Yapay zekâ ve öngörücü polislik ismini taşıyan çalışma, yapay zekâ teknolojilerinin gelişimi ile birlikte kolluk faaliyetlerinde yaygınlaşan öngörücü polislik uygulamalarını ve bu uygulamaların Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü çerçevesindeki hukuki statüsünü incelemektedir. Bu nedenle çalışmada öncelikle yapay zekâ kavramı ve sınıflandırmaları ele alınacak; daha sonra tahmine dayalı, üretken ve ajan yapay zekâ ayrımı ile dar, genel ve süper yapay zekâ kategorileri açıklanacaktır. Ardından yapay zekâ alanında yaşanan gelişmelerin ceza adaleti sistemine ve kolluk faaliyetlerine yansımaları ile bu alanda yürütülen uluslararası çalışmalardan bahsedilecektir.Öngörücü polislik, genel olarak yer veya coğrafi temelli ve kişi temelli sistemler şeklinde ikili bir ayrıma tabi tutulmaktadır. Yer temelli sistemler, belirli zaman dilimlerinde ve belirli coğrafi bölgelerde suç işlenme ihtimalini tahmin etmeye yönelirken; kişi temelli sistemler, bireylerin suç işleme ya da suç mağduru olma riskini değerlendirmektedir. Kişi temelli sistemlerin kullanıldığı öngörücü polislik uygulamaları ayrımcılık yasağı, özel hayatın ve kişisel verilerin korunması, özgürlük ve güvenlik hakkı, masumiyet karinesi, şeffaflık, hesap verebilirlik ve etkili başvuru hakkı bakımından ciddi riskler doğurabilmektedir. Bu nedenle Yapay Zekâ Tüzüğü’nde bazı öngörücü polislik uygulamalarının yasaklanması hükme bağlanmıştır. Tüzükte, kişi temelli öngörücü polislik uygulamalarında bireylerin suç işleme riskinin yalnızca profilleme veya kişilik özellikleri temelinde değerlendirilmesi yasaklı yapay zekâ uygulaması olarak kabul edilmiştir. Buna karşılık, suçla doğrudan bağlantılı objektif ve doğrulanabilir verilere dayanan ve insan değerlendirmesini destekleyen sistemler yasaklı olarak nitelendirilmemiş; yüksek riskli yapay zekâ sistemi olarak sınıflandırılmıştır. Bu çalışmada, Tüzüğün bu ikili düzenleme modeli değerlendirilecek ve uygulamada doğurabileceği temel hak riskleri ortaya konulacaktır.Son olarak, Avrupa Konseyi’nin 225 sayılı Sözleşmesi de öngörücü polislik bağlamında değerlendirilecektir.
Anayasa’nın 129/5. maddesine göre, kamu görevlisinin görevini ifa sırasında verdiği zarardan doğan tazminat davaları idareye karşı açılabilir. Bu düzenlemenin amacı kamu görevlisini tazminat taleplerine karşı korumaktır. Böylece kamu görevlisinin karar alma inisiyatifi güçlendirilmiş olur. Düzenleme aynı zamanda mağduru tazminat güvencesine yönlendirmektedir. Anayasa’nın 129/5. ve 40/3. maddelerine göre, idarenin mağdura ödediği tazminatı kusurlu kamu görevlisine rücu etmesi sistemin unsurlarından birisidir. Elbette ödenen tazminat kamu bütçesine verilen bir zararı ifade etmektedir. O halde kamu görevlisinin tam bir tazmin bağışıklığına sahip olmadığı ifade edilebilir. Anayasa’da düzenlenen bir konu olmasına rağmen, rücu kararının bir zorunluluk mu yoksa takdir yetkisine bağlı bir konu mu olduğu sorunu yorum çabalarına konu olmuştur. Sorun Anayasa’da rücu yetkisinin niteliğinin iki ayrı maddede birbiriyle çelişen ifadelerle düzenlenmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Bu çalışma, Türk hukuk öğretisi ve uygulamasının yaygın görüşünün aksine kamu görevlisine yönelik rücu kararının takdire bağlı olduğunu ileri sürer. Rücu kararı, kamu görevlisinin kusurunun ağırlığına bağlı bir konu olarak değerlendirilmelidir. Ödenen her tazminatın kamu görevlisine rücu edilmesi sistemin amacıyla bağdaşmaz. Kamu görevlisinin ağır kusurunun bulunmadığı durumlarda idarenin rücu konusunda takdir yetkisine sahip olduğu kabul edilmelidir. Nitekim riskli bir kamu hizmetini yürüten sağlık çalışanları için getirilen özel düzenlemeler rücu konusunu takdir yetkisi bağlamında düzenlemektedir. Sağlık çalışanları için getirilen özel düzenlemeler genel uygulamanın yetersizliğini göstermiştir. Takdir yetkisine dayanan rücu kararının yargısal denetimi; kamu görevlisinin hakları açısından özel bir önem arz eder. Türk idare hukukunda rücu süreci özel hukuk uyuşmazlığı olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle idarenin rücu yetkisinin denetimi oldukça sınırlı bir düzeyde kalmaktadır. Mevcut yargısal denetim kamu görevlisinin hak arama hakkı açısından oldukça yetersizdir.
