هدف از این پژوهش تجزیه اثر متقابل ژنوتیپ×محیط بر عملکرد دانه 18 لاین گندم دوروم (Triticum turgidum L. var. durum) با استفاده از تجزیه مدل اثر اصلی افزایشی و ضرب‌پذیر امی (AMMI) و نیز ارزیابی ژنوتیپ‌ها، محیط و اثر متقابل آنها با استفاده از آماره‌های پایداری و اکووالانس ریک بود. آزمایشات در سه ایستگاه تحقیقات کشاورزی کرج، نیشابور و کرمانشاه طی سال‌های 96-1394 به مدت دو سال زراعی اجرا شدند. نتایج حاصل از تجزیه امی بر عملکرد دانه نشان داد که اثر اصلی سال و مکان و اثر متقابل آنها با ژنوتیپ و همچنین دو مؤلفه اول اثر متقابل معنی‌دار بودند. نمودار بای‌پلات امی قادر به تفکیک ژنوتیپ‌های پایدار و محیط‌های با قدرت تفکیک بالا از محیط‌های ضعیف بود. نتایج نشان داد که محیط کرج طی هر دو سال زراعی بیشترین نقش را در ایجاد اثر متقابل ژنوتیپ×محیط دارا بود؛ در حالی­که محیط نیشابور طی هر دو سال زراعی پایدارترین محیط بود و کمترین نقش را در ایجاد اثر متقابل ژنوتیپ×محیط داشت. همچنین محیط کرمانشاه طی سال زراعی 96-1395 مشابه کرج و در سال زراعی 95-1394 مشابه محیط نیشابور عمل کرد. بر اساس نتایج، ژنوتیپ‌های 17 و 18 ناپایدارترین ژنوتیپ‌ها تشخیص داده شدند. همچنین در مجموع، سال‌ها و سه منطقه، ژنوتیپ 16 دارای قدرت پایداری بالا و عملکرد مطلوب در محیط‌های مورد مطالعه بود.

Najafi Mirak, T., A. A. Moayedi, Sh. Sasani and A. Ghandi. 2019. Evaluation of adaptation and grain yield stability of durum wheat (Triticum turgidum L.) genotypes in temperate agro-climate zone of Iran. Iranian Journal of Crop Sciences. 21(2): 127-138. (In Persian). Identification of adapted genotypes with high grain yield is the most important goal in durum wheat breeding programs. To study adaptation and grain yield stability of durum wheat genotypes, 18 durum wheat promising lines with two commercial durum and bread wheat cultivars were used. The durum wheat genotypes were evaluated in four locations; Isfahan, Karaj, Kermanshah and Neishabour in temperate agro-climate zone of Iran in 2013-14 and 2014-15 cropping cycles. The experiments were conducted using ranodomized complete block design with three replications. Combined analyses of variance were performed for grain yield. The genotype and genotype × year × location effects were significant. Therefore, for more precise evaluation of genotype by environment interactions and grain yield stability, parametric and non-parametric analysis methods such as AMMI, rank and standadard deveiation (SD) of rank, coefficient of environmental variation was employed. Results of all three stability analysis methods showed that genotypes no. 3 and no. 4 with high grain yield (8650 and 8699 kg.ha-1, respectively) and low G × E interaction were adapted with grain yield stability durum wheat genotypes. These superior durum wheat genotypes were identified for being released as new commercial durum wheat cultivars for temperate agro-climatic zone of Iran.

