منطقه چاه نقره بخشی از پهنه آتشفشانی-نفوذی در بلوک لوت بوده و در جنوبغرب شهر سه قلعه در استان خراسان جنوبی واقع شده است. این گستره شامل برونزدهایی از سنگهای آتشفشانی (توف برش ریولیتی تا داسیتی، توف برش آندزیتی و آندزیت) با سن ائوسن بوده که واحد نیمهعمیق پیروکسن دیوریت پورفیری در آنها نفوذ نمودهاست. کانیسازی بصورت رگهای (با امتداد شمالغرب-جنوبشرق) با بافتهای برشی و قشری در چهار مرحله به ترتیب بصورت کوارتز-سولفید، باریت-سولفید، کلسیت-سولفید و دولومیت-سولفید تشکیل شده است. دگرسانیهای آرژیلیکی، سیلیسی، کلسیتی و دولومیتی با روند خطی در حاشیه رگهها ایجاد شدهاند. کانیهای سولفیدی اولیه در رگهها شامل گالن، اسفالریت، فاهلور و پیریت بوده که در اثر اکسیداسیون کانیهای ثانویه سروزیت، انگلزیت، رودوکروزیت، کوولیت، مالاکیت، هماتیت و گوتیت ایجاد شدهاند. بیشترین بیهنجاریهای ژئوشیمی در رگهها برای سرب 158000 گرم در تن، روی 25507 گرم در تن و مس 1295 گرم در تن است. اندازهگیریهای میکروترمومتری نشان میدهد که کانیسازیهای کوارتز-سولفید، باریت-سولفید و کلسیت-سولفید به ترتیب از سیالاتی با دمای 210 تا 281، 195 تا 225 و 145 تا 180 درجه سانتیگراد و شوریهای 8/16 تا 2/19، 7/11 تا 2/17 و 4/13 تا 8/15 درصد وزنی NaCl تشکیل شدهاند. کاهش دما، مخلوط شدن بین محلول ماگمایی کانهدار گرم و شور و محلول جوی سرد با شوری کم و جوشش میتوانند باعث تهنشینی فلزات شده باشند. کانسار چاه نقره بر پایه شواهدی چون کنترل ساختاری کانیسازی، نوع دگرسانیها و گسترش خطی آنها، کانیشناسی ساده ذخیره، عمق تشکیل (700 متر) و دادههای دماسنجی مشابه کانسارهای اپیترمال سرب-روی است.
منطقه رشیدی بخشی از محدوده شمالخور بوده که در شرق ایران و در فاصله 120 کیلومتری شمالغرب بیرجند واقع است. پیجویی اولیه در این منطقه به کمک پردازش دادههای ماهوارهای ASTER با استفاده از الگوریتم نقشهبردار زاویه طیفی سبب شناسایی پهنههای دگرسانی پروپلیتیک، آرژیلیک و اکسیدهای آهن گردید. این گستره شامل برونزدهایی از سنگهای آذرآواری متعلق به ائوسن با ترکیب آندزیتی تا ریولیتی میباشد که توسط دایک دیوریتپورفیری قطع شدهاند. کانیسازی مس رگهای در راستای سیستم شکستگی در واحد توف برش آندزیتی شکل گرفته است. کانیسازی رگهای در دو مرحله شکل گرفتهاست که شامل: 1- کوارتز، پیریت، کالکوسیت و تنانتیت و 2- کوارتز، کالکوسیت، پیریت، اسفالریت میباشد. محدوده مقادیر δ18O اندازهگیری شده بر روی دو نمونه کوارتزی مربوط به مرحله اول و دوم کانیسازی به ترتیب 26/19 و 94/14 ‰ و δ18O سیال گرمابی در تعادل با کوارتز بر پایه دما به ترتیب 96/10 و 94/4 ‰ بوده که در محدوده آبهای ماگمایی بوده و اختلاط با آبهای جوی در مرحله دوم را آشکار میکند. بر پایه مطالعات زمینشناسی، ژئومتری رگهای، دادههای میانبارهای سیال و ایزوتوپی پایدار، کانسار مس رشیدی را میتوان در رده کانسارهای مس رگهای طبقه بندی نموده که در طول پهنههای گسلی تشکیل شده است.
