
Türkiye’de modern sosyal hizmetin kurumsallaşma süreci akademik literatürde genellikle 1963 yılında Sosyal Hizmetler Akademisi’nin kuruluşu ile başlatılsa da, disiplinin pratik ve düşünsel temelleri Erken Cumhuriyet döneminin toplum temelli uygulamalarına kadar uzanmaktadır. Bu çalışmanın temel odağını oluşturan Halkevleri; sunduğu yaygın eğitim, koruyucu sağlık ve kapsamlı sosyal yardım hizmetleriyle, temelleri İngiltere ve ABD’de atılan Settlement House hareketinin Türkiye’deki özgün bir yansımasıdır. Bu yapı, eğitimli kesimin bilgi ve becerisini doğrudan ihtiyaç sahibi kitlelere aktardığı, uluslararası literatürde community centers olarak kavramsallaştırılan bütüncül toplum merkezlerinin Erken Cumhuriyet dönemindeki yerli ve özgün modelini teşkil etmektedir. Çalışmanın amacı; Halkevleri bünyesinde faaliyet gösteren Köycülük, Sosyal Yardım ile Halk Dershaneleri ve Kurslar şubelerini mercek altına alarak, bu yapıların günümüz sosyal hizmet müdahale yöntemlerinden olan toplumla çalışma, sosyal grup çalışması ve makro düzeydeki sosyal politika geliştirme süreçlerine sağladığı tarihsel referansları ortaya koymaktır. Nitel araştırma yöntemi ve doküman analizi tekniğiyle hazırlanan bu makalede; Halkevlerinin operasyonel şeması içerisinde yer alan eğitim, kırsal kalkınma ve dezavantajlı gruplara yönelik müdahale biçimleri disiplinlerarası bir perspektifle irdelenmektedir. İlgili üç şubenin incelenmesi, yalnızca tarihsel bir döküm sunmakla kalmayıp, aynı zamanda yerel kalkınma ve sosyal refahın tabana yayılmasında kullanılan katılımcı modelin analiz edilmesi açısından kritik bir öneme sahiptir. Çalışmanın gerekçesi, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki bu çok yönlü sosyal hizmet deneyimini modern literatür ışığında yeniden yorumlayarak, sosyal hizmet disiplininin ulusal kimliğine ve tarihsel derinliğine katkı sunmaktır. Sonuç olarak Halkevleri, devletin sosyal adalet ilkesini sivil toplum dinamikleriyle birleştiren, müracaatçı odaklı ve güçlendirme temelli erken dönem bir sosyal hizmet laboratuvarı olarak değerlendirilmektedir.
İlk kez Türkler tarafından bir garnizon şehri olarak kurulan Çanakkale, başlangıçta Kale-i Sultaniye’nin (1462) koruması altında, kale ve çevresinde görev yapan personelin iskânıyla oluşmuş küçük bir yerleşim yeri olarak karşımıza çıkar. Zamanla Rum, Ermeni ve Yahudi topluluklarının da nüfusa katılmasıyla kent merkezinde, şehir sakinlerinin dini ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla cami, kilise ve havralar inşa edilmiştir. Bu çalışma, özellikle şehrin Müslüman nüfusunun ibadet mekânları olan Osmanlı dönemi camilerine odaklanmaktadır.Söz konusu dönemi bütüncül biçimde ele alan arşiv merkezli bir araştırmanın bulunmayışı, makalenin ilk çıkış noktasını oluşturmuştur. Arşivlerde yaptığımız incelemelerde günümüze ulaşmamış dokuz mescit ya da caminin varlığına rastlamamız, araştırmanın yeni ve bakir bir alanı ortaya koyduğunu göstermektedir. Makalenin ikinci bölümü olan “günümüze ulaşmayan camiler” kısmı, bu açıdan alandaki ilk çalışma özelliğini taşımaktadır.Çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, günümüze ulaşan toplam yedi mescit ve cami tanıtılmaktadır. İkinci bölümde ise görsel malzeme ve 1932 şehir planı aracılığıyla konumu tespit edilebilen beş; varlığı yalnızca arşiv belgeleriyle doğrulanabilen dört mescit/cami ele alınmıştır.
Çanakkale Cephesi, Birinci Dünya Savaşı’nın seyrini ve küresel jeopolitik dengeleri derinden etkileyen muharebe sahalarından olmasına karşın Fransız kamuoyu ve tarih yazıcılığında uzaklardaki tali bir cephe olarak konumlandırılmıştır. Bu nedenle yabancı literatürde müttefiklerin Çanakkale anlatısı genellikle İngiliz bakış açısı üzerinden şekillenmiş ve Fransız Doğu Seferi Kolordusunun bölgedeki taktik harekâtları yeterince ayrıntılı ele alınmamıştır. Bu çalışma, söz konusu literatür boşluğunu gidermek amacıyla, 12-13 Temmuz 1915 tarihlerinde gerçekleşen İkinci Kerevizdere Muharebesini mercek altına almaktadır. Araştırma, Fransız askeri arşivlerinden temin edilen harp cerideleri, raporlar ve haritalar gibi çoğu ilk kez yayınlanan birincil kaynaklara dayanmaktadır. Bu muharebe kapsamında Kerevizdere bölgesinde Türk savunma hattı karşısındaki Fransız kuvvetlerinin ast birlikler seviyesindeki taktik harekâtını gün yüzüne çıkararak, Çanakkale Savaşları anlatısına mikro-tarih odaklı bir bakış açısı sunmayı hedeflemektedir. İncelenen arşiv belgeleri, Fransız taarruz birliklerinin söz konusu muharebede Kerevizdere hattında belirli kazanımlar elde ettiğini belgelemekle birlikte, sevk ve idari zafiyet, yetersiz topçu desteği ve Türk kuvvetlerinin güçlü direnci gibi nedenlerle bu muharebenin nihai hedeflerine ulaşamadıklarını ortaya koymaktadır.
Yücel Teşkilatı, Yugoslavya’da yaşayan Türk toplumuna yönelik uzun süreli baskı ve ayrımcılıklara tepki olarak İkinci Dünya Savaşı sırasında kurulmuş bir sivil toplum hareketidir. Teşkilatın temel amacı, Yugoslavya Türklerinin toplumsal, kültürel, dini ve ekonomik varlıklarını muhafaza etmek ve milli kimlik bilincini geliştirmektir. Teşkilat mensupları, Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti’nin otoriter yönetimi tarafından yakın takibe alınmış, mevcut yasal düzenlemeler ile uygulamalar çerçevesinde tartışmalı bir yargılama sürecine tabi tutulmuştur. Bu süreç, dört Yücel mensubunun idamı ve teşkilatın lağvedilmesiyle sonuçlanmıştır. Söz konusu gelişmeler, Makedonya Türk toplumu üzerinde derin izler bırakmış ve kalıcı etkiler ortaya çıkarmıştır. Yücel Teşkilatı’nın dağılması ve üyelerinin idam edilmesi, Yugoslavya hükümetinin kültürel ve ekonomik müdahalelerle toplumsal yapıyı hedef alarak baskı politikalarını yoğunlaştırmasına neden olmuştur. Bu durum, toplumsal aidiyet bilincinin zayıflamasına ve sosyopolitik travmaların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu çalışma, Yücel Teşkilatı’nın hukuki sürecinin Makedonya Türk toplumunda yarattığı travmatik etkileri ve beraberinde getirdiği göç olgusunu disiplinler arası bir yaklaşımla örneklendirerek incelemektedir. Aynı zamanda, akademik literatüre özgün bir katkı sunarak yeni bir perspektif kazandırmayı amaçlamaktadır.