Przedmiot badań: Choroba Alzheimera jest najczęstszą postacią otępienia u osób starszych, charakteryzującą się postępującym uszkodzeniem i obumieraniem neuronów cholinergicznych w obrębie przegrody i kory mózgowej, prowadzącą w konsekwencji do stopniowego pogarszania się funkcji poznawczych, w tym pamięci, orientacji przestrzennej oraz zdolności do wykonywania codziennych czynności. Przebieg choroby obejmuje trzy stadia, różniące się nasileniem objawów — od łagodnych zaburzeń pamięci, poprzez dezorientację i zmiany zachowania, aż po głęboki deficyt funkcji kognitywnych wymagający stałej opieki. Cel badań: Celem niniejszego badania było usystematyzowanie aktualnej wiedzy dotyczącej i/ patogenezy, ii/ przebiegu oraz iii/ leczenia choroby Alzheimera. Materiały i metody: Przegląd literatury został przeprowadzony dzięki bazom danych PubMed, Reaserch Gate na podstawie następujących słów kluczy: Alzheimer's disease, pathogenesis, diagnosis, causal therapies, symptomatic treatment, pharmacotherapy. Przeprowadzony przegląd zawiera artykuły naukowe z dziedziny farmacji i medycyny, głównie z lat 2015-2025, w tym kilka starszych prac celem uzupełnienia tematu. Wyniki: Choroba Alzheimera jest najczęstszą postacią otępienia, prowadzącą do postępującej degeneracji neuronów cholinergicznych i pogorszenia funkcji poznawczych. Jej patogeneza obejmuje odkładanie β-amyloidu, agregację białka tau, przewlekłe neurozapalenie, stres oksydacyjny, dysfunkcję mitochondriów, zaburzenia krążenia mózgowego oraz deficyty synaptyczne i zmiany w układach neuroprzekaźnikowych. Proces chorobowy przebiega w trzech stadiach, od łagodnych zaburzeń pamięci po skrajną utratę kontaktu z otoczeniem, która w znaczący sposób obniża jakość życia osób chorych. Nowoczesna diagnostyka obejmuje obrazowanie PET, analizę płynu mózgowo-rdzeniowego oraz testy krwi, umożliwiając wykrycie zmian przed wystąpieniem pełnych objawów klinicznych. Wnioski: Wczesne rozpoznanie choroby Alzheimera ma kluczowe znaczenie dla skutecznego monitorowania jej przebiegu i wdrożenia odpowiedniego leczenia. Choć dotychczasowe terapie farmakologiczne skupiały się głównie na łagodzeniu objawów i spowalnianiu postępu choroby, w ostatnich latach pojawiły się przełomowe możliwości leczenia przyczynowego. Dalsze badania nad mechanizmami działania tych terapii, a także nad identyfikacją nowych biomarkerów, mogą znacząco poprawić skuteczność diagnostyki, strategii terapeutycznych oraz jakość życia pacjentów z chorobą Alzheimera.
Przedmiot badań: Kolagen jest jednym z najważniejszych białek strukturalnych organizmu człowieka, odpowiedzialnym za utrzymanie integralności, elastyczności i wytrzymałości tkanek łącznych, w tym skóry, chrząstki stawowej, kości, ścięgien i więzadeł. Wraz z wiekiem dochodzi do stopniowego ograniczenia syntezy endogennego kolagenu oraz nasilania procesów jego degradacji, co może wpływać na pogorszenie właściwości mechanicznych skóry, zmniejszenie jej jędrności i elastyczności, powstawanie zmarszczek oraz dolegliwości ze strony układu ruchu. Z tego względu kolagen stał się jednym z popularniejszych składników doustnych suplementów diety, szczególnie preparatów adresowanych do osób zainteresowanych poprawą kondycji skóry, włosów, paznokci oraz stawów. Rynek tego typu produktów jest jednak bardzo zróżnicowany pod względem składu, deklarowanej dawki kolagenu, obecności substancji dodatkowych, źródła pochodzenia kolagenu, postaci preparatu, schematu dawkowania oraz kosztów suplementacji. Cel badań: Celem pracy był przegląd dostępnych dla konsumentów doustnych preparatów kolagenowych klasyfikowanych jako suplementy diety, ze szczególnym uwzględnieniem ich składu, dawkowania oraz cen. Analizie poddano także dostępność informacji zakupowych w medycznych bazach danych oraz realną dostępność wybranych preparatów w aptekach stacjonarnych i internetowych. Materiały i metody: Przeprowadzono analizę preparatów kolagenowych dostępnych w Polsce od czerwca 2024 do marca 2025 roku. Uwzględniono preparaty dostępne w aptekach stacjonarnych, aptekach internetowych oraz medycznych bazach danych. Produkty oceniano pod względem postaci, zawartości kolagenu, zawartości witaminy C, schematu dawkowania, kosztu opakowania, kosztu miesięcznej kuracji, źródła pochodzenia kolagenu oraz statusu produktu. Do analizy włączono łącznie 388 preparatów z poszerzonymi danymi ilościowo-jakościowymi. Wyniki: Wykazano znaczną heterogeniczność analizowanych suplementów diety zawierających kolagen. Preparaty różniły się zarówno dawką kolagenu, jak i obecnością składników wspierających jego syntezę, w szczególności witaminy C. Preparaty z opatentowanym składem charakteryzowały się istotnie niższą częstotliwością dawkowania w porównaniu z produktami bez patentów. Produkty bez patentów częściej zawierały wyższe dobowe dawki kolagenu, zwłaszcza w postaci proszków, natomiast najwyższe ilości kolagenu obserwowano ogólnie w preparatach płynnych i proszkowych. Kapsułki i tabletki zawierały zwykle niższe dawki kolagenu, co może wynikać z ograniczeń technologicznych tych postaci. Różnice dotyczyły również zawartości witaminy C, która była istotnie zmienna w zależności od rodzaju preparatu i jego postaci. W części kategorii wyższe dawki witaminy C stwierdzano w produktach bez patentów, natomiast w saszetkach większą zawartością witaminy C cechowały się preparaty z opatentowanym składem. Ceny opakowań oraz koszty całej kuracji różniły się istotnie w zależności od postaci produktu, kanału dystrybucji oraz statusu składu. W aptekach internetowych preparaty z opatentowanym składem były często droższe niż produkty bez patentów. Nie stwierdzono jednak jednoznacznej i stałej zależności pomiędzy ceną produktu a zawartością kolagenu. Dominującym źródłem kolagenu w analizowanych preparatach był kolagen rybi. Wnioski: Rynek doustnych suplementów kolagenowych cechuje się dużą zmiennością składu, dawkowania, kosztów oraz sposobu prezentacji produktów. Uzyskane wyniki wskazują na potrzebę krytycznej oceny deklaracji producentów oraz lepszej edukacji konsumentów w zakresie rzeczywistej zawartości, kosztów i potencjalnych korzyści suplementacji kolagenem.