منطقه جلمبادان در شمال غربی سبزوار، استان خراسان رضوی، و در جنوب غربی کمربند ماگمایی قوچان- سبزوار قرار دارد. زمین-شناسی منطقه شامل سنگهای آتشفشانی آندزیتی- تراکی آندزیتی است که مورد نفوذ تودههای نفوذی نیمه عمیق مونزودیوریتی تا دیوریتی قرار گرفتهاند. بافت این واحدها پورفیری بوده و عمدتا شامل کانیهای پلاژیوکلاز، فلدسپات پتاسیم، پیروکسن، هورنبلند و مگنتیت است. سن تودههای نفوذی با استفاده از روش U-Pb در کانی زیرکن 7/44 تا 2/45 میلیون سال (ائوسن میانی- لوتسین) تعیین شد. شواهد ژئوشیمیایی نشان میدهد که واحدهای آذرین منطقه از نوع کالک آلکالن بوده و در یک زون فرورانش تشکیل شدهاند. غنیشدگی نسبی عناصر LREE نسبت به HREE و غنیشدگی عناصر K، Rb، Cs و Sr نسبت به Ti و Nb در همه نمونهها دیده میشود. ناهنجاری Eu و مقدار نسبت Sr/Y نشان دهنده تشکیل ماگما در عمق پایداری پلاژیوکلاز با حضور مقدار کم گارنت میباشد. مقادیر 87Sr/86Sr اولیه (703708/0 تا 704444/0)، 143Nd/144Nd اولیه (512858/0 تا 512933/0) و میزان eNd I (42/5 تا 88/6) در تودههای نفوذی و ویژگیهای ژئوشیمیایی سنگهای آتشفشانی، نشان میدهد که منشاء ماگما از ذوب بخشی (7 تا 15 درصد برای تودههای نفوذی و 15 تا بیش از 25 درصد برای سنگهای آتشفشانی) اسپینل لرزولیت گوه گوشتهای قرار گرفته بر روی صفحه اقیانوسی فرورانده شده میباشد و ضمن صعود به سمت بالا بسیار اندک با پوسته قارهای فوقانی آلوده شده است.
ناحیه معدنی سرب و روی ایرانکوه در کمربند متالوژنی ملایر- اصفهان واقع شده و از نوع MVT میباشد. کانیسازی در سنگ میزبان کربناته (عمدتا دولستون دانه درشت) و کمتر شیل- سیلتستون به شکل اپیژنتیک تشکیل شده است. مجموعه کانیشناختی شامل اسفالریت، گالن، پیریت و اندکی کالکوپیریت همراه با باطلههای دولومیت، آنکریت، کوارتز، مواد آلی، کلسیت و باریت است. دولومیتیشدن مهمترین آلتراسیون منطقه است که به شکلهای پرکننده حفرات کارستی و انحلالی، جانشیی در فسیل، رگچهای و سیمان برشهای گسلی دیده میشود. سیلیسی-شدن عمدتا در سنگ میزبان آواری به شکل رگه- رگچه و پرکننده فضای خالی اتفاق افتاده است. شواهد زمین-شیمیایی نشان میدهد که محلول کانهدار غنی از آهن و منگنز بوده و منجر به تشکیل دولومیت غنی از آهن و آنکریت در سنگ میزبان کربناته شده است. در سنگ میزبان آواری، آهن محلول با گوگرد واکنش داده و عمدتا پیریت تشکیل شده است. همچنین مقدار آرسنیک، آنتیموان، کادمیوم و مس در هر دو نوع سنگ میزبان آلتره شده بالاست و از این عناصر به عنوان ردیاب اکتشافی میتوان استفاده نمود. این مطالعه در ناحیه معدنی ایرانکوه میتواند به عنوان الگویی جهت اکتشاف ذخایر پنهان در همین ناحیه و نیز کانسارهای مشابه در ایران و دنیا مورد استفاده قرار گیرد.
