The article analyses the contents of a collection of more than one hundred amateur films made by the famed Polish sculptor August Zamoyski. This unique collection of 9.5 mm films of great archival value was recently transferred to Poland and is now held by the National Audiovisual Institute.

Jerzy Ziomek’s theory of the actor and acting Marek Hendrykowskis article presents Jerzy Ziomeks pioneering theory of the way that the actor functions in the system of signs, which was published nearly half a century ago in the “Dialog” [Dia- logue] monthly. It refers both to the history and the contemporary development of the performing arts.

Śpiewający obywatel – pod warunkiem, że śpiewał na ekranie coś „słusznego” – cieszył się w kinie socrealistycznym niepisaną licentia vocalica, udzieloną na zasadzie bezumownej koncesji przez władzę. Myśl przewodnią tekstu Hendrykowskiego stanowi hipoteza dwoistości estetycznych źródeł piosenki w polskim filmie socrealistycznym. Z jednej strony źródłem tym jest wzorzec radzieckiej pieśni i piosenki, z drugiej – model rodzimy, oparty na tradycjach piosenki okresu międzywojennego. Pod względem ideologicznym (poetyka założona) oba modele stoją z sobą w sprzeczności. Pod względem estetycznym (poetyka zrealizowana) – poddane socrealistycznej obróbce, okazują się zbliżone. Melanż, do jakiego wówczas doszło, jest osobliwym paradoksem poetyki nie tylko piosenki filmowej, ale również pewnych aspektów poetyki kina socrealistycznego. Od czasów podszytej zachodnią kulturą popularną komedii Świat się śmieje istniało krytykowane przez ortodoksów politycznych przyzwolenie na formalne odstępstwo od sztywnych wymogów socrealistycznej sztampy. Liczyła się generalna zasada, a ta pozostawała niezmienna i prosta. O tym, czy dana piosenka znajdzie się „na wyposażeniu” bohaterów, decydowała nie jej melodia, lecz retoryka tekstu. Jego ideowej wymowy czynniki decyzyjne pilnowały z niestrudzoną czujnością. Wszystko inne mogło być w widowisku filmowym mniej lub bardziej dowolne i umowne.

The Dramaturgy of Roman Polański’s Two Men with a Wardrobe Marek Hendrykowski’s case study on Polański’s famous student etude Two Men with a Wardrobe reconstructs this wonderful short movie take-by-take: a must for anyone who cares about cinema as art. The young (24 years old) director, together with a team of talented colleagues (cameraman Maciej Kijowski, actors Jakub Goldberg and Henryk Kluba, director’s assistant Andrzej Kostenko and film music composer and jazzman Krzysztof Komeda), demonstrated a very modern way of thinking about the art of the moving image and about the various possibilities hidden in the simple poetics of screen drama. From its opening scene on the beach to the dramatic and nostalgic ending with a comeback to the sea, the film charts two men’s struggles on the difficult path to becoming independent human beings enjoying their own freedom.

The Methodological Problems of Studies on the History of Polish Postwar Documentary The author discusses the narratives and stereotypical (ideological) point of view as a matrix for constructing an overly simple image of the Polish documentary in the postwar period (1944–1955) as shadowed in the untruth of political discourse. In Marek Hendrykowski’s opinion this particular period in Polish documentary film was much more complicated and multi perspectived (in a “dialogical” sense) as a research object posing new questions and opening new perspectives for film historians.

A History of Polish Film Units from a present-day perspectiveDirectors were central and outstanding figures in the creation of the postwar Polish film industry from the 1940s to the late 1980s. Educating young filmmakers, the Film School in Łódź fostered a documentary-realist style of narrative filmmaking, seen in the work of such talents as Munk, Wajda, Morgenstern, Polański, Zanussi, Skolimowski, Marczewski and Kieślowski. Since 1990, the producer system has replaced the traditional structure of Polish cinema connected with the director’s pursuits and primacy, and well as film units. Marek Hendrykowski’s critical study describes this process, covering selected historical, political and cultural events. The author discusses various aspects of this evolution and the idea of the creative producer, redefining its role for generations to come.