Przedmiot badań. Metaloproteinazy macierzy zewnątrzkomórkowej (MMPs) są uznawane za główne mediatory przebudowy tkanek i stanu zapalnego, a wzrost ich aktywności jest czynnikiem patogenetycznym wielu schorzeń, takich jak m.in. zapalenie dziąseł, trądzik, tętniaki, choroby reumatyczne, nowotwory czy choroby neurodegeneracyjne. MMPs stanowią zatem modyfikowalny i klinicznie istotny cel terapeutyczny. W ostatnich latach właściwości doksycykliny jako inhibitora MMPs są przedmiotem zainteresowania badaczy zajmujących się m.in. chorobami skóry, jamy ustnej i naczyń. Cel badań. Celem niniejszej pracy było przedstawienie aktualnego stanu wiedzy dotyczącego pozaantybiotykowych właściwości doksycykliny, związanych przede wszystkim z jej zdolnością do hamowania MMPs. W pracy omówiono możliwości zastosowania doksycykliny w leczeniu różnych stanów patologicznych przebiegających z nadaktywnością MMPs. Materiały i metody. Przeglądu literatury dokonano w oparciu o bazy PubMed, Scopus i Google Scholar. Strategia wyszukiwania łączyła medyczne hasła przedmiotowe („periodontitis”, „rosacea”, „osteoarthritis”, „thyroid eye disease”, „abdominal aortic aneurysm”, „cystic fibrosis”, „acute respiratory distress syndrome”, „multiple sclerosis”, „cancer”) ze słowami kluczowymi („doxycycline”, „metalloproteinases”, „nonantibiotic action”, „diseases”). Do opracowania włączono artykuły oryginalne, przeglądy systematyczne, przeglądy narracyjne i metaanalizy. Wyniki i dyskusja. Na podstawie analizy literatury według przyjętych kryteriów, do niniejszego przeglądu wyselekcjonowano następujące schorzenia w których wykazano osłabienie aktywności MMPs pod wpływem doksycykliny, tj. zapalenie dziąseł, trądzik różowaty, choroba zwyrodnieniowa stawów, orbitopatia tarczycowa, tętniak aorty brzusznej, mukowiscydoza, zespół ostrej niewydolności oddechowej, stwardnienie rozsiane i nowotwory. Scharakteryzowano mechanizm działania doksycykliny jako inhibitora MMPs, opisano wyniki przeprowadzonych dotychczas badań, a także omówiono możliwość jej zastosowania w leczeniu tych chorób. Wnioski. Wyniki zarówno prac eksperymentalnych jak i klinicznych sugerują istotny potencjał terapeutyczny doksycykliny stosowanej w celu inhibicji MMPs. Konieczne jest prowadzenie dalszych badań, zwłaszcza klinicznych, w kierunku optymalnego wykorzystania pozaantybiotykowych właściwości doksycykliny.
Przedmiot badań: Praca dotyczy analizy wpływu wybranych związków pochodzenia naturalnego: galusanu epigallokatechiny (EGCG), antocyjanów, resweratrolu oraz diosgeniny na procesy nowotworzenia w obrębie jelita grubego, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów molekularnych istotnych dla prewencji i wspomagania leczenia raka jelita grubego. Cel pracy: to syntetyczne przedstawienie właściwości biologicznych wymienionych związków, ich molekularnych mechanizmów działania, wpływu na komórki raka jelita grubego oraz możliwych implikacji farmakoterapeutycznych, ze szczególnym uwzględnieniem terapii skojarzonej. Metodyka wyszukiwania i doboru literatury: została przeprowadzona na podstawie publikacji naukowych dostępnych w bazach PubMed, Scopus oraz Google Scholar. Informacje dotyczące badań klinicznych pozyskano z bazy ClinicalTrials.gov. Wyszukiwanie obejmowało publikacje dotyczące raka jelita grubego oraz galusanu epigallokatechiny (EGCG), antocyjanów, resweratrolu i diosgeniny. Wyszukiwanie literatury zakończono 10 maja 2026 roku. Zastosowano słowa kluczowe oraz ich kombinacje w języku polskim i angielskim, takie jak: „colorectal cancer”, „epigallocatechin gallate”, „EGCG”, „anthocyanins”, „resveratrol” oraz „diosgenin”. Do analizy włączono badania eksperymentalne in vitro, badania in vivo na modelach zwierzęcych oraz dostępne badania kliniczne. Wykluczono prace przeglądowe oraz publikacje niezwiązane bezpośrednio z rakiem jelita grubego. Łącznie zidentyfikowano 624 publikacje, z których po usunięciu duplikatów i analizie zgodności z kryteriami włączenia do końcowej analizy zakwalifikowano 56 publikacji. Wyniki: Analiza piśmiennictwa wykazała, że omawiane związki oddziałują na kluczowe procesy komórkowe i molekularne, takie jak regulacja cyklu komórkowego, indukcja apoptozy, stres oksydacyjny oraz ekspresja genów zaangażowanych w kancerogenezę. W badaniach przedklinicznych wykazano synergistyczne interakcje niektórych z tych substancji z konwencjonalnymi lekami przeciwnowotworowymi, w tym irynotekanem i oksaliplatyną. Najlepiej udokumentowane dane dotyczą EGCG, który wykazywał zdolność do selektywnej indukcji apoptozy komórek nowotworowych. Antocyjany modulowały szlaki związane z apoptozą i stanem zapalnym, resweratrol oddziaływał na różne etapy kancerogenezy mimo ograniczonej biodostępności, natomiast diosgenina hamowała proliferację komórek nowotworowych poprzez wpływ na cykl komórkowy i szlaki sygnałowe. Wnioski: Związki pochodzenia naturalnego mogą potencjalnie wspierać strategie prewencyjne i terapię wspomagającą raka jelita grubego, szczególnie jako adiuwanty terapii konwencjonalnej. Ich potencjalne zastosowanie kliniczne ogranicza jednak niewielka liczba badań z udziałem ludzi oraz problemy związane z biodostępnością i standaryzacją. Konieczne są dalsze badania kliniczne w celu oceny skuteczności i bezpieczeństwa długoterminowego stosowania tych związków w farmakoterapii raka jelita grubego.
Przedmiot badań: Czerniak należy do jednych z najczęstszych nowotworów skóry. Wyróżnia się postaci upigmentowane i nieupigmentowane, ale informacje dotyczące wariantów amelanotycznych tego nowotworu pozostają na ten moment ograniczone. Niewystarczająco zdefiniowane kryteria kliniczne oraz złożony proces diagnostyczny przyczyniają się do opóźnionego rozpoznania czerniaka. Ograniczone możliwości terapeutyczne, w połączeniu z dużą agresywnością zmian skutkują niekorzystnymi rokowaniami i znaczną śmiertelnością. Aktualnie opracowywane metody diagnostyczne i innowacyjne modele leczenia ukierunkowane są na zwiększenie prawdopodobieństwa szybkiego wykrycia czerniaka amelanotycznego i długoterminową poprawę zdrowia pacjentów. Cel badań: Celem pracy było zebranie aktualnych informacji dotyczących metod diagnostycznych i terapeutycznych stosowanych w przypadku czerniaka amelanotycznego i zestawienie ich z modelami pozostającymi na etapie badań. Materiały i metody: Przeglądu literatury dokonano z wykorzystaniem baz danych PubMed, Google Scholar i Scopus, oraz słów kluczowych: melanoma, amelanotic melanoma, diagnosis, therapy, epidemiology. W pracy zawarto publikacje z lat 2020-2025. Uwzględniono również kilka starszych artykułów, niezbędnych dla uzupełnienia zgromadzonych informacji. Wyniki: Rozpoznawany najczęściej u osób powyżej 50. roku życia, czerniak amelanotyczny stanowi około 2–20% wszystkich rejestrowanych przypadków tego nowotworu. Ocena zabarwienia zmiany oraz charakterystyka jej unaczynienia mogą wspomagać rozpoznanie czerniaka amelanotycznego, jednak nie stanowią jedynych kryteriów diagnostycznych. Do potencjalnych cech identyfikacyjnych zalicza się również asymetrię kształtu oraz obecność niebiesko-szarych punktów w obrębie struktury zmiany. W literaturze opisywane są ponadto białe linie na powierzchni guza oraz sporadyczne brązowe zabarwienie, które mogą dodatkowo wspierać proces diagnostyczny. Standardową metodą leczenia pozostaje chirurgiczne wycięcie zmiany z marginesem zdrowej tkanki. Nowoczesne strategie terapeutyczne, w tym immunoterapia i terapie celowane, mogą istotnie poprawić rokowanie pacjentów. Wnioski: Dotychczasowe statystyki określają czerniak amelanotyczny jako nowotwór o wysokim prawdopodobieństwie błędnego rozpoznania, a około 89% odnotowywanych przypadków uznawane jest za inne zmiany o charakterze łagodnym lub złośliwym. Techniki ukierunkowane na poprawę skuteczności procesu diagnostycznego uwzględniają połączenie dermatoskopii z refleksyjną mikroskopią konfokalną, stosowanie wideodermatoskopii lub wykorzystanie różnych biomarkerów. Brak lub późne rozpoznanie czerniaka amelanotycznego przyczyniają się do małej efektywności jego terapii.