سنگهای منطقة رباعی، در کمربند ترود- چاهشیرین در جنوب دامغان، شامل واحدهای آتشفشانی ائوسن با ترکیب آندزیت و تراکیآندزیت هستند. سنگهای آذرین نیمهژرف بهصورت استوک و دایک با ترکیب دیوریت، مونزونیت و مونزودیوریت پورفیری در این واحدها نفوذ کردهاند. بافت اصلی سنگهای آتشفشانی پورفیریتیک است و درشتبلورهایی از کانیهای پلاژیوکلاز، هورنبلند و بیوتیت دارند. آپاتیت و زیرکن کانی فرعی این واحدها هستند. این سنگها بیشتر سرشت شوشونیتی و یک نمونة نیز سرشت کالکآلکالن پتاسیم بالا دارند. غنیشدگی از LILE و LREE، بههمراه تهیشدگی از HREE و HFSE و ناهنجاری منفی عنصرهای Nb و Ti همراه با شواهد دیگر، مانند نسبت بالای Th/Yb در این سنگهای آتشفشانی، نشاندهندة پیدایش آنها در یک محیط مرتبط با فرورانش در مرز فعال قارهای هستند. مقدار 87Sr/86Sr، 143Nd/144Nd اولیه و eNd)i) آندزیت بهترتیب برابربا 704445/0، 512691/0 و 29/2 است. همة این ویژگیها پیدایش سنگهای آتشفشانی منطقة رباعی را از ذوببخشی گوة گوشتهای در بالای پهنة فرورانش تأیید میکنند. یافتههای سنگشناسی همراه با دادههای زمینشیمیایی عنصرهای کمیاب و خاکی کمیاب نشاندهندة گرایش کالکآلکالن، آلایش و هضم مواد پوستهای، جدایش بلورین و پیدایش ماگما سازندة آنها در پهنههای فرورانشی است.
محدوده دامن قر در شمال بردسکن، استان خراسان رضوی، واقع شده و به لحاظ ساختاری بخشی از زون تکنار است. زمین شناسی منطقه شامل سنگهای رسوبی دگرگون شده و متاریولیت های سازند تکنار است که مورد نفوذ دیابازهایی به شکل استوک و دایک قرار گرفته اند. بافت متاریولیتها پورفیری و شامل کوارتز و فلدسپار و بافت دیابازها افتیک و شامل پلاژیوکلاز، پیروکسن و هورنبلند است. سن متاریولیتها و دیابازها با استفاده از روش U-Pb در کانی زیرکن به ترتیب 550 میلیون سال (نئوپروتروزوییک) و 8/8 میلیون سال (میوسن) تعیین شد. متاریولیت ها ماهیت پرآلومینوس دارند و در محیط ریفت درون قاره ای تشکیل شده اند. غنی شدگی جزیی عناصر LREE نسبت به HREE و ناهنجاری منفی Eu نشاندهنده تشکیل ماگما در عمق پایداری پلاژیوکلاز است. مقادیر 87Sr/86Sr اولیه (700712/0)، 143Nd/144Nd اولیه (511852/0) و میزان eNd I (51/1-)، نشان می دهد که منشأ ماگما از گوشته یا پوسته زیرین است. دیابازها ماهیت تولهایتی و متاآلومینوس داشته و در زون فرورانش تشکیل شده اند. الگوی مسطح عناصر REE این مسئله را تایید می کند. مقادیر 87Sr/86Sr اولیه (710572/0)، 143Nd/144Nd اولیه (512716/0) و میزان eNd I (7/1+)، نشان می دهد که ماگما از ذوب بخشی گوه گوشته ای متاسوماتیزم شده توسط سیالات آزاد شده از اسلب فرورانده شده نشأت گرفته است که ضمن صعود به سمت بالا دچار آغشتگی با پوسته قاره ای شده اند. وجود ماگماتیسم اسیدی نئوپروتروزوییک سازند تکنار که در محیط ریفت تشکیل شده در کنار ماگماتیسم بازیک میوسن که در زون فرورانش به وجود آمده است، دریچه ای از شرایط تکتونوماگمایی زون تکنار را در زمان های مختلف آشکار می کند.
