
Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, duyulara konu olan ve fiziksel evren olarak tabir edilen şāhid ile duyu algısı dışında kalan ġāib âlem arasında delil yönteminin farklılaşmaması gerektiğini savunarak el-istidlāl bi’ş-şāhid ʿale’l-ġāib yöntemini kullanan kelamcılardandır. Atomcu evren anlayışı gereği fiziksel evrenin cevherler ile arazlardan oluştuğunu savunan Ḳāḍī, cevher ve araza atfettiği ilkeleri gündeminden düşürmeyerek şāhidin ġāibe kıyası yöntemini Tanrı’nın zât ve sıfatlarının izahında olduğu gibi İslam dışı Tanrı tasavvurlarının eleştirisinde de uygulamaktadır. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın bu yöntem ile eleştirilerde bulunduğu gruplardan biri kelamcılar tarafından araz inkarcılıkları ve tevḥīd karşıtlıklarıyla tanınan S̠enevīlerdir. Ḳāḍī’nin S̠enevīlere yönelik eleştirilerinde onların araz inkarcılıklarını hedef alarak kelam araz anlayışı ile S̠enevī anlayışın farklılıklarını vurgulayan argümanlar göze çarpmaktadır. Araz odaklı bu argümanlar, S̠enevīlerin sadece fiziksel âlem anlayışlarına değil Tanrı anlayışlarına karşı da kullanıldıklarından kelam geleneğinde fiziksel evren tasavvuru ile ġāib olarak ifade edilen metafizik meseleler arasındaki irtibatı göstermeleri açısından önemlidir. Bu çalışmada S̠enevī düşüncelerin kelam fizik anlayışı özelinde kritiği bağlamında Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın araz odaklı eleştirileri ele alınmaktadır. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın araz anlayışı ve S̠enevī fikirlerin izah ve eleştirilerine yer verdiği metinler bütüncül bir değerlendirmeye tabi tutulmuş, içerik ve metin analizi tekniği takip edilmiştir. Meselelerin daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla öncelikle Ḳāḍī’nin araz anlayışı ve S̠enevī gruplara yaklaşımının genel çerçevesi sunulmuş, S̠enevī akımların arazları kabul veya ret cihetinden farklı yaklaşımlarından bahsedilmiş, ardından Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın S̠enevīlere yönelik araz odaklı eleştirileri irdelenmiştir. Neticede Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın şāhid ile ġāib arasında delil birliği bulunması gerektiği iddiasına uygun olarak ġāibi şāhidden çıkarsamanın yanı sıra fiziksel evrene dair kabullerinde de ġāib kapsamındaki Tanrı anlayışının etkisi bulunduğu ortaya konulmaktadır.