Katowicki Oddział Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego 11 lutego 2026 roku obchodził 75-lecie swojej działalności. Artykuł opisuje działalność oddziału w ciągu ostatnich pięciu lat i stanowi kontynuację pracy opublikowanej w 2021 roku w „Farmacji Polskiej” przedstawiającej 70-letnią historię oddziału. W analizowanym okresie 2021–2026, obejmującym XXV oraz początek XXVI kadencji Katowickiego Oddziału, funkcję prezesa zarządu w latach 2021–2025 pełniła dr Grażyna Janikowska, a od 2025 roku stanowisko to objęła dr Lucyna Bułaś. Natomiast Pani dr Kazimiera Klementys pełniła funkcję wiceprezesa zarządu obu kadencji. Podobnie jak w ubiegłych latach, zarząd ściśle współpracował z Wydziałem Nauk Farmaceutycznych Śląskiego Uniwersytetu Medycznego i Śląską Izbą Aptekarską w Katowicach. Kontynuowano organizację konferencji i spotkań zainicjowanych w poprzednich kadencjach. Nową inicjatywą była organizacja spotkań „Warto rozmawiać” umożliwiających w innowacyjnej, angażującej formie prowadzenie dyskusji na tematy odpowiadające aktualnym potrzebom i oczekiwaniom środowiska farmaceutycznego. Zmieniono także formułę „Śląskich Farmaceutycznych Spotkań Naukowych – od nauki do pacjenta” poprzez rozszerzenie kręgu uczestników o naukowców i pracowników reprezentujących polskie i zagraniczne uczelnie. Ta międzynarodowa konferencja jest organizowana od 2025 roku pod hasłem „Spotkania Naukowe - od Nauki do Pacjenta”. Na działalność oddziału w znacznym stopniu wpłynęła trwająca do lipca 2023 roku pandemia COVID-19, która wymusiła konieczność prowadzenia bieżącej działalności, tylko w postaci webinariów i wideokonferencji na komunikacyjnych platformach internetowych. W drugiej połowie 2023 roku, po oficjalnym zakończeniu pandemii powrócono do prowadzenia konferencji i spotkań w formule stacjonarnej. Kontynuowano tradycję spotkań Klubu Seniora Farmacji działającego przy Katowickim Oddziale PTFarm. Dbając o rozwój zawodu farmaceuty, zorganizowano szereg wydarzeń dedykowanych aptekarzom, pracownikom uczelni oraz studentom kierunku farmacja, a wykłady, jak i dyskusje stanowiły doskonały materiał przygotowujący studentów do przyszłej pracy zawodowej. Jednym z ważnych elementów aktywności zarządu była współpraca ze studencką sekcją Młoda Farmacja Sosnowiec, polegająca na obopólnym wspieraniu realizowanych inicjatyw. Studenci uczestniczyli w wielu spotkaniach o charakterze edukacyjnym w zakresie promocji zdrowia oraz zachęcali uczniów szkół licealnych do podejmowania studiów na kierunkach farmaceutycznych. Podsumowując pracę zarządu w tym pięcioletnim okresie, od lutego 2021 do lutego 2026 roku, warto podkreślić, że na szczególne uznanie zasługuje zarówno wieloletnia, aktywna praca członków zarządu realizowana społecznie pro publico bono, jak i życzliwość oraz bezinteresowne zaangażowanie wielu osób, z którymi zarząd miał zaszczyt współpracować.
Przedmiot badań. Opracowanie dotyczy leków przeciwmalarycznych z grupy pochodnych 4-aminochinoliny: chlorochina i hydroksychlorochina. Związki te charakteryzują się wielokierunkową, plejotropową aktywnością biologiczną, która znacząco wykracza poza ich pierwotne przeciwmalaryczne zastosowanie. Leki te są obecnie intensywnie badane pod kątem potencjału do repozycjonowania w nowych obszarach współczesnej farmakoterapii. Cel badań. Głównym celem badań jest kompleksowe przedstawienie aktualnego zastosowania chlorochiny i hydroksychlorochiny w farmakoterapii oraz analiza potencjału ich repozycjonowania poza pierwotnymi wskazaniami. Praca ma na celu szczegółowe omówienie nowo poznanych, molekularnych mechanizmów działania tych związków, które uzasadniają ich wielokierunkową aktywność biologiczną. Dokonano celem pracy jest też krytyczna ocena skuteczności klinicznej i profilu bezpieczeństwa obu leków, która umożliwi określenie nowych wyzwań badawczych. Materiał i metody. Podstawą metodyczną prezentowanych badań był systematyczny dobór i analiza najnowszej literatury przedmiotu. Źródłem analizowanych danych były przede wszystkim bazy danych (PubMed, Google Scholar, Scopus). Wyselekcjonowano prace w języku polskim i angielskim obejmujące artykuły oryginalne, przeglądowe, badania kliniczne, oraz metaanalizy, które umożliwiły ocenę ich potencjału terapeutycznego, interakcji lekowych oraz toksyczności. W procesie wyszukiwania zastosowano słowa kluczowe takie jak: „chloroquine”, „hydroksychloroquine”, „immunology”, „autophagy”, „cancer”, „repurposing”, „side-efffects”, „off label”. Wyniki. Chlorochina i hydroksychlorochina w komórkach gromadzą się w kwaśnych organellach podwyższając pH i modyfikując ich funkcje. Efektem jest zablokowanie procesu autofagii oraz wyciszenie nadmiernej odpowiedzi zapalnej m.in. poprzez modulację szlaków komórkowych zależnych od receptorów TLR. Właściwości te warunkują ich ugruntowaną pozycję w leczeniu nie tylko malarii, ale także schorzeń autoimmunologicznych. Doniesienia wskazują także na aktywność przeciwwirusową tych leków, jednak nie znalazła ona potwierdzenia w badaniach klinicznych. Literatura opisuje możliwość repozycjonowania obu leków, szczególnie w aspekcie ich potencjalnego działania przeciwnowotworowego, zwłaszcza gdy są stosowane jako środki adiuwantowe uwrażliwiające komórki na działanie klasycznych cytostatyków oraz leków celowanych. Badając nowe potencjalne aktywności tych związków należy jednak mieć na uwadze ich działania niepożądane. Wnioski. Zarówno chlorochina, jak i hydroksychlorochina posiadają plejotropowy potencjał wykraczający poza ich tradycyjne wskazania, w szczególności stwarzając perspektywę skutecznego wykorzystania w przeciwnowotworowych terapiach adjuwantowych. Czynnikami ograniczającymi ich kliniczne wykorzystanie, zwłaszcza w onkologii, jest ich niespecyficzna dystrybucja, trudności w osiągnięciu pożądanych stężeń w mikrośrodowisku nowotworu oraz ryzyko toksyczności, zwłaszcza kardiologicznej i narządu wzroku. Przyszłe strategie terapeutyczne powinny koncentrować się na minimalizacji toksyczności przy jednoczesnym zwiększeniu skuteczności, a także na opracowaniu nowych formulacji tych leków, które umożliwiłoby celowane dostarczanie substancji czynnych przy zmniejszonej ekspozycji ogólnoustrojowej.