معدن فیروزه در شمالغرب نیشابور و در شرق کمربند ماگمایی قوچان- سبزوار قرار دارد و از نظر ساختاری جزو بخش غربی زون بینالود است. زمینشناسی این منطقه متشکل از گدازه و پیروکلاستیکهایی با سن پالئوسن- ائوسن است که تودههای نفوذی نیمهعمیق با سن ائوسن میانی در آنها نفوذ کرده اند. مهمترین دگرسانیهایی که واحدهای آتشفشانی و نفوذی منطقه را تحت تأثیر قرار داده شامل سیلیسی، آرژیلیک و کربناتی است. کانی سازی در سطح و تونلها در درز و شکستگیها اغلب به شکلهای افشان، استوکورک، رگه- رگهچه و برش گرمابی دیده میشود. کانیهای اولیه شامل اسپکیولاریت، مگنتیت، پیریت، کالکوپیریت و بورنیت و کانیهای ثانویه شامل هماتیت، آلونیت، کوولیت، فیروزه و لیمونیت هستند. اکتشافات ژئوشیمیایی، ناهنجاریهای عناصر مس (تا ppm 1074)، طلا (تا ppb 699)، آهن (تا 30 درصد)، سریم (تا ppm 464)، لانتانیم (تا ppm 227)، اورانیوم (تا ppm 243) و کبالت (تا بیش از ppm 10000) را نشان میدهد. بر مبنای بررسیهای سیالات درگیر، دمای تشکیل کانسار بین 147 تا 278 درجه سانتیگراد با میانگین 203 درجه سانتیگراد بوده و از محلولی شامل نمکهای KCl، CaCl2، MgCl2 و NaCl با درجه شوری بین 56/5 تا 08/17 درصد وزنی معادل نمک طعام بهوجود آمده است. فرایند اختلاط بین محلول ماگمایی گرم و شور با محلول سرد و کمشور جوی و نیز فرایند جوشش توانسته است باعث تهنشینی عناصر شود. این کانسار منشأ ماگمایی- گرمابی دارد و مرتبط با فعالیتهای ماگماتیکی ترشیری وابسته به زون فرورانش ورقه اقیانوسی نئوتتیس سبزوار به زیر صفحه توران است. بررسیهای زمینشناسی، دگرسانی، کانیسازی، ژئوشیمی، ژئوفیزیکی و سیالات درگیر در معدن فیروزه نیشابور نشاندهنده حضور کانیسازی بزرگی از نوع اکسید آهن مس- طلا- اورانیوم- عناصر نادر خاکی سبک مشابه با بخش هماتیت- غالب کانسار IOCG المپیک دم است.
منطقه چشمهخوری بخشی از پهنه آتشفشانی- نفوذی در غرب بلوک لوت و شمالغربی شهر بیرجند است. این محدوده شامل برونزدهایی از سنگهای آتشفشانی و آذرآواری ائوسن بوده که واحدهای نیمهعمیق با ترکیب گابرودیوریتی تا گرانودیوریتی در آنها نفوذ کردهاند. دگرسانیهای اصلی شامل پروپلیتیک، آرژیلیک، کوارتز- سریسیت- پیریت و سیلیسی است. کانیسازی اغلب بهصورت رگچهای و پراکنده در زونهای دگرسانی کوارتز- سریسیت- پیریت، آرژیلیک- سیلیسی و پروپلیتیک و پراکنده در زون دگرسانی آرژیلیک دیده میشود. تنها کانی سولفیدی اولیه شناساییشده در منطقه پیریت است. بهدلیل تأثیر زیاد فرایندهای هوازدگی بر کانیسازی اولیه، کانیسازی ثانویه سولفیدی و اکسیدی (کالکوسیت، کوولیت، مالاکیت، هماتیت، گوتیت و ژاروسیت) گسترشیافته و درنهایت کلاهک سنگی ایجادکرده است. بیشترین بیهنجاریهای مس (654 گرم در تن) و سرب (1622 گرم در تن) منطبق بر دگرسانی کوارتز- سریسیت- پیریت است. بررسی سیالات درگیر اولیه در بلورهای کوارتز همراه با کانیسازی در زون کوارتز- سریسیت- پیریت، آرژیلیک- سیلیسی و کلسیت همراه با کانیسازی در زون پروپلیتیک، متوسط دمای همگنشدن بهترتیب 321، 305 و 263 درجه سانتیگراد را نشان میدهند. بر پایه ذوب آخرین قطعه یخ سیال نیز متوسط شوری این سه زون بهترتیب 12، 6/11 و 9/7 درصد وزنی نمک طعام است. کاهش دمای همگنشدن و شوری از دگرسانی کوارتز- سریسیت- پیریت بهسمت پروپلیتیک میتواند بهدلیل تغییرات فیزیکوشیمیایی در سیال مانند سردشدن و اختلاط با آبهای جوی توجیهشود. با توجه به شواهد بافتی جوشش نیز در طی تحول و تکامل سیال مؤثر بوده است. مقدار δ34S پیریت بین 35/2 تا 46/2 ‰ و مقدار δ34 سیال همزاد با کانی پیریت بین 25/1 ‰ و 36/1 ‰ بوده که خاستگاه ماگمایی را برای گوگرد نشان میدهد. گسترش زونهای دگرسانی پروپلیتیک و آرژیلیک در سطح، محدودبودن زون کوارتز- سریسیت- پیریت، نبود دگرسانی پتاسیک، وجود کلاهک سنگی، بیهنجاریهای ژئوشیمیایی، محدوده دما و شوری سیالات درگیر میتواند نشانگر بخش بالایی یک سیستم مس پورفیری باشد.