Łódź is often called “the capital of Polish film”. The cultural history of this town from the end of World War Two to the present day is closely connected with the movie industry. Marek Hendrykowski’s study on Łódź as a cinematic city offers the first comprehensive critical guide to the many films, interviews, published writings and individual memoirs of the Film School’s students and professors. This panoramic view presents the process of the historical transformation of cinematic images from Łódź between 1945 and 2013, as well as the profound influence this town had on many filmmakers. It serves as a reference work that will allow readers to navigate the subject’s wide range of examples: from Antoni Bohdziewicz, Jerzy Bossak, Kazimierz Kutz and Andrzej Wajda to Krzysztof Kieślowski, Wojciech Wiszniewski, Janusz Kijowski and Polish filmmakers of new generation.

W swoim eseju autor przypomina i na nowo odkrywa jeden z najbardziej znaczących filmów dokumentalnych lat 30. Julien H. Bryan (1899-1974) był doświadczonym amerykańskim korespondentem, fotografem i twórcą filmów dokumentalnych. Oblężenie (pokazane po raz pierwszy 12 lutego 1940 r. w Nowym Yorku) było unikatowym osobistym raportem, który relacjonował dwa tygodnie w Warszawie w czasie niemieckiej inwazji na Polskę we wrześniu 1939 r. Wszystkie dramatyczne obrazy ukazane w tym filmie były oparte na prawdziwych wydarzeniach, które Bryan sfilmował z dbałością o każdy szczegół i autentycznością w portretowaniu ludności cywilnej, która usiłuje przetrwać w zbombardowanym i zniszczonym mieście. Oblężenie, będące pierwszym filmem dokumentalnym o drugiej wojnie światowej, jest przeniknięte silnymi emocjami, ponieważ trudno jest pozostać obojętnym wobec tragedii, bólu i niedoli zwykłych ludzi.

Marek Hendrykowski’s innovative study on the four-minute opening sequence to Manhattan analyses one of the most beautiful introductions in the history of world cinema. Its subtle simultaneous construction based on European and American traditions and key canonical texts of 20th-century art: Walther Ruttmann’s Berlin: Symphony of the City, John Dos Passos’s Manhattan Transfer and George Gershwin’s Blue Rapsody. A semiotic apparatus has been included, along with deep explanatory commentaries and close-readings that identify step-by-step the details of its content, contradictory fiction-nonfiction relationships, and the roles of visual image, word and music, narrative, personal point of view, and stream of consciousness technique in the film. The suggestive film overture to Manhattan composed by Woody Allen represents continuities as well as disruptions, sustained between avant-garde artistic tradition and film art of the 1970s.

Agnieszka Osiecka’s Student Films In 1957, the famous young Polish poet and song lyrics writer Agnieszka Osiecka (1936-1998) began studying in the Film School in Łódź. She studied film directing in 1957-1961. After graduating in film arts, she decided not to pursue a professional career in cinema. This analytical essay charts the history of the Film School in Łódź in the 1950s, the student works of Osiecka, and the inspiring confluence of audiovisual culture and film. The essay also explores in detail a wide spectrum of Polish film art of that period, providing original interpretations of eight études made by the young and talented artist during her film directing studies in Łódź.

Screenplay, Its Kinds and Its Forms Screenplay is a phenomenon located between two different worlds, spheres and cultures: literature and cinema. In his study, Marek Hendrykowski examines the meaning and functions of all crucial terms connected with film script and screenplay, among them: concept, log line, story, synopsis, treatment, draft, first draft, storyboard, director’s draft, final script and shooting script. The author sketches step by step each of these various forms of scenario in detail, explains what they are about and why they are necessary. He also stresses the importance of rewriting and script development in the process of film creation as a means of taking the achievement to a higher level.

Roman Polanski’s Short Films Director/writer/actor Roman Polanski is one of the central figures in the history of Film School in Łódź. This study provides a detailed and comprehensive introduction to examine cinematic and artistic values of his early short films made between 1955 and 1961 in Poland and in France before his professional feature length debut “Knife in the Water” (1962). In his essential work Marek Hendrykowski looks at these nine shorts with in-depth analysis and adopts both historical and theoretical approach, making use of poetics terms, close reading method and socio-cultural interpretation. In its treatment of Polanski’s études this unique study discusses why these films are important in so many aspects and attracitve from many points of view and they have come to symbolise and represent modern cinema in Poland of the 1950s and early 1960s.