Przedmiot badań: Oko ludzkie jest narządem wyjątkowo złożonym, zawierającym w swojej strukturze liczne bariery utrudniające efektywne działanie leków konwencjonalnych. Rosnąca liczba pacjentów cierpiących na schorzenia oczu sprawia, że konieczne jest opracowywanie nowych metod leczenia. Wykorzystanie tradycyjnych preparatów stosowanych w terapii chorób narządu wzroku wiąże się z wieloma ograniczeniami, które wynikają z ich niskiej biodostępności, krótkiego czasu retencji na powierzchni oka, niewielkiego stopnia penetracji przez rogówkę, a także wywoływania licznych ogólnoustrojowych działań niepożądanych. Nanotechnologia staje się więc obiecującą alternatywą dla standardowych środków terapeutycznych. Znacząca poprawa skuteczności leczenia wynika głównie z niewielkich rozmiarów nanonośników, co przekłada się na ich swobodne przenikanie przez struktury biologiczne w obrębie narządu wzroku. Cel badań: Celem przeglądu było usystematyzowanie nowoczesnych rozwiązań terapeutycznych w leczeniu chorób oczu oraz przedstawienie korzyści i wyzwań związanych z wykorzystywaniem nanotechnologii w okulistyce. Materiały i metody: Do wykonania przeglądu wykorzystano bazy naukowe takie jak: PubMed, Scopus oraz Google Scholar. Wybrane teksty zostały opublikowane w latach 2019-2025. Niniejszą pracę uzupełniono także o starsze artykuły. Wyniki: Nanotechnologia z powodzeniem wykorzystywana jest przy produkcji preparatów okulistycznych. Wiele takich leków zostało już zatwierdzonych przez FDA, a liczne analizy wskazują na zwiększoną skuteczność leczenia w przypadku terapii z użyciem nanonośników. Obecnie prowadzonych jest szereg badań klinicznych mających na celu opracowanie nowych preparatów okulistycznych, w których nośnikami substancji czynnych są różne nanostruktury. Takie rozwiązania są skutecznie aplikowane w leczeniu licznych chorób, między innymi: jaskry, zespołu suchego oka, zapalenia rogówki, zapalenia błony naczyniowej oka, starczego zwyrodnienia plamki żółtej i retinopatii cukrzycowa. Wnioski: Nanotechnologia jako dziedzina nauki jest niezwykle istotna w nowoczesnej medycynie i farmacji. Pomimo wieloletnich badań nadal potrzebne jest przeprowadzanie kolejnych analiz umożliwiających dalszy postęp nanomedycyny w celu poprawy bezpieczeństwa oraz rozwoju terapii personalizowanej. Słowa kluczowe: Nanocząstki, dostarczanie leków ocznych, nanotechnologia, bariery oczne, nanomedycyna
Przedmiot badań. Stres oksydacyjny odgrywa istotną rolę w patogenezie wielu chorób przewlekłych, w tym schorzeń układu sercowo-naczyniowego, metabolicznych oraz neurodegeneracyjnych, co uzasadnia poszukiwanie skutecznych strategii ograniczania jego negatywnych skutków. Szczególne znaczenie przypisuje się suplementom diety opartym na surowcach naturalnych o właściwościach przeciwutleniających. Wśród nich znajdują się preparaty zawierające Inonotus obliquus, którego aktywność antyoksydacyjna została szeroko udokumentowana w badaniach eksperymentalnych. Cel badań. Celem pracy była ocena i porównanie aktywności przeciwutleniającej komercyjnych preparatów zawierających Inonotus obliquus dostępnych na rynku w 2024 roku, z uwzględnieniem wpływu formy preparatu oraz warunków ekstrakcji na ich potencjał antyoksydacyjny in vitro. Materiały i metody. Analizie poddano sześć komercyjnych produktów (proszek, herbata, tabletki, kapsułki, krople, nalewka). Aktywność przeciwutleniającą oceniano metodami spektrofotometrycznymi: w tym testem wychwytywania rodnika DPPH, oznaczaniem całkowitej zawartości związków polifenolowych metodą Folina-Ciocâlteu’a oraz oceną zdolności redukcji jonów miedzi (II) metodą CUPRAC, co umożliwiło wieloparametrową ocenę potencjału antyoksydacyjnego. Wyniki. Wykazano istotne zróżnicowanie aktywności przeciwutleniającej oraz zawartości związków fenolowych pomiędzy analizowanymi preparatami. Najwyższą całkowitą zawartość polifenoli odnotowano w próbkach pochodzących z proszku oraz nalewki. Ekstrakty wodne wykazywały wyższą aktywność przeciwutleniającą niż etanolowe, jednak efekt ten był zależny od zastosowanej metody analitycznej, co wskazuje na złożony charakter badanych układów. Wnioski. Wszystkie preparaty wykazywały aktywność przeciwutleniającą in vitro. Kluczowym czynnikiem wpływającym na uzyskiwane wyniki był zastosowany rozpuszczalnik, determinujący efektywność ekstrakcji związków bioaktywnych. Preparaty zawierające I. obliquus mogą stanowić źródło związków o właściwościach przeciwutleniających, jednak ich rzeczywisty potencjał zależy od formy produktu, sposobu przetwarzania oraz warunków przygotowania ekstraktów.
Lycoris radiata, powszechnie znana jako czerwona lilia pajęcza („higanbana”), jest gatunkiem o istotnym znaczeniu etnofarmakologicznym, zakorzenionym w tradycji medycznej Azji Wschodniej. Niniejsze opracowanie stanowi przegląd aktualnej wiedzy na temat tej rośliny, integrujący dane z zakresu botaniki, etnofarmakologii oraz współczesnych badań farmakologicznych. W części botanicznej przedstawiono L. radiata jako cebulową bylinę o specyficznym cyklu rozwojowym (kwitnienie przed rozwojem liści) oraz złożonej strukturze genetycznej, obejmującej zarówno płodne formy diploidalne (var. pumila), jak i szeroko rozpowszechnione, bezpłodne triploidy (var. radiata), dominujące w niektórych regionach świata. Zarysowano również kontekst tradycyjnego wykorzystania rośliny, który stanowił punkt wyjścia dla współczesnych badań nad jej aktywnością biologiczną. W medycynie tradycyjnej cebule L. radiata stosowano m.in. w stanach zapalnych i wybranych schorzeniach neurologicznych, jednak dane te mają charakter historyczny i nie odpowiadają współczesnym standardom oceny skuteczności. Główna część pracy koncentruje się na analizie badań eksperymentalnych dotyczących aktywności biologicznej alkaloidów Amaryllidaceae. Związki takie jak likoryna, narciklazyna czy hippeastryna wykazują działanie antyproliferacyjne w licznych modelach in vitro oraz wybranych modelach in vivo, jednak brak jest obecnie wystarczających danych klinicznych potwierdzających ich skuteczność u ludzi. Szczególną uwagę poświęcono galantaminie, która stanowi przykład związku o udokumentowanym zastosowaniu klinicznym w terapii choroby Alzheimera, w przeciwieństwie do większości pozostałych alkaloidów pozostających na etapie badań przedklinicznych. Doniesienia dotyczące aktywności przeciwwirusowej (m.in. wobec SARS-CoV, SARS-CoV-2 czy wirusa grypy A) opierają się głównie na wynikach badań in vitro, rzadziej in vivo, co ogranicza możliwość ich bezpośredniej translacji klinicznej. W podsumowaniu wskazano, że L. radiata stanowi obiecujące źródło biologicznie aktywnych związków, jednak jej potencjał terapeutyczny – zarówno w medycynie ludzkiej, jak i weterynaryjnej (np. w kontekście PRRSV) – wymaga dalszej weryfikacji. Konieczne są szczególnie badania nad biodostępnością, toksycznością oraz dobrze zaprojektowane badania przedkliniczne i kliniczne, które pozwolą na rzetelną ocenę bezpieczeństwa i skuteczności tych substancji.