کانسار طلا- مس کوه زر در 100 کیلومتری جنوبشرق شهرستان دامغان قرار دارد. این محدوده از لحاظ زمین شناختی، بخشی از کمربند آتشفشانی- نفوذی ترود- چاه شیرین محسوب می شود. زمین شناسی منطقه شامل سنگ های آذرآواری (توف بلورین) و آتشفشانی با ترکیب آندزیت و لاتیت بوده که زیر نفوذ توده های آذرین نیمه عمیق با بافت پورفیری و ترکیب مونزونیتی قرار گرفته اند. توده های مونزونیتی زیر نفوذ واحدهای نیمه عمیق جوانتر با ترکیب دیوریتی قرار گرفته اند. بافت اغلب توده های نفوذی، پورفیری و دارای کانی های کوارتز، پلاژیوکلاز، پتاسیم فلدسپار، هورنبلند، بیوتیت و پیروکسن است. نفوذ پلوتون و استوک های مونزونیتی به شکل گیری دگرسانیهای گسترده سرسیتیک، پروپلیتیک، کربناته و سیلیسی- تورمالینی در منطقه منجر شده است. این سنگ ها با کانی سازی پراکنده پیریت به میزان 1 تا 10 درصد همراه بوده و سولفیدها به اکسیدهای آهن ثانویه از جمله گوتیت، هماتیت و لیمونیت تبدیل شده اند. نمونهبرداری ژئوشیمیایی بهروش خرده سنگی، ناهنجاری بالایی را از عناصر طلا (تا حداکثرppb 598)، نقره (تا حداکثر ppb 3747)، مس (تا حداکثر ppm679)، سرب (تا حداکثر ppm1427) و روی (تا حداکثر ppm1013) نشان میدهد. بر اساس بررسیهای ژئوشیمیایی، توده های نفوذی ماهیت کالکآلکالن پتاسیم بالا تا کمی شوشونیتی دارند و در محدوده متاآلومینوس تا کمی پرآلومینوس قرار میگیرند. غنیشدگی LREEها در برابر HREEها و غنی شدگی عناصر LILE در برابر HFSE ، تشکیل ماگما را در پهنه فرورانش تأیید می کند. ناهنجاری منفی Eu بهعلت وجود پلاژیوکلاز به عنوان کانی باقی مانده در سنگ منشأ ماگماست. احتمالا ماگمای مادر در نتیجه ذوببخشی آمفیبولیت ها شکلگرفته است. حضور سنگ منشأ مونزونیت پورفیری، دگرسانیهای سرسیتیک و پروپلیتیک، کانیسازی پیریت پراکنده و بی هنجاری های ژئوشیمیایی طلا و مس در کانسار کوه زر، نشاندهنده احتمالی سیستم کانی سازی طلا- مس پورفیری در این ناحیه است.