Sisam Adası’nda on dokuzuncu yüzyıl boyunca yürürlüğe giren bir dizi padişah fermanı, adadaki yönetimin şekillenmesinde büyük rol oynamıştır. 1829 yılında yürürlüğe giren bir ferman, Yunan İsyanı sırasında kargaşa içine düşen adada güvenliği ve otoriteyi sağlamayı amaçlamakla beraber adada yeni bir idari yapı kurmamıştır. 1832 yılında hazırlanan fakat yürürlüğe girmeyen bir ferman, Sisam Adası’nda ilk defa bir reisin görev yapmasını hüküm altına almıştır. Aynı yıl düzenlenerek yürürlüğe giren diğer ferman ise adada bir mümtaz eyaletin kurulmasını sağlamıştır. “Sisam Emareti” adlı mümtaz eyalet, 1850’de yürürlüğe giren bir fermanla asıl şeklini almıştır. 1832-1913 yılları arasında varlık gösteren Sisam Emareti’nin teşkilat yapısının ele alındığı bu makalede, yapının oluşumunda ve değişiminde etkili olan mezkur fermanlar merkeze alınarak inceleme yapılmaktadır. Fermanlar dışında yapıda değişiklikler öngören ve bir kısmı yürürlüğe giren mevzuat da inceleme kapsamına alınmaktadır ancak bu makalede emaretin fermanlarla şekillenen esas yapısı ortaya konmak istenmektedir. Bu yolla, Sisam Emareti’nin bir mümtaz eyalet olarak Osmanlı anayasal ve idari yapısı içindeki yerinin daha belirgin hale gelmesi ve diğer mümtaz eyaletlerle karşılaştırılabilir düzeye ulaşması istenmektedir. Makalede önce Osmanlı Hukuku’nda mümtaz eyalet statüsü hakkında bilgi verilecektir. Ardından, on altıncı yüzyıldan yirminci yüzyıla kadar Sisam Adası’ndaki siyasi ve sosyo-ekonomik gelişmelerin bir özeti sunulacaktır. Daha sonra emaret hakkındaki en önemli padişah fermanları tanıtılacaktır. Akabinde, bu fermanlar esas alınarak Sisam Emareti’nin teşkilat yapısı hakkında ayrıntılı bilgi verilecektir.