Przedmiot badań: Choroby cywilizacyjne, do których należą choroby nowotworowe, schorzenia neurodegeneracyjne, choroby metaboliczne i układu sercowo-naczyniowego, stanowią poważne wyzwanie dla współczesnej medycyny i wymagają poszukiwania nowych, bezpiecznych metod leczenia. Błękit metylowy jako substancja, która ma wielokierunkowe działanie jest obiecującym związkiem głównie jako wsparcie w leczeniu tych chorób. Cel pracy: Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie aktualnego stanu wiedzy na temat potencjalnego zastosowania błękitu metylenowego w leczeniu chorób cywilizacyjnych oraz ocena jego roli jako związku wspomagającego farmakoterapię. Materiał i metody: Dokonano przeglądu literatury na podstawie danych pochodzących z naukowych baz danych: PubMed oraz ScienceDirect. Źródła obejmują artykuły badawcze oraz przeglądowe. Dobór piśmiennictwa został dokonany głównie na podstawie publikacji z lat 2015–2025, większość z ostatnich 5 lat, ze względu na ich aktualność i wartość merytoryczną. Dla zapewnienia pełniejszego wprowadzenia w temat historii zastosowania błękitu metylenowego, uwzględniono również starsze artykuły. Do wyszukiwania informacji używano słów kluczowych: „methylene blue”, „photodynamic therapy”, „cancer”, „oxidative stress”, „mitochondrial dysfunction”, „neurodegenerative diseases”, „diabetes”. Wyniki: Przegląd literatury pokazuje, że błękit metylenowy wykazuje szerokie działanie biologiczne obiecujące w leczeniu chorób cywilizacyjnych. Przede wszystkim związek ten poprawia funkcję mitochondriów, redukuje stres oksydacyjny i wpływa na regulację procesów zapalnych oraz metabolicznych. W dziedzinie onkologii jest stosowany jako fotosensybilizator w terapii fotodynamicznej oraz jako barwnik w celach diagnostycznych, równocześnie wykazuje działanie przeciwnowotworowe, które można wzmacniać dzięki terapiom skojarzonym i nowoczesnymi systemami podawania leków. W przypadku chorób układu nerwowego błękit metylenowy wykazuje właściwości neuroprotekcyjne, takie jak hamowanie agregacji patologicznych białek i wspomaga metabolizm energetyczny neuronów. W chorobach metabolicznych oraz ich powikłaniach wspomaga gojenie ran, działa zarówno przeciwzapalnie, jak i przeciwbakteryjnie, a w chorobach sercowo-naczyniowych poprawia parametry hemodynamiczne w stanach wazodylatacyjnych. Większość dostępnych danych pochodzi z badań przedklinicznych i ograniczonych badań klinicznych. Wnioski: Błękit metylenowy jest obiecującym związkiem wspomagającym leczenie chorób cywilizacyjnych dzięki wielokierunkowemu mechanizmowi działania. Pomimo obiecujących wyników badań, konieczne są dalsze badania kliniczne, aby potwierdzić jego skuteczność, bezpieczeństwo oraz ustalić najlepsze schematy stosowania leczenia.
Pochodne kwasu cynamonowego stanowią szeroką grupę naturalnych związków fenolowych, powszechnie występujących w roślinach oraz obecnych w codziennej diecie człowieka. Do najczęściej analizowanych należą kwas cynamonowy (CA), kwas p-kumarowy (CuA), kwas ferulowy (FA) oraz kwas synapinowy (SA). Związki te powstają w szlaku kwasu szikimowego i odgrywają istotną rolę w metabolizmie wtórnym roślin, uczestnicząc m.in. w biosyntezie flawonoidów, kumaryn, czy ligniny. Ich budowa chemiczna, obejmująca układ sprzężonych wiązań podwójnych oraz obecność grup hydroksylowych i metoksylowych, warunkuje zdolność do oddziaływania z wolnymi rodnikami oraz strukturami biologicznymi komórek. Celem niniejszej pracy była analiza dostępnych danych literaturowych, dotyczących aktywności przeciwdrobnoustrojowej kwasu cynamonowego i jego wybranych pochodnych wobec bakterii z rodzaju Staphylococcus, ze szczególnym uwzględnieniem szczepów opornych na antybiotyki (MRSA, VRSA), a także ocena potencjału tych związków w terapii skojarzonej z klasycznymi chemioterapeutykami. W pracy omówiono zarówno wyniki badań prowadzonych z wykorzystaniem surowych ekstraktów roślinnych, jak i analiz opartych na czystych, wyizolowanych związkach. Dostępne dane wskazują, że omawiane kwasy fenolowe wykazują wielokierunkowe działanie biologiczne, obejmujące właściwości przeciwutleniające, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe oraz protekcyjne wobec różnych narządów. Mechanizmy ich aktywności antyoksydacyjnej wiążą się z neutralizacją reaktywnych form tlenu (ROS), chelatowaniem jonów metali przejściowych oraz modulacją szlaków sygnałowych związanych ze stresem oksydacyjnym (m.in. NF-κB, COX-2). W kontekście działania przeciwdrobnoustrojowego opisano kilka potencjalnych mechanizmów, takich jak zaburzenie transportu glukozy do komórki bakteryjnej, hamowanie syntezy ATP, oddziaływanie z enzymami prokariotycznymi oraz destabilizacja błony cytoplazmatycznej prowadząca do utraty integralności komórkowej. Podsumowując, kwas cynamonowy i jego pochodne wykazują potwierdzoną aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec bakterii z rodzaju Staphylococcus, jednak jej siła jest niewystarczająca do zastosowania tych związków jako samodzielnych leków przeciwbakteryjnych. Największy potencjał terapeutyczny wydaje się dotyczyć ich roli jako modulatorów aktywności antybiotyków w terapii skojarzonej. Konieczne są dalsze badania oraz analizy in vivo, które pozwolą określić rzeczywiste znaczenie kliniczne tych obserwacji oraz ocenić bezpieczeństwo i skuteczność proponowanych strategii terapeutycznych.
Wprowadzenie Współczesne zalecenia żywieniowe stawiają coraz większy nacisk na indywidualizację interwencji u osób przewlekle chorych, ze szczególnym uwzględnieniem utrzymania masy oraz prawidłowej funkcji tkanki mięśniowej, które odgrywają istotną rolę w zachowaniu sprawności fizycznej oraz ogólnej kondycji pacjenta. Miopenia i sarkopenia stanowią częste, lecz nadal niedostatecznie rozpoznawalne, powikłania chorób przewlekłych, które istotnie wpływają na przebieg leczenia, wydłużając czas hospitalizacji, zwiększając ryzyko powikłań oraz niekorzystnie oddziałując na rokowanie, zarówno w perspektywie krótko- jak i długoterminowej, dodatkowo obniżając sprawność fizyczną i komfort życia pacjentów. Cel pracy Celem pracy była analiza dostępnych danych naukowych, dotyczących zastosowania suplementacji kreatyną u osób przewlekle chorych, ze szczególnym uwzględnieniem jej wpływu na masę i funkcję mięśniową oraz ryzyko rozwoju miopenii i sarkopenii. Metody Przeprowadzono przegląd piśmiennictwa w bazach PubMed, Scopus, Web of Science oraz Google Scholar od 1.11.2025 do 15.12.2025 w języku angielskim, obejmujący artykuły oryginalne, przeglądowe i metaanalizy dotyczące suplementacji kreatyną, sarkopenii i chorób przewlekłych. Wyniki Dane z metaanaliz wskazują, że suplementacja kreatyną może prowadzić do zwiększenia beztłuszczowej masy ciała i poprawy siły mięśniowej, zwłaszcza w połączeniu z treningiem oporowym. Najczęściej stosowane schematy suplementacji obejmowały fazę nasycenia 20 g dziennie, podzielone na cztery dawki przez 5-7 dni, po której stosowano dawkę podtrzymującą 5 g dziennie, lub bezpośrednio dawkę podtrzymującą 5 g dziennie bez fazy nasycenia. W nielicznych badaniach klinicznych u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek wykazano potencjalne korzyści w zakresie poprawy stanu odżywienia i zachowania masy mięśniowej. Wnioski Kreatyna może stanowić obiecujący element wsparcia żywieniowego w profilaktyce i we wspomaganiu leczenia miopenii oraz sarkopenii, szczególnie u osób starszych oraz u osób z chorobami przewlekłymi, takimi jak przewlekła choroba nerek, reumatoidalne zapalenie stawów czy nieswoiste choroby zapalne jelit, u których obserwuje się zwiększone ryzyko utraty masy i funkcji mięśniowej. Potencjalne korzyści mogą dotyczyć również okresu rekonwalescencji, w tym po hospitalizacji lub epizodach unieruchomienia, kiedy dochodzi do nasilonej utraty masy mięśniowej. Największe efekty wydają się występować w sytuacji łączenia suplementacji kreatyną z treningiem oporowym. Kreatyna może przyczyniać się do utrzymania masy mięśniowej, siły oraz ogólnej sprawności fizycznej. Konieczne są jednak dalsze, dobrze zaprojektowane badania kliniczne, które pozwolą ocenić jej skuteczność, optymalne dawkowanie oraz bezpieczeństwo stosowania.
