
Çağatay Türkçesi Ali Şir Nevâyi, Hüseyin Baykara, Şiban Han gibi şahsiyetlerce klasik dönemini yaşadıktan sonra 17. yüzyılda gerileme sürecine girmiştir. 18.20. yüzyıllar arasında ise etkisi azalan Çağatay Türkçesi, yerini Özbek ve Uygur Türkçelerine devretmiştir. Şiirlerinde Kâmil mahlasını kullanan Niyaz Muhammed, geç dönem Çağatay Türkçesi olarak adlandırılabilecek bu dönemde eserlerini veren şahsiyetlerdendir. Dr. Nursel Dinler tarafından hazırlanan çalışmada Niyaz Muhammed’in Divân’ı alanyazına kazandırılmıştır.
{-(y)AlI} is a suffix widely attested in both historical and modern Turkish and exhibits a range of functions. In grammars of modern Turkish, it is generally analyzed only as a converb suffix. However, it may be considered that the suffix also exhibits event-denoting clausal subject uses in contemporary Turkish novels. In these cases, the forms to which the suffix is attached function not as adverbial clauses but as event clauses serving as subjects. This appears to be a syntactic process rather than a morphological one. The Minimalist Program is a theoretical framework that aims to explain the functioning of language in an economical and simplified way, based on principles and theories such as representational and derivational economy, Bare Phrase Structure Theory, and Relativized Minimality. This paper focuses on the functions in question, particularly in modern Turkish, and proposes a syntax-based approach grounded in the Minimalist Program. It also relates these quasi verbal-noun uses to another common narrative pattern in Turkish. The study adopts a partially diachronic perspective, since tracing the suffix through historical texts helps clarify its functional development. Although grammars of historical Turkish (or Turkic) tend to examine this suffix within a broader functional framework than modern grammars, both modern and historical Turkish grammars are limited by their insufficient attention to syntax and linguistic theories. Yet when a suffix appears in subordinate clauses, its function can only be accurately identified through syntactic analysis. Therefore, this paper places emphasis on syntax and the principles and theories of the Minimalist Program.
Bu çalışmada, lehçeler arası temas bağlamında Polatlı ve çevresinde konuşulan Kırım Tatar Türkçesinde görülen ses bilgisel girişimler incelenmiştir. Kırım Tatar Türkleri, 18. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya yerleşmiş ve bu süreçte Kıpçak grubuna ait Kırım Tatar Türkçesi ile Oğuz grubuna ait Türkiye Türkçesi arasında yoğun bir temas ortamı oluşmuştur. Çalışmanın verileri, 2017 yılında Polatlı ve çevre köylerde yaşayan Kırım Tatar Türkü konuşurlardan derlenen doğal konuşma kayıtlarından elde edilmiştir. Ses kayıtları yazıya aktarılmış ve iki lehçeli konuşma özellikleri gösteren örnekler ayrıntılı biçimde çözümlenmiştir. İncelemede, Kırım Tatar Türkçesine özgü ses birimleri ile Türkiye Türkçesindeki karşılıkları karşılaştırılmış, ölçünlü Türkiye Türkçesinde bulunmayan sesler Uluslararası Fonetik Alfabe kullanılarak gösterilmiştir. Araştırma sonucunda, Polatlı Kırım Tatar Türkçesinde /Ɵ/, /Ɨ̌/ ve /q/ gibi Türkiye Türkçesinde bulunmayan ya da sınırlı kullanım alanına sahip fonemlerin korunduğu belirlenmiştir. Bu seslerin yalnızca Kırım Tatar Türkçesi kökenli söz varlığında değil, Türkiye Türkçesi kökenli sözcüklerde de kullanıldığı tespit edilmiştir. Ayrıca aynı konuşur tarafından üretilen sözcelerde /ö/~/Ɵ/, /i/~/Ɨ̌/ ve /k/~/q/ karşıtlıklarının birbirinin yerine kullanılabildiği görülmüştür. Bulgular, Polatlı ve çevresindeki Kırım Tatar Türklerinin iki lehçeli bir konuşma pratiğine sahip olduğunu göstermektedir. Bu durum, Kırım Tatar Türkçesinin Türkiye Türkçesi karşısında tamamen ortadan kalkmadığını, bazı özgün ses özelliklerini koruyarak lehçeler arası temasın etkisiyle yeniden biçimlendiğini ortaya koymaktadır.
