امروزه به دلیل محدودیت منابع آبی، کاربرد روش­های مناسب آبیاری به منظور افزایش بهره­وری مصرف آب در تولید محصولات استراتژیک بویژه گندم امری ضروری است. اهداف پژوهش حاضر بررسی اقتصادی روش­های مختلف آبیاری (قطره­ای نواری، سنترپیوت و بارانی) در استفاده از انرژی نو (خورشیدی) و مرسوم (شبکه) در تولید گندم بود که در استان البرز در سال های 1395 و 1396 انجام گرفت. در این تحقیق، ابتدا نیاز آبی محصول تعیین و سپس هزینه و منافع روش­های مختلف آبیاری با استفاده از برق شبکه و برق خورشیدی در تولید محصول مشخص شد. جهت بررسی اقتصادی به منظور انتخاب بهترین روش آبیاری از تکنیک بودجه بندی جزیی استفاده شد. در این روش از شاخص­های درآمد و هزینه و منافع خالص نهایی استفاده شد. طبق نتایج، میزان صرفه جویی مصرف آب در روش­های آبیاری قطره­ای نواری و سنترپیوت نسبت به روش آبیاری مرسوم بارانی به ترتیب 8/22 و 6/17 درصد بود. میانگین منافع خالص تولید گندم در روش­های آبیاری بارانی، سنترپیوت و قطره­ای نواری با استفاده از برق شبکه به ترتیب 6/84 ، 6/85 و 7/90 میلیون ریال در هکتار و با استفاده از سلول­های خورشیدی به ترتیب 4/72، 7/79 و 3/85 میلیون ریال در هکتار محاسبه شد. در مجموع تیمار روش­های قطره­ای نواری با کاربرد برق شبکه به عنوان تیمار برتر و اقتصادی در تولید گندم توصیه گردید، چون در صورت جایگزینی سایر تیمارها بجای این تیمار، منفعت خالص نهایی کاهش یافته است.

خشکسالی‌های اخیر و کاهش بوجود آمده در منابع آب زیرزمینی و سطحی کشور لزوم تغییر روش‌های آبیاری سطحی به شیوه‌های نوین آبیاری را، راهکاری مفید در شرایط کنونی به‌منظور افزایش بهره‌وری آب مطرح نموده است. لذا این پژوهش با 4 آرایش کاشت و 2 فاصله نوار آبیاری قطره‌ای (60 و 75 سانتی‌متر) در مقیاس مزرعه‌ای (طول 75 متر) و یک تیمار آبیاری شیاری مرسوم (تیمار شاهد) در ایستگاه اکباتان مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی، و منابع طبیعی همدان در سال‌های زراعی 96-1395 و 97-1396 انجام شد. مقدار نیاز آبی براساس میانگین آمار 10 ساله داده‌های هواشناسی ایستگاه فرودگاه همدان و با استفاده از فرمول پنمن مانتیس محاسبه شد. دور آبیاری قطره‌ای و سطحی به-ترتیب 6 و 12 روز در نظر گرفته شد. میانگین دو ساله حجم آب مصرفی در دو سیستم آبیاری قطره‌ای و نشتی به‌ترتیب 4026 و 6028 متر مکعب در هکتار تعیین شد. متوسط بهره‌وری مصرف آب در تیمارهای آبیاری قطره‌ای ( تیپ) 73/1 کیلوگرم بر متر مکعب محاسبه شد. نتایج نشان داد که آبیاری قطره‌ای نواری باعث کاهش 33 درصدی در آب مصرفی و افزایش 73 درصدی بهره‌وری مصرف آب نسبت به روش آبیاری جویچه‌ای شده است. بیشترین و کمترین میانگین دوساله عملکرد دانه و بهره‌وری مصرف آب به‌ترتیب مربوط به دو تیمار T1 (تعداد 4 ردیف کاشت به فاصله 15 سانتی‌متر در دو طرف نوار، با فاصله نوارهای 75سانتی‌متر) و نشتی به‌میزان 7443 و 5996 کیلوگرم در هکتار و 89/1 و 1 کیلوگرم بر متر مکعب شد که تفاوت معنی‌داری در سطح احتمال یک درصد داشتند. لذا با توجه به شرایط بحرانی آب در کشور و در صورت استفاده از آبیاری قطره‌ای نواری (تیپ) در زراعت گندم، فاصله نوار تیپ 75 سانتیمتر با تعداد 4 ردیف کشت با فاصله 15 سانتیمتر از یکدیگر در اطراف هر نوار که بیشترین عملکرد و بهره‌وری مصرف آب را به خود اختصاص داده است توصیه می‌شود.

ارزیابیسامانه­های آبیاریقطره­ایباهدفاصلاحوبهبودسامانه­هایاجراشدهصورتمی­گیرد. این تحقیق به منظور ارزیابی سامانه آبیاری قطره‌ای باغات پسته منطقه مه­ولات در استان خراسان رضوی، طی سالهای 1393 تا 1394 انجام گردید. برای جمع­آوری دبی خروجیها، مانیفولد یکی از قطعات در حال کار بطور تصادفی انتخاب شد. در این قطعه، چهار لولة فرعی (لترال) در طول مانیفولد به‌ترتیب در ابتدای مانیفولدفاصله یک سوم از ابتدا، فاصله دو سوم از ابتدا و در انتهای مانیفولدانتخاب شد. بر روی هر یک از لترال‌های انتخاب شده دبی خروجی­ها در چهار نقطه اندازه­گیری شد. محل انتخاب اندازه‌گیری دبی خروجی‌ها، مشابه انتخاب لترال‌ها در طول مانیفولد بود. محل اندازه‌گیری فشار در قطعه مورد آزمایش، ابتدا و انتهای لترال­های انتخاب شده بود. حداقل فشار ورودی در مانیفولد (MLIP) در تمامی مانیفولدهای قطعات در حال کار نیز اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد که در سامانه­های ارزیابی شده، متوسط یکنواختی پخش آب بین 89/84 تا 10/97 [H1] درصد متغییر بود که بر اساس این شاخص، سامانه­های ارزیابی شده خوب تا عالی طبقه بندی شدند. متوسط راندمان پتانسیل کمترین ربع بین 09/63 تا 78/77 درصد و متوسط راندمان کاربرد کمترین ربع بین 10/70 تا 42/86 درصد متغییر بود که بر اساس این شاخص­ها، عملکرد سامانه­های آبیاری قطره­ای در باغات پسته مورد بررسی، خوب ارزیابی شده است. [H1]دو رقم اعشار لازم نیست.