Autor, podejmując polemikę z niektórymi współczesnymi teoretykami filmu, broni podziału na dwa przeciwstawne rodzaje filmowe – rodzaj dokumentalny i rodzaj fikcjonalny. Zdaje sobie przy tym sprawę z tego, że obszary obu tych rodzajów zachodzą na siebie, że widz często ma do czynienia z formami hybrydycznymi, jednak podział ów uznaje za przyrodzony samemu kinu. Film faktów i film fikcji wypełniają sobą całą przestrzeń genologiczną kina, współtworząc – od początku istnienia kinematografii aż po dzień dzisiejszy – fundament i kod odbioru każdego bez wyjątku sposobu komunikowania za pośrednictwem języka ruchomych obrazów. Należy jednakże pamiętać, że oba rodzaje warunkują się nawzajem, nie mogą bez siebie istnieć; co więcej, nieustannie odnawiają swoje formuły w procesie ciągłego dialektycznego dialogu. Hendrykowski postuluje zmianę podejścia do badania związków między dokumentem a fikcją w filmie – uważa, że studia nad poetyką opisową dzieła filmowego prowadzone pod kątem występowania w nim rodzajów i gatunków filmowych powinny mieć swój odpowiednik w komplementarnych studiach z zakresu poetyki historycznej. Genologia filmu nie może poprzestawać jedynie na spojrzeniu synchronicznym, bez uwzględnienia perspektywy diachronicznej. Kino faktów i kino fikcji są pojęciami o zmiennym zakresie. W różnych okresach historycznych mogą one znaczyć co innego. Różnorakie więzi łączące dokument i fikcję w przedstawieniach ekranowych nie opierają się na żadnej z góry zaprogramowanej doktrynie. Związek między nimi jest relacją dynamiczną, nieustannie ewoluującą. Stała jest jedynie ich biegunowa opozycja występująca w procesie komunikacji. Hendrykowski analizuje różne modele relacji między rodzajami filmowymi, oferując nowe narzędzia i pojęcia przydatne do ich badania.

Production: Film School in Łódź Thousands of short films (turned mainly on black & white 35 mm film raw) are preserved in Film Archives of the famous Film School in Łódź. This large and unique collection consists of the earliest documentary and fiction student film projects made by famousto-be Polish filmmakers such as: Andrzej Munk, Andrzej Wajda, Roman Polański, Jerzy Skolimowski, Krzysztof Zanussi, Zbigniew Rybczyński, Krzysztof Kieślowski, Wojciech Marczewski, Sławomir Idziak and many others. The article assesses the importance of first professional student films made in Film School in Łódź and their impact on our understanding of further way of the filmmaker and formation of his individual style.

Hendrykowscy opowiadają o odnalezionym przez nich we wrześniu 2000 r., w podparyskim archiwum Bois d’Arcy, filmie zatytułowanym Les Martyrs de la Pologne (w polskiej literaturze przedmiotu znanym pod tytułem Pruska kultura). Odnalezienie tego filmu każe podważyć jeden z sądów dotyczących najwcześniejszego okresu naszej kinematografii, mówiący, że pierwszym polskim filmem fabularnym jest zrealizowany w 1908 r. Antoś pierwszy raz w Warszawie. O filmie tym w 1907 roku Walter Panofsky pisał, że przedstawiał on brutalne wysiedlanie chłopów polskich przez Hakatę i ich bunt krwawo poskromiony przez pruskich żołdaków i że film kończył się apoteozą - modlącym się Polakom ukazywał się na niebie biały orzeł. Hendrykowscy podkreślają, że film ten był jedną z pierwszych prób opowiedzenia światu, za pośrednictwem ożywionej fotografii, o nieistniejącej Polsce i o Polakach uwikłanych w dramatyczną historię. Autorzy opisują składający się z 12 epizodów ośmiominutowy film ujęcie po ujęciu. Zarysowują też kontekst historyczny jego fabuły, szukają odpowiedzi na pytanie: Kto, dlaczego i dla jakiej publiczności zdecydował się zrealizować ten film? Opisują okoliczności w jakich pokazywany był w Warszawie w roku 1914, oraz z perspektywy genologicznej wpisują go w ówczesny model kina światowego poruszającego aktualne tematy społeczno-polityczne.