Hukukun muhataplarından beklentisi, haksızlıktan kaçınmalarıdır. Kusur ilkesi gereği, davranışının haksızlık teşkil ettiğini bilmeyen ve bilebilecek durumda da olmayan bir kimse cezalandırılamaz. Davranışın haksız olduğunu bilme (haksızlık bilinci), kastın bir unsuru olarak kabul edilirse (dolus malus), haksızlık bilincinin yokluğu halinde failin kastından söz edilemez. Hukuk normlarının sayısı ve içeriği nazara alındığında hukuku değil sıradan insanların, hukuk eğitimi almış insanların bile tam olarak bilmesi mümkün değildir. Hukuku bilmeme nedeniyle haksızlık bilincine sahip olmamanın kastı engellemesi, taksirli suçların sınırlı sayıda olduğu gerçeği de göz önünde bulundurulduğunda, tahammül edilemez cezalandırma boşluklarına neden olabilir. Bu sakıncayı bertaraf eden bir kural olarak, 765 sayılı TCK m. 44’te “kanunu bilmemek mazeret sayılmaz” kuralına yer verilmiştir. Kanunu bilmemek mazeret sayılmadığı için 765 sayılı TCK’da haksızlık hatasına ilişkin bir düzenlemeye yer verilmemiştir.5237 sayılı TCK’nın esas aldığı suç teorisine göre ise kast münhasıran bir kusur türü/unsuru değildir. Haksızlık bilinci kastın değil, kusurun bir bileşenidir. Bu yüzden hukuku bilmeme, kastı engellemez; kusuru etkiler. 5237 sayılı TCK’nın esas aldığı suç teorisinin kastı kusurdan, haksızlık bilincini ise kasttan ayırması, kanunda haksızlık hatasına ilişkin bir düzenlemeye yer verilmesini mümkün kılmıştır. Haksızlık hatası, 5237 sayılı TCK m. 30/4’te düzenlenmiştir. Ancak kanun koyucu “kanunu bilmemek mazeret sayılmaz” kuralından da vazgeçmemiştir. 5237 sayılı TCK m. 4’e göre, “ceza kanunlarını bilmemek mazeret sayılmaz”. İki düzenleme arasındaki ilişki öğretide tartışmalıdır. Bir görüşe göre kaçınılabilir haksızlık hatası TCK m. 4, kaçınılamaz haksızlık hatası ise TCK m. 30/4’te düzenlenmiştir. Diğer bir görüşe göre ise TCK m. 4, kanundan çıkarılması gereken gereksiz bir düzenlemedir.Bu çalışmada, “kanunu bilmemek mazeret sayılmaz” kuralı, eski ve yeni TCK’daki düzenlemeler, yargı kararları ve teorik tartışmalar çerçevesinde ele alınmaktadır.
Egemenlik ve merkezîyetçilik mefhumları kapitalist üretim ilişkilerinin gelişme sürecinde keşfedilmiştir. Siyasal iktidarın merkezîleşmesi ve toplumsal formasyonla kurduğu bağın egemenlik biçimini edinmesi temelde kapitalist üretim ilişkilerinin gelişmesinin getirdiği zorunlulukların bir sonucudur. Siyasal iktidarda merkezîleşme eğilimleri devrim öncesi Fransa’sında kapitalist üretim ilişkileri paralelinde gelişmektedir. Devrim ile siyasal iktidarın sahipliğinin kraldan bütünsel ve kolektif bir özne olarak ulusa geçmesi ise merkezîyetçi eğilimleri egemenlik mefhumu ile buluşturmuştur. Söz konusu birliktelik, devrimin klasik anlamda burjuva-demokratik nitelik taşıdığı erken dönemlerde dahi siyasal iktidarın merkezîyetçi bir formda tebarüz etmesini hem devrimi korumak hem de ortaya çıkan yeni egemen öznenin tarihsel iradesi olan burjuva-demokratik cumhuriyet projesini hayata geçirmek için zorunlu kılmıştır. Egemenlik ve merkezîyetçilik arasındaki ilişkideki asıl dönüm noktası ise 1793-1794 Jakoben-Montagnard cumhuriyeti döneminde burjuvazinin soyut ulus tasavvurunun yerini yoksul kitlelerin yürüttüğü sınıf mücadelelerince biçimlendirilen ve sınıflar, sınıf çelişkileri ve mücadelelerine karşı kör olmayan, halkı somut bir bütünlük olarak kabul eden “halk egemenliği” mefhumunun erken bir biçimiyle de olsa ortaya çıkışıdır. Anılan dönemde yoksul kitlelerin mücadelelerine öncülük eden Jakoben-Montagnard iktidarı, egemenliği siyasal iktidarla kurulan soyut bir iyelik ilişkisi olmanın ötesine taşımış ve egemenliğin, aynı zamanda egemen halkın ulusal servete görece eşitlikçi bir düzlemde erişmesini de kapsadığını ilan etmiştir. Jakoben-Montagnard iktidarında egemenliğin aldığı bu yeni biçim, halkın egemen özne olarak, hâkimiyet alanındaki zenginliklerin sahipliğini teyit etmekte ve söz konusu sahipliği kuvveden fiile aktarmak için devletin iktisadi ilişkiler alanına doğrudan müdahalesini gerektirmektedir. İktisadi ilişkilerin egemen halk adına devlet tarafından yahut onun gözetiminde işlemesi beraberinde anılan ödevi, hem de ülkesel formasyonun her yanında gerçekleştirebilecek, merkezîleşmiş bir aygıtı talep etmektedir.