Bu çalışma, İbnu’l-Munādī’nin (ö. 336/947) el-Melāḥim adlı eserinin girişinde Daniel’e nispet ettiği apokaliptik bir metin merkezinde, Yahudi-Hristiyan kökenli apokrif Daniel literatürünün erken dönem İslam düşüncesi ve rivayet kültürü üzerindeki tematik ve biçimsel etkilerini analiz etmektedir. İslam’ın Yahudi ve Hristiyan gelenekleriyle olan temasını en bariz biçimde yansıtan alan, kuşkusuz eskatolojik ve apokaliptik literatürdür. Hadis literatüründe genellikle fiten ve melāḥim başlıkları altında dağınık olarak yer alan bu anlatılar, Yahudi-Hristiyan geleneğinde geçmiş bazı dinî figürlere nispet edilen uzun ve müstakil metinlerden müteşekkildir. Bunlar arasında Daniel’e nispet edilen metinler önemli bir yer tutmaktadır. Yahudi kanonundaki Daniel Kitabı’nın özellikle ikinci kısmında yer alan kehanetler ve tarih ötesi anlatılar bu düşüncenin ve literatürün oluşmasında büyük rol oynamıştır. “Daniel Apokalipsleri” olarak literatüre giren bu apokrif metinler yazıldıkları dillere göre tasnif edilmişlerdir (Daniel Apokalipsi’nin Grekçe, Slovakça, Arapça versiyonları gibi). İslam kaynaklarında Daniel’in ismi ahir zaman anlatılarının yanı sıra bazı önemli politik ve dinî liderlerin zuhuruna ilişkin kehanetler bağlamında önemli bir referans olmuştur. İslami rivayetlerde Daniel ve ona nispet edilen metinler ilk olarak Hz. Ömer zamanında Tüster’in fethine dair anlatılarda karşımıza çıkmaktadır. Halife Ömer’in Kurʾan’dan başka herhangi bir kitaba yönelmemeleri yönünde Müslümanlara yaptığı sert uyarılarılara ragmen Daniel ve ona nispet edilen kitaplar erken dönemlerden itibaren bilhassa Şam kökenli bir çok hadisçi tarafından referans gösterilmiştir. İlerleyen asırlarda Bağdatlı Hanbeli alimi Ebū’l-Ḥuseyn İbnu’l-Munādī’nin el-Melāḥim adlı eserinde bu kitaptan yaptığı uzun iktibas bu referansları farklı bir boyuta taşımıştır. İlk kez bir Müslüman alim, Daniel Apokalipsleri ailesi içinde değerlendirilen apokrif bir metni teo-politik düşüncelerini teyit etmek maksadıyla kullanmıştır. Metnin, Müslüman-Bizans ilişkilerinin çetin savaşlarla karakterize edildiği bir zamanda yazılmış olması bu açıdan önemlidir. Ayrıca apokalips devrin Abbasi tarihi ile Bizans tarihi açısından da önem arzetmektedir. Yazarı tam olarak bilinmese de İbnu’l-Munādī vasıtasıyla günümüze ulaşan ve Daniel Apokalipsi’nin Arapça versiyonu dediğimiz bu metin uzunluğu, anlatı yapısı ve kurgusal karakteri itibariyle aynı dönemde yazılmış diğer apokaliptik metinlerin özelliklerini yansıtmaktadır. İbnu’l-Munādī’nin, daha çok Şii doktrinleri rivayetlerle teyit etmeye çalıştığı el-Melāḥim adlı eserinin girişine koyduğu bu metin İsrailiyat menşeli anlatıların İslami rivayetlerdeki izdüşümünü gösteren tipik bir örnektir. Bu makalede, incelenen metindeki temaların diğer apokaliptik literatür ve hadis rivayetleriyle olan paralelliği ortaya konmuştur. Böylece, her dinî geleneğin kendine has nitelikler barındırmasına rağmen, sahip oldukları apokaliptik mirasın aynı kültür havzasından beslenen farklı yansımalar olduğu neticesine varılmıştır.