Prowadzone badania wykazały, iż polimorfizm insercja/delecja (I/D) genu ACE ma wpływ na osoczową i tkankową aktywność ACE. Z tego powodu wpływ polimorfizmu I/D genu ACE był badany w chorobach, w których układ RAAS odgrywa istotną rolę w ich patogenezie, przebiegu i leczeniu, takich jak: choroba wieńcowa, nadciśnienie tętnicze i przewlekła niewydolność serca. W prowadzonych badaniach wykazano, iż genotyp DD i sam allel D polimorfizmu I/D genu ACE może być czynnikiem ryzyka CAD i zawału mięśnia sercowego. Jednakże są doniesienia, w których takiej zależności nie obserwowano. Ponadto nie wykazano istotnego związku między polimorfizmem I/D genu ACE a ryzykiem restenozy w stencie oraz stosowanym leczeniem farmakologicznym w celu zapobiegnięcia zdarzeniom sercowo-naczyniowym (zgon, zawał mięśnia sercowego). Natomiast w pojedynczych badaniach wykazano wpływ genotypu II na skuteczność rehabilitacji kardiologicznej u pacjentów po przebytym zawale serca. Aktywność osoczowa i tkankowa ACE oraz układ RAAS odgrywają także dużą rolę w patogenezie nadciśnienia tętniczego. W prowadzonych badaniach wykazano związek między genotypem DD i allelu D a zachorowaniem na nadciśnienie tętnicze i jego przebieg. Związek ten zależał od grupy etnicznej badanych. Wykazano, że skuteczność leczenia farmakologicznego była większa u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym będących nosicielami genotypu DD polimorfizmu I/D genu ACE. Jednakże duże badania kliniczne (PROGRESS, GenHat) takich zależności nie potwierdziły. Choroba wieńcowa i nadciśnienie tętnicze są najczęstszymi przyczynami niewydolności serca. Prowadzone badania wykazały, że czynnikiem ryzyka rozwoju niewydolności serca u chorych po przebytym zawale mięśnia sercowego lub z nadciśnieniem tętniczym jest genotyp DD. Są również doniesienia, w których związku pomiędzy polimorfizmem I/D genu ACE a niewydolnością serca nie obserwowano. Wstępne wyniki badań farmakogenetycznych wskazują, że polimorfizm I/D genu ACE (genotyp DD) może być markerem odpowiedzi na leczenie farmakologiczne (inhibitorami ACE i β-blokerami) niewydolności serca, który zależy od pochodzenia etnicznego badanych. Podsumowując, niejednoznaczność wniosków nad wpływem polimorfizmu I/D genu ACE na patogenezę, przebieg i leczenie CVD wynika prawdopodobnie z różnic etnicznych badanych populacji i liczebności grup badanych. Stąd istnieje potrzeba dalszych badań.
Karmienie piersią uznaje się za kluczowy czynnik wspierający prawidłową kolonizację mikrobiologiczną i dojrzewanie odporności w okresie noworodkowym, co znajduje odzwierciedlenie w zaleceniach Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i europejskich rekomendacjach dotyczących promowania karmienia piersią. Rozwój mikrobioty jelitowej noworodka jest procesem dynamicznym, zależnym od czynników prenatalnych, okołoporodowych i postanatalnych. Przyjmowanie pokarmu jakim jest mleko matki, drogą doustną nie zawsze jest możliwe, jedną z istotnych form leczenia stosowanych u noworodków stanowi żywienie pozajelitowe. Polega na dożylnym podawaniu mieszaniny składników odżywczych z pominięciem przewodu pokarmowego. Wdrażane jest w sytuacjach, gdy odżywianie organizmu drogą dojelitową jest niemożliwe lub niewystarczające. Przyjmuje postać płynnej mieszaniny zawierającej substancje odżywcze niezbędne do prawidłowego wzrostu i utrzymania homeostazy. Główne elementy składowe obejmują: węglowodany, lipidy, aminokwasy, witaminy, pierwiastki śladowe, elektrolity wraz z wodą. W zależności od proporcji preparaty do żywienia parenteralnego mogą charakteryzować się wysoką osmolarnością. Dobór mieszaniny odżywczej oraz szybkość podaży wymagają kontroli parametrów metabolicznych oraz bilansu płynów. Żywienie parenteralne zostaje włączone w konkretnych przypadkach klinicznych, a skład mieszaniny powinien być indywidualizowany do stanu pacjenta. Terapia żywieniowa drogą pozajelitową zapobiega niedożywieniu a także przyspiesza procesy gojenia ran i regeneracji. Odgrywa ważną rolę na oddziale neonatologii. W pierwszych dniach życia noworodka wpływa m.in. na prawidłowy rozwój neurologiczny. Długotrwałe ograniczenie żywienia drogą enteralną wiąże się jednak ze zmianami w składzie mikrobioty jelitowej. Zmniejsza się stymulacja błony śluzowej co sprzyja osłabieniu bariery jelitowej oraz zaburzeniom odporności. W konsekwencji dochodzi do spadku różnorodności bakterii jelitowych oraz rozwoju dysbiozy. Zaburzeniu ulega równowaga ilościowa poszczególnych szczepów bakterii oraz motoryka przewodu pokarmowego. Zauważalne jest większe ryzyko wystąpienia infekcji poprzez ułatwiony dostęp patogenów do nabłonka jelit. Proces prawidłowej kolonizacji przewodu pokarmowego jest odmienny a rozwój mikrobiomu opóźniony. Obecnie stosuje się odpowiednio wyselekcjonowane szczepy bakterii probiotycznych, w celu wsparcia dojrzewania przewodu pokarmowego podczas terapii żywieniem pozajelitowym. Pozwala to zmniejszyć niepożądane skutki i jednocześnie zapewnić optymalną terapie.
Doustne leki przeciwkrzepliwe (VKA – vitamin K anticoagulants, DOAC – direct oral anticoagulants) są coraz częściej przyjmowane przez pacjentów z powodu chorób zakrzepowo-zatorowych, czy też w ramach profilaktyki niedokrwiennego udaru mózgu w wyniku zastawkowego i niezastawkowego migotania przedsionków. Tacy pacjenci wymagają szczególnego podejścia w okresie okołozabiegowym. Cel: Przedstawienie postępowania przed i po zabiegu chirurgicznym u pacjentów przewlekle przyjmujących doustne leki przeciwkrzepliwe – prezentacja przykładów pacjentów. Omówienie kryteriów decyzyjnych dotyczących odstawiania i wznawiania leczenia przeciwkrzepliwego. Ocena zasadności wdrażania terapii pomostowej. Metody: Przegląd aktualnych zaleceń towarzystw naukowych, tj. Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego, Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego oraz dostępnej literatury naukowej dotyczącej postępowania okołooperacyjnego u pacjentów leczonych doustnymi lekami przeciwkrzepliwymi (antagonistami witaminy K: acenokumarol, warfaryna; bezpośrednimi doustnymi lekami przeciwkrzepliwymi: dabigatran, rywaroksaban, apiksaban, edoksaban). Przedstawiono trzy przypadki kliniczne obrazujące podejście w okresie okołozabiegowym w zależności od ryzyka krwawienia podczas zabiegu oraz zakrzepowo-zatorowego pacjenta. Wyniki: •DOAC - bezpośrednie doustne leki przeciwkrzepliwe - odstawianie przed zabiegami jest zależne od klirensu kreatyniny pacjentów, zwykle nie wymagają wdrażania terapii pomostowej, ze względu na krótki ich czas działania. •VKA – antagoniści witaminy K – w przypadku wysokiego ryzyka zakrzepowo-zatorowego (np. sztuczna zastawka serca) u pacjenta i wysokiego ryzyka krwawienia wynikającego z przeprowadzanego zabiegu wskazane jest zastosowanie terapii pomostowej z podaniem heparyny w dawkach terapeutycznych. •Ocena ryzyka krwawienia i zakrzepicy powinna opierać się na klasyfikacji zabiegów oraz zastosowania odpowiednich skal klinicznych (np. CHA2DS2-VA). •Decyzje terapeutyczne powinny być podejmowane zespołowo, z uwzględnieniem indywidualnego profilu pacjenta oraz jego preferencji. •Przy planowanym zabiegu chirurgicznym lub diagnostycznym, pacjenta leczonego lekami przeciwkrzepliwymi, postępowanie musi zoptymalizować ryzyko zakrzepicy i krwawienia z punktu widzenia bezpieczeństwa chorego. Wnioski: Terapia pomostowa nie jest konieczna we wszystkich sytuacjach klinicznych. Kluczem jest zrównoważenie ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych i krwawienia związanego z planowanym zabiegiem. Pacjenci leczeni DOAC zazwyczaj nie wymagają terapii pomostowej, natomiast jest ona niezbędna u wybranych pacjentów leczonych VKA z wysokim ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych. Postępowanie powinno być zgodne z aktualnymi, opartymi na dowodach naukowych wytycznymi i być zindywidualizowane.