رقم هانا در سال زراعی 88-1387 با میانگین عملکرد 7547 کیلوگرم در هکتار در خزانه‌های بین‌المللی، در سال زراعی 89-1388 با میانگین عملکرد 9666 کیلو‌گرم در هکتار در آزمایش مقایسه عملکرد مقدماتی (PRDYT) و در سال زراعی 90-1389 با میانگین عملکرد 6768کیلوگرم در هکتار در آزمایش مقایسه عملکرد پیشرفته (ARDYT) به مراحل بعدی برنامه به‌نژادی گندم دوروم برای مناطق معتدل راه یافت. در آزمایش سازگاری که طی دو سال زراعی 91-1390 و 92-1391 در چهار ایستگاه تحقیقاتی اجرا گردید، این لاین با میانگین عملکرد 7938 کیلوگرم در هکتار حدود شش درصد برتر از شاهد دنا (با عملکرد 7478 کیلوگرم در هکتار) بود. تجزیه پایداری عملکرد دانه لاین‌های امید‌بخش گندم دوروم نشان داد که رقم جدید دارای پایداری عملکرد دانه مطلوبی می‌باشد. از نظر کیفیت سمولینا، این لاین با میانگین درصد پروتئین %1/12 در گروه خوب قرار دارد. رقم هانا از نظر واکنش به بیماری‌های زنگ گندم از جمله زنگ زرد و زنگ قهوه‌ای نیز وضعیت مطلوبی داشت و به هردو پاتوژن عامل بیماری مقاومت نشان داده است. لاین جدید در بررسی‌های تحقیقی - تطبیقی %39 و در بررسی‌های تحقیقی- ترویجی چهار درصد برتر از شاهد دنا بود. در مجموع با توجه به نتایج مطالعات انجام شده که نشان دهنده پتانسیل عملکرد دانه بالا، سازگاری و پایداری عملکرد بالا و مقاومت به بیماری‌های زنگ زرد و زنگ قهوه‌ای رقم جدید می‌باشد، نامگذاری آن برای کشت در مناطق معتدل کشور پیشنهاد و نهایتا با نام رقم جدید هانا معرفی گردید. این رقم برای کشت در اراضی واقع در مناطق معتدل کشور از جمله استان‌های تهران، البرز، خراسان رضوی، اصفهان و قسمت‌های مرکزی و شمالی کرمانشاه، فارس و لرستان توصیه می‌شود.

گندم رقم رخشان سال زراعی 88-1387 بصورت لاین خالص با شجره SHARP/3/PRL/SARA//TSI/VEE#5/5/VEE/LIRA//BOW/3/BCN/4/KAUZ در قالب آزمایش بین‌المللی 41thIBWSNاز مرکز بین‌المللی تحقیقات ذرت و گندم(CIMMYT) وارد شد و بررسی اولیه درکرج، کرمانشاه و زرقان به طور میانگین 9019 کیلوگرم هکتار عملکرد دانه مقایسه با 9069 کیلوگرم هکتار ارقام شاهد (پیشتاز، شیراز، مرودشت و بهار) داشت. سال زراعی 89- 1388در آزمایش مقایسه عملکرد مقدماتی اقلیم معتدل کرج، زرقان فارس، نیشابور، اصفهان و اسلام‌آباد غرب با میانگین عملکرد 8710 کیلوگرم هکتار مقابل 7910 کیلوگرم هکتار ارقام شاهد (پارسی، سیوند، بهار و پیشتاز) انتخاب شد. سال زراعی 90-1389 آزمایش مقایسه عملکرد پیشرفته همان پنج منطقه پتانسیل عملکرد دانه بیشتر از 7 تن هکتار، مقاومت به بیماری‌ها و کیفیت نانوایی خوب برای آن ثبت شد. آزمایش سازگاری سال‌های 92- 1390 میانگین عملکرد این رقم 7695 کیلوگرم هکتار مقابل 7582 کیلوگرم هکتار رقم پارسی و 7547 کیلوگرم هکتار رقم سیوند بود. مجموع آزمایش‌های تحقیقی- تطبیقی و تحقیقی- ترویجی مزارع زارعین این رقم، میانگین عملکرد دانه 8233 کیلوگرم هکتار شرایط بهینه مقایسه با رقم پارسی با عملکرد دانه 7734 کیلوگرم هکتار برای همان شرایط نشان داد. آزمایش‌های تحقیقی- ترویجی شرایط بهینه استان البرز و کرمانشاه به ترتیب پتانسیل 10116 و 11290 کیلوگرم هکتار برای این رقم ثبت شد. واکنش رقم رخشان نسبت به بیماری‌های زنگ زرد و قهوه‌ای شرایط آلودگی مصنوعی از 0 (مصون) تا 30MS بود. واکنش این رقم نسبت به زنگ سیاه نژاد Ug99 کنیا شرایط آلودگی شدید، 40MR بود. این رقم دارای کیفیت نانوایی خوب و نسبتا زودرس می‌باشد.