محدوده اکتشافی همچ در شرق بلوک لوت و در فاصله 85 کیلومتری جنوبغرب بیرجند واقع شده است. منطقه شامل برونزدهایی از سنگ¬های آذرین پالئوسن- ائوسن است که در برگیرنده طیف گسترده ای از توده های آذرین نیمه عمیق (دیوریت تا مونزونیت پورفیری) بههمراه واحدهای نفوذی بازی، آتشفشانی حدواسط و سنگهای آذرآواری و رسوبی است. انواع دگرسانی آرژیلیک، سیلیسی، کوارتز- سرسیت- پیریت، پروپلیتیک و کربناته در محدوده اکتشافی قابل مشاهده است. کانی سازی در سطح به شکل پیریت پراکنده و رگهچه های اکسید آهن و در عمق بهصورت کانی سازی پراکنده پیریت، کالکوپیریت، گالن و اسفالریت و پیریت رگهچه ای دیده می شود. توده های نفوذی حدواسط از نوع کالکآلکالن پتاسیم بالا (K2O بین 42/2 تا 4 درصد) و توده های گابرو و گابرودیوریتی مربوط به دسته تولئیتی (K2O بین 15/0 تا 27/0 درصد) است. توده های نفوذی منطقه همه از نوع متاآلومینوس است و در دسته مگنتیت (نوع I) طبقه بندی میشوند. نمودارهای عنکبوتی بیانگر غنی شدگی توده های نفوذی حدواسط از عناصر LREE، LILE و تهی شدگی از عناصر HREE بههمراه مقدار جزئی ناهنجاری منفی Eu (81/0 تا 02/1) و حضور ناهنجاری مثبت Sr است که نشاندهنده حضور کم و یا نبود پلاژیوکلاز در سنگ منشأ بهعنوان کانی باقیمانده و وجود شرایط ذوب در حالت اکسیدان است. پایینبودن نسبت N(La/Yb) در سنگهای نفوذی محدوده همچ (85/6 تا 72/9) می تواند بیانگر درجه پایین ذوببخشی گوشته اولیه باشد. تهی شدگی Nb بههمراه نسبت بالای Zr/Nb نشاندهنده اشتقاق ماگما از پوسته اقیانوسی با میزان آلودگی پوسته ای کم است. ماگمای مولد توده های نفوذی حدواسط از حدود 1 تا 5 درصد ذوببخشی اسپینل- گارنت لرزولیت (با مقدار کم گارنت) در عمق حدود 65 تا 67 کیلومتری گوشته بالایی و توده های بازی از 5 تا 20 درصد ذوببخشی اسپینل لرزولیت (گوشته تهیشده) تشکیل شدهاند. در نمودارهای پتروژنیک و تعیین محیط تکتونوماگمایی، تودههای نفوذی در جایگاه زمینساختی کمربند آتشفشانی زون فرورانش (VAG1) قرار می گیرند. تنوع واحدهای نیمه عمیق با ماهیت کالکآلکالن پتاسیم بالا، گسترش و نوع دگرسانی ها و کانی سازی سولفیدی پراکنده و رگهچه ای در محدوده، نشانه هایی از وجود سیستم پورفیری در عمق است.
ررخداد آهن پدهبید در شمال شرق زون کاشمر- کرمان، یکی از مهمترین زونهای متالوژنی آهن ایران، واقع شده است. واحدهای سنگی منطقه عمدتا شامل تناوبی از سنگهای کربناته دگرگون شده، اسلیت و فیلیت است که تودههای دیوریتی و گابرویی در آنها نفوذ نمودهاند. براساس کنترل ساختاری زون کانیسازی، تشکیل جانشینی متاسوماتیزم با مشخصه کانیهای آبدار حرارت پایین و همراهی مگنتیت و پیریت با کلریت، اپیدوت، کلسیت و کوارتز، کانهزایی آهن منطقه از نوع اسکارن حرارت پایین است. شیمی کانی مگنتیت و مقادیر Ti، Ca، V، Al، Mn، Ni و Cr نیز مشابه ذخایر اسکارن است. الگوی عناصر نادر خاکی، ناهنجاری مثبت Eu و Ce و ناهنجاری منفی Gd، Yb و Sm را نشان میدهد. شواهد صحرایی نشان میدهد که توده نفوذی جوانتر دیگری در عمق منشاء کانیسازی آهن منطقه است. براساس تحلیل مولفههای محاسبه شده برپایه REE، محلول کانهدار عمدتا منشاء ماگمایی داشته، از طریق گسل به بالا راه پیدا کرده و در اثر واکنش با سنگهای کربناتی منجر به تشکیل کانسنگ شده است. ناحیه شمال شرق زون کاشمر- کرمان پتانسیل بالایی برای اکتشاف ذخایر آهن اسکارن دارد و میبایست مورد توجه بیشتری قرار گیرد.