Historic Structures are commonly coated with mortar layers (plasters, renders, flooring) for protection and decoration. These well finished architectural stratigraphic surfaces often suffer from deterioration, such as lack of adhesion or detachment between support and mortar layers and even between mortar layers. Grouting and filling voids between delaminated layers can be an effective intervention if the layers are compact. This paper deals with aspects pertinent to the selection, design and implementation of a grout for the in situ stabilization and preservation of historic architectural surfaces. It presents the methodological approach, in accordance with the conservation principles, including sections on diagnosis, study and assessment of the deterioration phenomena, definition of grout requirements, selection of proper ingredients for custom-made or commercial grouts, as well as making and testing trial mixes, field testing and Assessment of the effectiveness of grouting. The aim of this paper, that is elaborated in the frame of RILEM TC 243 SGM, is to serve as a guide for users of lime-based grouts for the reattachment and reinstatement of historical architectural surfaces.

For conservation interventions of historic masonry generally lime-based mortars such as pure air lime mortars, lime-pozzolan mortars, natural hydraulic lime mortars and ternary mortars (lime-pozzolan-cement) are used. The main reason is that their hygric and mechanical (strength and ductility) performance are easy to adapt to most existing historic masonry (compatibility requirements). Although the basic appropriateness of lime-based mortars for restoration is undisputed, there are also some limitations in the application of these mortars. In this report a review is given of the theoretical backgrounds and further of laboratory research developments in the field of lime-based binders and mortars over the past decades. Furthermore, practical experiences in positive and negative sense (damage cases) are elaborated. Drawbacks and points of attention are being dealt with, which are essential for a durable application of lime-based mortars for the conservation of historic masonry. In general, it is concluded that points of attention should be addressed through a thorough evaluation of their potential and through testing of their suitability. For these mortars, even more than for modern cement-based mortars, specifically, environmental exposure conditions and application conditions should be considered.

Factors affecting the design of repair mortars for historic masonry are: the type of masonry, the condition of the masonry and the exposure conditions. Especially in case of low-strength masonry exposed to heavy rain and high salt contents the design of a repair mortar may be a challenge. The most important problem is obtaining adequate insight into and feeling for the requirements, that play a role with regard to the mortar design. To this end the paper concentrates on materials behaviour of repair mortars in historic masonry. This is done in the context of the analysis of several types of attack on mortar durability: freeze-thaw cycling, salts, thermal movement, rain penetration. From this analysis relevant materials characteristics and technical requirements are derived. The main conclusions are • the binder choice may significantly affect the durability of repairs, • a basic and determining condition is a good execution technique. Consequently, thorough insight into the characteristics and behaviour of the various available binders is then an important tool to the repair mortar designer. And, practical field experience with the possibilities and limitations of on-site execution practices may be very helpful to ensure good quality of the repair work.

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruines, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning.

Laboratory weathering tests are important in the field of restoration as they provide a means of estimating, in a relatively short time, the longer-term performance of conservation materials when applied in practice. Accelerated tests to simulate the damage caused to porous materials by soluble salts such as sodium sulphate are well known and highly effective. However, when using sodium chloride the existing test methods are not particularly successful. Research on case studies has shown that the environmental conditions play an important role in determining the occurrence of the decay. Therefore understanding the effect of the environmental conditions on the damage constitutes a first step in the development of an effective weathering test for sodium chloride. The research described in this paper studies the effect of environmental conditions on the decay due to sodium chloride with the ultimate aim of defining an effective laboratory test. The experiments have been performed on two plasters with very different physical, mechanical and mineralogical properties. Different techniques of analysis have been used: mercury intrusion porosimetry, optical polarized microscopy, environmental scanning electron microscopy, chemical analyses and X-ray diffraction. The results obtained highlighted which of the test conditions under evaluation were the most effective. Using this information, a new procedure for an effective accelerated salt weathering test using sodium chloride is proposed.

In this paper a comparison is made between two views on solving rain penetration problems in solid historic fired clay brick masonry. The first one aims at protecting the masonry against rain penetration (“rain coat” concept). In the second approach the penetration of rain in the masonry is accepted and the measures taken are focused on improving the capillary moisture transport in the masonry and on the application of materials with favourable drying characteristics and/or the enhancement of the drying conditions (“breathing” concept). It is shown that the often preferred protection approach may result into deterioration of the rain penetration problem instead of diminishing it. Also is shown that the second approach generally leads to a significant drying of the walls, thus providing a sound solution for rain penetration problems in solid historic fired clay brick masonry.

Deze rapportage ‘Uitvoeringswijzen inboetwerk – herstel transversaalscheuren - voegwerkherstel’ voor herstel van zwaar regenbelast massief metselwerk in kalkmortels is de laatste in het kader van het ‘Totaalonderzoek Vochtproblematiek Massief Metselwerk (monumenten)’. De onderzoekingen zijn in de volgende rapportages vastgelegd: • ‘Kwaliteitseisen Restauratiebaksteen’ + Bouwstenen Richtlijn’ (2005) • ‘Kwaliteitseisen Metselmortels’, + Bouwstenen Richtlijn ( 2007) • ‘Detectie’ en ‘Injectie’ van holten in metselwerk (2011) • ‘Bouwkundige detailleringen bakstenen windmolens’ (2012) • ‘Voegherstelmortels’ + Bouwstenen Richtlijn’ ( 2012) • ‘Uitvoeringswijzen: Inboetwerk, Transversaalscheuren en Voegwerkherstel + Bouwstenen Richtlijn’ (2012 ) Evenals de eerdere zijn ook de voorliggende onderzoeken zeer toepassingsgericht. Het gaat er met name om hoe te handelen bij zeer zwaar regenbelast ‘zacht’ metselwerk, waarbij ook zoutbelasting een rol speelt. Het betreft bouwwerken globaal daterend uit de periode 1300 – 1850, zoals kastelen, stadspoorten, kerktorens en molens. De rapportage geeft o.a. expliciet aan hoe ‘met respect’ om te gaan met voegwerkherstel. Te vaak heeft voegwerkherstel tot grote schade aan monumenten geleid, zoals de met de slijpschijf getormenteerde voegen, waarbij de voeg is verbreed en de stenen op grote schaal zijn beschadigd, waardoor het historisch metselwerk wezenlijk is aangetast. Herstel behoort dan niet tot de mogelijkheden. Daarnaast het gebruik om veel te sterke (cement) mortels toe te passen. De bedoeling van alle rapporten is duidelijkheid te scheppen over de speciale eisen die worden gesteld aan onderhoud en herstel van baksteenmetselwerk aan monumenten. Ook dat de uitgangspunten van de voor nieuwbouw bedoelde ‘CUR 61 aanbeveling het voegen van metselwerk’, niet van toepassing dienen te worden verklaard op hervoegwerk van historisch massief metselwerk’. De onderzoeken zullen mogelijk leiden tot nieuwe richtlijnen of aanbevelingen die worden vastgesteld door een door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed begeleide commissie.

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruines, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

One hundred and forty-eight original contributions on historic mortars and related subjects were presented at the 2nd Historic mortars conference, which took place in Prague September 22–24, 2010. The papers presented the latest research topics and advancements in this field. The editors vigorously reviewed the papers and selected 34 original contributions to be published in this special post conference publication. These papers constitute the essence of the current State-of-the-Art of research on historic mortars. The summary of these papers is put into a wider context of the past research, current practice and pre-normative activities of RILEM Technical Committees on characterisation of historic mortars (TC 167COM and TC 203RHM).

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruines, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruines, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metselmortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)