاحرار جامی.

یکی از شگردهایی که موجب برجستگی متن ادبی، حتی در میان آثار هم‌نوع خود می‌شود، آشنایی‌زدایی و هنجارگریزی است؛ یعنی شگردی که زبان شعر را برای مخاطب، بیگانه می‌سازد و با عادت‌های زبانی مخالفت می‌کند. آنچه از دیدگاه فرمالیست‌ها حائز اهمیت است، فعال کردن هنرسازه‌های غیرفعال و آشنا است. جامی در تحفه الاحرار، برای بیگانه کردن مفردات و ترکیبات، دست به آشنایی‌زدایی و برجسته‌سازی زده است که بررسی آنها در این مثنوی با دو شیوة هنجارگریزی آوایی و واژگانی صورت گرفت. در هنجارگریزی آوایی شگردهای «حذف، تخفیف، ادغام، تسکین، ابدال، اشباع و تشدید» به کار گرفته شد، و مشخص گردید جامی برای رعایت وزن شعر در بحر سریع که لازمة آن سرعت و شتاب در بیان است، از شگرد «حذف» بیشتر بهره برده است. دو روش «تخفیف و ادغام» نیز از بسامد بالایی برخوردار بود که شگردی مناسب برای کوتاه کردن واژه‌ها و ترکیبات است. در شیوة هنجارگریزی واژگانی، برای برجسته‌سازی، مفردات و ترکیبات جدیدی برساخته که بررسی‌ها مشخص کرد این ترکیبات و مفردات پیش از او به کار نرفته، و بسیاری نیز پس از او بکر باقی مانده است. از مجموع 133 مورد مفردات و ترکیبات جدید، ترکیب اضافة تشبیهی (57 مورد) و صفات مرکب (46 مورد) بیشترین بسامد را دارند. جامی دَه مورد ترکیب اضافة استعاری، دَه مورد واژة وندی، هفت مورد ترکیب اضافة اقترانی و سه واژة وندی – مرکب ابداع کرده که بسیاری از آنها پس از او مورد استفاده قرار نگرفته است.