Bir metinde birden fazla temel metnin kesiştiği ve metinlerin diğer metinlerden bağımsız olarak oluşturulamayacağı görüşü, metinlerarasılığın temel tezlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Postmodern roman tekniğinin önemli unsurlarından biri olan metinlerarasılık, metinler arasındaki etkileşimi ve bu etkileşimin çeşitli düzeylerini incelemeye odaklanır. Postmodern romanın önde gelen isimlerinden Umberto Eco, Gülün Adı adlı romanıyla yayımlandığı dönemde geniş ilgi görmüştür. 1980 yılında kaleme alınan bu romanın, sonrasında yazılan postmodern romanlar üzerindeki etkisi akademik çalışmalarda sıklıkla ele alınmıştır. Türkiye’de yapılan araştırmalarda başta Orhan Pamuk olmak üzere birçok romancının eserleri incelenmiş olmakla birlikte, İskender Pala’nın romanlarının bu bağlamda görece sınırlı biçimde ele alındığı görülmektedir. Gülün Adı ile Katre-i Matem’in metinlerarası bağlamda çalışılmaya değer veriler ihtiva ettiği düşünülmektedir.Çalışmada öncelikle metinlerarasılık kavramı tanımlanmış; ardından metinlerarası ilişkiler ile bu ilişkilerin kurulma teknikleri ana hatlarıyla ele alınmıştır. Ardından yapısal düzlemde metinlerarası ilişkiler ve anlamsal düzeyde metinlerarası ilişkiler başlıkları altında Katre-i Matem ve Gülün Adı romanları incelenmiş; iki eser arasındaki metinlerarası etkileşim ortaya konulmaya çalışılmıştır.Umberto Eco’nun Gülün Adı adlı romanı ile İskender Pala’nın Katre-i Matem adlı eseri arasında kurulan metinlerarası ilişkiler, hem yapısal hem de anlamsal düzlemde ele alınarak incelenmiştir. Böylece, metinlerarasılık kuramının Türk romanındaki yansımalarına farklı bir örnek üzerinden katkı sunulması ve Katre-i Matem’in bu kuramsal çerçevede değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Bir toplumun ortak kültürel birikimini yansıtan kalıplaşmış ve mecaz ağırlıklı ifadeler olan deyimler, duygu ve düşüncelerin etkili biçimde aktarılmasında önemli bir işleve sahiptir. Mental fiiller konusunun bir alt başlığı olarak ele alınan duygu fiilleri ise, bireyin iç dünyasını ve ruh hâlini doğrudan yansıtan sözcüklerdir. Deyimler çekime girerek fiil biçiminde kullanılabilmeleri sebebiyle Türk dil bilgisi kitaplarında birleşik fiiller içerisinde yer almıştır. Deyimleşmiş birleşik fiiller olarak adlandırılan bu yapılar, yapı bakımından birleşik fiil kuruluşuna uygun olmakla birlikte, deyimi oluşturan sözcüklerin gerçek anlamın dışına çıkıp mecaz anlam kazanmaları yönüyle anlam bakımından birleşik fiillerden ayrılırlar. Bu çalışmada, Hoca Dehhânî Dîvânı’nda yer alan duygu bildiren deyimlerin tespiti amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, öncelikle deyimler ve duygu fiilleri kuramsal olarak ele alınmış; ardından Dîvân taranarak duygu bildiren deyimler tespit edilmiştir. Araştırmada üzüntü/sıkıntı, nefret ve öfke, memnuniyetsizlik, memnuniyet/mutluluk, korkma/ürkme/çekinme, coşku ve heyecan, sevgi, utanma ve çekinme, pişmanlık, merhamet ve acıma, cesaret, beklenti, umutsuzluk ve kınama/ayıplama olmak üzere on beş temel duygu kategorisi belirlenmiş; bu duyguları ifade eden toplam seksen dört deyim tespit edilmiştir. Dîvân’da en çok üzüntü ve sıkıntı duygusunu ifade eden deyimlerin yer aldığı saptanmıştır. Ayrıca, tespit edilen deyimlerin önemli bir kısmının günümüzde aynı biçimde ya da kısmen değişerek kullanılmaya devam ettiği, bir kısmının ise kullanımdan düştüğü görülmüştür. Tespit edilen deyimlerin büyük çoğunluğu oluşum bakımından birleşik fiil yapısında olmakla birlikte, bu yapı dışında oluşmuş deyim örneklerine de rastlanmaktadır.