Epidemiologia ściekowa (ang. wastewater-based epidemiology, WBE) stanowi dynamicznie rozwijające się narzędzie umożliwiające ocenę narażenia populacji na czynniki chemiczne i biologiczne poprzez analizę ścieków komunalnych. Dzięki dostarczaniu zagregowanych i obiektywnych danych, WBE pozwala na ocenę wzorców zażywania substancji oraz trendów narażenia w skali populacyjnej bez konieczności opierania się na deklaracjach respondentów. W niniejszym artykule przeglądowym przedstawiono podstawowe założenia oraz główne zastosowania WBE, ze szczególnym uwzględnieniem monitorowania narkotyków, farmaceutyków, biomarkerów chorób zakaźnych, zanieczyszczeń środowiskowych oraz innych wskaźników stylu życia i zdrowia populacji. Szeroki zakres oznaczanych związków, obejmujący metabolity leków, biomarkery endogenne oraz materiał genetyczny patogenów (DNA/RNA), może być analizowany z wykorzystaniem zaawansowanych technik analitycznych. W pracy omówiono główne zalety WBE, takie jak obiektywność oraz dostarczanie wyników w czasie zbliżonym do rzeczywistego, a także jej ograniczenia związane z czułością analityczną, złożonym składem próbki, zmiennością środowiskową oraz niepewnościami wynikającymi z modeli przeliczeniowych. Szczególną uwagę poświęcono zagadnieniom etycznym, obejmującym zarządzanie danymi, kwestie prywatności oraz odpowiedzialną komunikację i interpretację wyników, zwłaszcza w kontekście wrażliwych informacji dotyczących zdrowia publicznego. Ponadto omówiono wyzwania związane z brakiem standaryzacji metod, trudnościami w określeniu wielkości populacji oraz stabilnością analitów w systemach kanalizacyjnych, które mają istotny wpływ na jakość i porównywalność danych. Przedstawiono także perspektywy rozwoju tej dziedziny, w tym rozszerzenie zastosowań na monitoring w zakresie nadzoru nad chorobami zakaźnymi, oceny narażenia populacji na czynniki środowiskowe oraz integracji zaawansowanych strategii analitycznych w celu kompleksowej oceny zdrowia publicznego. Dalszy rozwój technik analitycznych oraz ujednolicenie procedur badawczych, wspierane przez międzynarodową współpracę, mogą znacząco zwiększyć znaczenie WBE jako narzędzia monitorowania zdrowia publicznego i środowiska.
Streszczenie Przedmiot badań: Punktem odniesienia prezentowanych wyników badań, był okres pandemii COVID-19, która według decyzji WHO trwała od 11.03.2020 do 5.05.2023. W pracy przedstawiono argumenty wskazujące na to, że rozprzestrzenianie się wirusa SARS-CoV-2, stanowiło nie tylko wyzwanie epidemiologiczne, lecz także kryzys systemowy, który w sposób bezprecedensowy zakłócił funkcjonowanie wszystkich elementów w strukturze ochrony zdrowia w wielu krajach na całym świecie. W obliczu różnorodnych trudności wynikających z dynamicznie zmieniającej się i nieprzewidywalnej sytuacji, odporność systemu ochrony zdrowia, w zakresie utrzymania ciągłości opieki i bezpieczeństwa zdrowotnego, w dużej mierze zależna była od zasobów personelu medycznego oraz możliwości interprofesjonalnego współdziałania. W szczególny sposób zmiany te wpłynęły na relację między lekarzami a farmaceutami. Cel badań: Celem pracy jest analiza wpływ pandemii COVID-19 na interprofesjonalne relacje farmaceutów i lekarzy w zakresie: częstości nawiązywania kontaktów, dbałości o dobro pacjenta, podziału kompetencji zawodowych, umiejętności współpracy oraz poziomu wzajemnego szacunku i zaufania. Materiał i metody: Ogólnopolskie, anonimowe badania sondażowe z zastosowaniem autorskiego kwestionariusza, zrealizowano po zakończeniu pandemii COVID-19, wśród farmaceutów i lekarzy. Respondenci oceniali wpływ pandemii na interprofesjonalne relacje farmaceutów i lekarzy, w odniesieniu do sześciu kluczowych dla współpracy elementów, mając możliwość wskazania zmiany pozytywnej, zmiany negatywnej, braku zmiany lub braku zdania. Na realizacje projektu uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej. Do analizy empirycznej zakwalifikowano 568 poprawnie wypełnionych ankiet. Wyniki: W każdym przypadku, w ocenach przedstawicieli obu grup zawodowych dominowała kategoria „brak zmiany”. Około 24%-39% badanych farmaceutów i lekarzy stwierdziło, że w wyniku pandemii nastąpiły pozytywne zmiany relacji, szczególnie w zakresie częstości nawiązywania kontaktów oraz dbałości o dobro pacjenta. Wnioski: W opinii większości badanych, pandemia nie stała się znaczącym impulsem do redefinicji interprofesjonalnej współpracy farmaceutów i lekarzy. Duża grupa respondentów potwierdziła jednocześnie występowanie pozytywnych zmian, negatywne wskazywane były marginalnie.
Przedmiot badań: Migrena jest częstym schorzeniem neurologicznym, stanowiącym istotne wyzwanie terapeutyczne. Pomimo dostępności wielu opcji leczenia, skuteczna profilaktyka pozostaje problemem dla znacznej grupy pacjentów. Cel badań: Celem pracy było przedstawienie głównych grup leków stosowanych w profilaktyce migreny, ze szczególnym uwzględnieniem ich skuteczności, tolerancji oraz ograniczeń wynikających z działań niepożądanych i dostępności. Materiały i metody: Przegląd ma charakter narracyjny. Uwzględniono publikacje dostępne do początku 2025 roku, wyszukane w bazach PubMed, Cochrane Library oraz Google Scholar. Analizie poddano przeglądy systematyczne, metaanalizy oraz badania kliniczne oceniające skuteczność i bezpieczeństwo leków stosowanych w profilaktyce migreny, w tym beta-blokerów, leków przeciwpadaczkowych, przeciwdepresyjnych oraz terapii ukierunkowanych na szlak peptydu związanego z genem kalcytoniny (CGRP). Wyniki: Wśród najczęściej rekomendowanych leków w profilaktyce migreny najlepiej udokumentowaną skuteczność wykazują beta-blokery (propranolol, metoprolol), niektóre leki przeciwpadaczkowe (topiramat, walproinian sodu) oraz trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, takie jak amitryptylina. Choć są one uznawane za standard pierwszego rzutu, ich stosowanie ograniczają działania niepożądane – m.in. senność, zaburzenia koncentracji czy przyrost masy ciała – które nierzadko prowadzą do przerwania terapii. Coraz większe zainteresowanie budzą nowoczesne leki ukierunkowane na szlak CGRP. Zarówno przeciwciała monoklonalne (erenumab, fremanezumab, galcanezumab, eptinezumab), jak i doustni antagoniści receptora CGRP, tzw. gepanty (rimegepant, atogepant), charakteryzują się wysoką skutecznością i bardzo dobrą tolerancją. Wykazano, że u części pacjentów pozwalają one istotnie zmniejszyć liczbę dni z migreną, często skuteczniej niż terapie tradycyjne, przy znacznie lepszej tolerancji. Ich powszechne stosowanie ograniczają jednak nadal wysokie koszty oraz niska dostępność. Wnioski: Leki klasyczne, takie jak propranolol i topiramat, pozostają podstawowymi opcjami profilaktyki migreny. Terapie celowane w CGRP są obiecującą alternatywą u pacjentów nieskutecznie leczonych metodami standardowymi. Wybór leczenia powinien być indywidualizowany z uwzględnieniem skuteczności, bezpieczeństwa i dostępności preparatów.
