مقدمه: تغییرات کاربری اراضی و تخریب پوششهای طبیعی سبب اختلال در اکوسیستم و کاهش تنوع زیستی میشود. کاهش جنگلهای هیرکانی ، متعلق به دوره ژوراسیک از ارزشمندترین جنگلهای جهان، یکی از مهمترین مشکلات در سالهای اخیر است. روش تحقیق: در پژوهش حاضر با استفاده از تصاویر ماهوارهای به بررسی تغییرات کاربری اراضی و تجزیهوتحلیل سیمای سرزمین در دورههای زمانی مختلف، شامل سالهای 1984، 2001 و 2010 پرداخته شد. جهت بررسی چگونگی روند تغییرات کاربری و سیمای سرزمین در افق زمانی آینده از مدلساز تغییر سرزمین (LCM) استفاده شد. سنجههای سیمای سرزمین در نرمافزار 2/4 FRAGSTATS استخراج شدند. نتایج و بحث: نتایج نشان میدهد که جنگل، کاربری غالب (72 درصد از مساحت منطقه در سال 1984 و 46 درصد در سال 2040) در منطقه موردمطالعه است. در سال 1984 مساحت جنگلها 4/8 برابر کاربری کشاورزی بود و این میزان به 8/1 برابر در سال 2040 خواهد رسید. شاخص بزرکترین لکه (LPI) نشان داد اراضی جنگلی پوشش غالب در کل دوره است. همچنین شاخص نزدیکی (PROX) در کاربری کشاورزی و مرتع در دوره 1984-2010 روند افزایشی داشته و این میزان در سال 2040 افزایش بیشتری خواهد یافت. همچنین افزایش سنجه تراکم حاشیه (ED) در طی دوره آینده در هر سه کاربری مرتع، جنگل و کشاورزی نشان میدهد که حوضه تجن خیلی متفاوتتر از حال حاضر خواهد شد . این نتایج میتوانند دیدگاههایی در جهت اولویتبندی تصمیمات ملی و منطقهای با هدف کاهش تخریب جنگلها در اختیار مدیران قرار دهد.
آلودگیهای غیرنقطهای اهمیت ویژهای در تعیین کیفیت آب و سهم مهمی در تغذیهگرایی آبهای شیرین دارند. از دلایل اساسی این موضوع، وجود مواد مغذی بهویژه نیتروژن و فسفر در غلظتهای زیاد آب است. عامل تغییر کاربری اراضی بهطور ویژهای بر کیفیت آب مؤثر است. بنابراین، درک ارتباط بین کاربری اراضی و آلایندۀ نیترات یک اولویت بهمنظور ارزیابی بار آلودگی نیترات و پیشبینی تأثیر آن بر کیفیت آبهای سطحی است. در این مطالعه از ابزار ارزیابی آب و خاک (SWAT) برای شبیهسازی نیترات طی سالهای 2001ـ 2013 در حوضۀ آبخیز تجن استفاده شده است. نتایج مدل نشان داد بار سالانۀ نیترات طی سالهای 2001ـ 2013 از 31070 کیلوگرم تا 89350 کیلوگرم در خروجی حوضه متغیر است. براساس نتایج بهدستآمده، سهم آلایندۀ نیترات تولیدشده توسط مرتع (7/5 درصد) و جنگل (29 درصد)، بسیار کمتر از نیترات تولیدشده توسط کاربری کشاورزی (64 درصد) است. همچنین در میان کشتهای مختلف کاربری کشاورزی، بهترتیب شالیزارها و باغها بهعنوان منابع اصلی آلودگی نیترات در فصول بهار و تابستان شناسایی شدند. در ادامه، زیرحوضههای بحرانی بهمنظور اولویتبندی مناطق برای مدیریت کیفیت آب منطقه شناسایی شدند. نتایج بهدستآمده از این مطالعه میتواند راهنمای مفیدی بهمنظور حفاظت از اکوسیستم حوضۀ آبخیز تجن در برابر تخریب بیشتر و نیز ترویج توسعۀ پایدار در این منطقه باشد.
