
XIX. asrin sonlari XX. asrin baslarinda yasamis ve divan siirinin son temsilcilerinden olan Kadiri-Şettâri seyhi Erzurumlu Kolagasi Ali Rizâ Efendi, nesir sahasinda kaleme almis oldugu “Muhtasar Hakikat-i Salât” adli, 1911 tarihli eserinde namazin rukunlerini tasavvufi yorumlar cercevesinde islemistir. Calismamizda Kolagasi Ali Rizâ Efendi’nin hayatina, mensup oldugu Şettâriyye tarikati ile olan iliskisine ve eserlerine dair bilgilere yer verilmistir. Akabinde “Muhtasar Hakikat-i Salât” adli eserin icerigine dair yapilan incelemin ardindan eserin transkripsiyon alfabesi ile yazilmis hâli aktarilmistir. Bes vakit farz namazin rukunlerinin, vitr-i vacip, cenaze ve bayram namazlarinin, namaza davet olan ezanin tasavvufi hikmetlerinin izah edildigi bu eser tasavvuf edebiyatimiz acisindan onem arz etmektedir. Temennimiz, “Muhtasar Hakikat-i Salât”in gunumuz Turkcesine aktarilmasi vesilesiyle bu alanda yapilacak farkli calismalara katki sunmasini yonunde olacaktir.
Insanligin ilk donemlerinden beri iki soyut kavram olan yonetim ve inanc, eskicag tarihi boyunca bir arada dusunulmustur. Yerlesik yasamin baslangicindan sonra, temel uretimi tarim veya gocebe hayvancilik olan tum toplumlar yonetimi, inancin bir parcasi haline getirmislerdir. Toplumun en ustunde konumlanan yonetenler, insanlarin inandigi tanri veya tanrilara olan bagliligi kullanarak kendilerine olan itaati saglamaya calismislardir. Yonetenler, hâkimiyetleri altinda olmayanlarin itaatini kilic ile temin ederken yonettiklerinin sadakatini ise tanrilarin kendisine verdigini iddia ettigi kutsallik ile saglamislardir. Yoneticilerin, tanrilar tarafindan secilmis oldugu iddiasi, Eski Turk toplumlarinda Kut anlayisi ile sembollestirilirken, Mezopotamya’da krallarin tanrisal yakinligi ile kutsallik kazandigina inanilmistir. Her iki toplumun birbirinden farkli yasayis bicimlerine ragmen yonetimin bir parcasi olan kutsallik iddiasi oldukca benzerdir. Gunumuzde tanrisal kokenli siyasi egemenlik olarak tanimlanan bu kavram ile her iki toplumda binyillarca yonetilenlerin sadakati saglanmistir. Topluma duzen ve zenginlik getirip kaosu uzaklastirdigi muddetce is goren tanrisal kokenli siyasi egemenlik anlayisi son yuzyilda yavas yavas ortadan kalkmaya baslamistir. Bu calisma temelde tanrisal kokenli siyasi egemenlik tasavvurunun Eski Turk toplumlarinda ve Mezopotamya’da nasil gelistigini aciklamayi amaclamistir. Calismanin temel problematigi ise bu iki toplumun sahip oldugu yasayis farkliliklarina ragmen yoneticilerin tanrisal secilmisliginin benzeyislerinin neden kaynaklandigina cevap aramaktir. Calismada Turklerin en eski yazili metinlerinden olan Orhun yazitlari ile Mezopotamya’daki civi yazili metinler temel referans kaynagi olarak kullanilmistir.
Yazma eserler, bir eserin metninden baska zahriyesinde veya derkenarinda da bazi bilgiler/notlar barindirabilmektedirler. Bunlarin icerisinde derkenarda yazilan bir hasiye turu olarak minhuvât kayitlari, oldukca onemlidir. Cunku notun, bizzat muellifin kendisine ait oldugunu gosterir. Minhuvât kayitlari; bir eserin metnini zenginlestirici, aciklayici, yol gosterici mahiyette olabilmektedir. Ayrica muellifin; eser uzerindeki gorus, elestiri ve tasarruflarini da daha belirgin kilabilmektedirler. Bu onemine ragmen simdiye kadar edebi eserlerle ilgili yapilan tenkitli metin calismalarinda bu notlarin nesrine rastlanmamistir. Bu konudaki bosluk, Lâmii’nin Futuhu’l-Mucâhidin adli eserinin tenkitli metni hazirlanirken fark edilmistir. Lâmii’nin Futuhu’l-Mucâhidin’i, Molla Câmi’nin Nefehâtu’l-Uns’unun ilaveli tercumesidir. Eserin 90’dan fazla nushasinin olmasi ve cok okunmasi gibi ozelliklerinin yani sira icinde Lâmii’ye ait 300 civarinda minhuvât kaydi vardir. Bizzat Lâmii tarafindan dusulen bu notlarda, bazen yazarin kendi hayat hikâyesine bazen de Turk edebiyati tarihine katki saglayabilecek bilgiler bulunabilmektedir. Ayrica bunlar; eseri aciklayici, elestirici, yol gosterici mahiyette de olabilmektedir. Bu calismada minhuvât kayitlarinin icerigine, islevlerine ve tenkitli metin calismalari icin onemine deginilecektir. Bunu yaparken minhuvât kayitlari bakimindan zengin olan Futuhu’l-Mucâhidin’den hareket edilecektir. Boylece bu kayitlara sahip eserlerin tenkitli metnini yapma konusunda bir ornek de sunulmus olacaktir.