Przedmiot badań: Podawanie doustnych postaci leków we wskazaniu choroba Parkinsona u pacjentów z dysfagią i/lub żywionych przez sztuczne dostępy założone do przewodu pokarmowego. Cel badań: Celem pracy jest przegląd wszystkich zarejestrowanych w Polsce produktów leczniczych wskazanych w leczeniu choroby Parkinsona wraz z analizą informacji zawartych w charakterystykach produktów leczniczych i literaturze naukowej dotyczących możliwości modyfikacji stałych doustnych postaci leku w celu ich bezpiecznego podania pacjentom z dysfagią i/lub założonym sztucznym dostępem. Analiza zawarta w pracy dotyczy również alternatywnych, innych niż doustna, dróg podaży oraz dostępności refundowanych produktów leczniczych w postaciach odpowiednich do podaży pacjentom z zaburzeniami połykania. Materiał i metody: Przegląd i analiza informacji zawartych w: charakterystykach produktów leczniczych (176 prezentacji, 16 substancji czynnych), Obwieszczeniu Ministra Zdrowia z dnia 17 czerwca 2025 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych na 1 lipca 2025 r., wytycznych towarzystw naukowych: American Society of Parenteral and Enteral Nutrition, Society of Hospital Pharmacists of Australia, British Pharmaceutical Nutrition Group, NEWT Guidelines, NHS Specialist Pharmacy Service oraz Estonian Society of Hospital Pharmacists oraz literaturze naukowej (Embase, PubMed, Scopus, Web of Science) dotyczących modyfikacji stałych doustnych postaci leków stosowanych w leczeniu choroby Parkinsona. Przegląd piśmiennictwa obejmował prace pełnotekstowe (artykuły oryginalne oraz przeglądowe) z lat 1995-2025 przy czym priorytetowo potraktowano doniesienia naukowe z ostatnich 10 lat. W procesie wyszukiwania wykorzystano następujące słowa kluczowe oraz ich kombinacje (MeSH): Parkinson disease, deglutition disorders, enteral nutrition, dosage forms, drug administration, crushing, mastication. Wyniki: Dokonano analizy 176 prezentacji produktów leczniczych zawierających 16 substancji czynnych stosowanych w leczeniu choroby Parkinsona. Największa liczba leków została dopuszczona do obrotu w procedurze centralnej (79). Lewodopa, jako fundamentalny lek w terapii choroby Parkinsona, wyróżnia się najszerszym wachlarzem dostępnych postaci farmaceutycznych, które obejmują zarówno formy doustne, jak i preparaty do podania dojelitowego (żel), wziewnego (proszek) oraz parenteralnego (roztwór do infuzji). Zwraca uwagę fakt braku zarejestrowanych w Polsce płynnych postaci leku sensu stricto do stosowania w tej chorobie. Analiza sposobu przyjmowania leku przez pacjenta wykazała, że przypadku 57% wszystkich analizowanych preparatów, w ChPL widnieje wyraźna jednoznaczna informacja nakazująca przyjmowanie leku wyłącznie w całości (dotyczy to 58 produktów o przedłużonym uwalnianiu oraz 35 produktów o uwalnianiu standardowym.) W przypadku 101 preparatów o standardowym uwalnianiu nie znaleziono w ChPL żadnej informacji o możliwości dzielenia, kruszenia tabletek lub otwierania kapsułek. Natomiast tylko 9% preparatów doustnych można teoretycznie podawać pacjentom z dysfagią (przy założeniu, że dozwolona w Charakterystyce Produktu Leczniczego modyfikacja ułatwiająca połknięcie jest wystarczająca). Wyraźnie sformułowaną informację o możliwości podania leku pacjentom z zaburzeniami połykania zamieszczono wyłącznie w ChPL tabletek do sporządzania zawiesiny doustnej zawierających połączenie lewodopa/benserazyd. Ponadto, w Polsce dopuszczono do obrotu 2 produkty lecznicze w postaci żelu dojelitowego do podania przez sztuczny dostęp założony do jelita cienkiego (PEG-J), zawierające połączenia lewodopa/karbidopa/entakapon i lewodopa/karbidopa, jednak refundowane tylko w programie lekowym. Analiza zebranego piśmiennictwa naukowego i wytycznych towarzystw naukowych wykazała, różny poziom szczegółowości informacji dotyczących możliwości modyfikacji stałych doustnych postaci leku. Niektóre źródła odnoszą się do modyfikacji konkretnego produktu leczniczego, inne tylko do jego postaci farmaceutycznej. Jednak poza postaciami o przedłużonym uwalnianiu, których dekompozycja jest niedopuszczalna, dla większości stałych doustnych postaci leku opisana jest procedura podaży pacjentom z dysfagią i/lub założonym sztucznym dostępem z jednoczesną adnotacją o odpowiedzialności personelu z uwagi na stosowanie leku off-label. Zwraca uwagę niewielka liczba badań biodostępności po modyfikacji stałych doustnych postaci leku. Analiza alternatywnych form podania leków przeciwparkinsonowskich wykazała, iż są one dostępne na polskim rynku w postaci iniekcji/infuzji, których stosowanie może być uciążliwe dla pacjenta. Ponadto, część z nich jest nierefundowana (rotygotyna w systemach transdermalnych, apomorfina we wkładach) lub dostępna jedynie w programie lekowym w zaawansowanym stadium choroby Parkinsona (apomorfina, foslewodopa/foskarbidopa w infuzjach podskórnych), co ogranicza ich szeroką dostępność. Wnioski: Przeprowadzona analiza wykazała, niewystarczającą i nieprecyzyjną informację w ChPL leków wskazanych w leczeniu PD, w zakresie ich bezpiecznego podania pacjentom z zaburzeniami połykania, co stwarza poważne ryzyko błędu lekowego oraz naraża personel medyczny na odpowiedzialność prawną. Niewłaściwa podaż leków zwiększa ryzyko powikłań, zmniejsza skuteczność leczenia i obniża jakość życia pacjentów. Konieczne jest podjęcie działań systemowych, w tym: nałożenie na podmioty odpowiedzialne obowiązku umieszczania w ChPL pełnych informacji o możliwości modyfikacji (dekompozycji) stałych doustnych postaci leku, w oparciu o badania stabilności i biodostępności, opracowanie publicznie dostępnej, aktualizowanej bazy danych opartej na Evidence-Based Medicine (EBM), która precyzyjnie informuje o bezpiecznej dekompozycji i podaży leków pacjentom z dysfagią i/lub założonym sztucznym dostępem do przewodu pokarmowego oraz wdrożenie interdyscyplinarnej współpracy między farmaceutami, lekarzami i pielęgniarkami w celu świadomego i udokumentowanego zarządzania podażą leków, minimalizującego ryzyko wynikające z niezgodności między oficjalnymi zaleceniami, a potrzebami klinicznymi pacjenta.