Arap edebiyatının tarihsel gelişiminde şiir ve nesir, farklı işlevlere sahip iki edebî tür olarak ortaya çıkmıştır. Şiir, duygusal yoğunluk ve estetik örgüyle öne çıkarken; nesir, bilgi aktarımı ve öğretici işleviyle zamanla ilmî ve edebî boyutlar kazanmış, çeşitli üslup sınıflandırmalarına konu olmuştur. Ancak ilmî eserlerin mukaddimeleri, yalnızca bir giriş metni değil, öğretici (didaktik) içeriği belagat sanatlarıyla kaynaştıran anlatımlarıyla klasik tür sınırlarını aşan bir nitelik kazanmıştır. Bu çalışmanın çıkış noktası, nesir metinlerine yönelik türsel açıdan sade (ʿādī)-bilimsel (ilmî)-edebî veya bilimsel (ilmî)-edebî-söylev (ḫaṭābī) gibi sınıflandırmaların, didaktik içerik ile estetik yoğunluğu iç içe geçiren mukaddimeleri açıklamakta yetersiz kalmasıdır. Osmanlı döneminde yaşamış bir alim olan Molla Ḫusrev’in (ö. 885/1480) Mirʾātu’l-Uṣūl fī Şerḥi Mirḳāti’l-Vuṣūl adlı eserinin mukaddimesi bu duruma örnek teşkil etmektedir. Mukaddimeler çoğunlukla berāʿatu’l-istihlāl, ḥusnu’l-ibtidāʾ, ḥamdele-ṣalvele gibi giriş unsurları ile belagat sanatları ekseninde incelenmiştir. Buna karşılık, bu unsurların, metindeki anlam kurucu (retorik ve metin içi anlam ilişkisini şekillendiren) işlevle nasıl bütünleştiğini ortaya koyan kapsamlı bir çerçeve henüz kurulmamıştır. Makale, bu boşluğu gidermek üzere “memzūc nesir” kavramını nesrin bir türü olarak teklif etmekte ve kavramı, ilmî düzen ile estetik yoğunluğun kaynaştığı; belagat sanatlarının anlam yapısında kurucu rol üstlendiği metinleri tanımlamak için önermektedir. Molla HüsrevḪusrev’in mukaddimesi, yalnızca didaktik bir giriş değil; ilmî meseleleri estetik örgüyle kaynaştıran ve belagatı metnin asli taşıyıcısı haline getiren bir örnek olarak bu çalışmada tarafımızca okunmaktadır. Araştırma, metin merkezli nitel çözümleme yöntemiyle yürütülmüş ve mukaddime tematik başlıklar altında incelenmiştir. Bulgular, bu mukaddimede ilmî, edebî, ʿālī (üst düzeyli) ve ḫaṭābī unsurların belirgin biçimde bütünleştiğini göstermektedir. Sonuç olarak, memzūc nesir; salt öğretici anlatımın yol açtığı kuruluğu gidermeye yönelen, bilgi ile belagati kaynaştıran ve klasik tasniflerin ötesine geçen bir nesir üslubu olarak değerlendirilmektedir. Bu yaklaşım, ilmî ve estetik öğeleri dengeli biçimde bütünleştirerek mukaddime gibi melez yapıların anlaşılmasına katkı sunmakta; ayrıca öğretici söylemin belagatle yeniden inşası için uygulanabilir bir model önermektedir.
On sekizinci asra gelinceye kadar İslam alimlerinin kahir ekseriyeti, mucizeleri tabiat kanunlarına aykırı şekilde gerçekleşen hadiseler olarak değerlendirmiştir. Klasik dönemde çoğunlukla tabiat kanunları ʿādet kavramıyla ifade edilmiş ve mucize ḫāriḳu’l-ʿāde bir olay olarak tanımlanmıştır. Bu çerçevede mucizede asl olan, insanların benzerini getirmekten aciz kalmasıdır. Birçok ayet peygamberlere apaçık mucizeler (beyyināt) verildiğini ve onların apaçık mucizeler getirdiğini beyan etmiştir. Genel olarak İslam alimleri mucizeyi aklen mümkün kabul etmiş; özellikle Kur’an’da Hz. Mūsā’ya atfedilen olağanüstü anlatımları literal anlamıyla ele alarak bu olayları mucize olarak kabul etmişlerdir. Ancak Aydınlanma sonrası dönemde Batı’da önce Hıristiyan dünyasında sonra da İslam aleminde mucizelerin tabiat kanunlarına aykırı olmaması gerektiğine dair bazı görüşler ileri sürülmüştür. Bu yaklaşımı benimseyenler, pozitivist düşüncenin de tesiriyle, klasik dil ve yorum ilkelerinde mevcut olan “dilde literal anlam mümkün iken mecaza gidilmeyeceği” yönündeki dil kurallarını yeterince dikkate almamış; Hz. Mūsā’ya atfedilen bazı olağanüstü olayları sembolik veya mecazî biçimde yorumlama eğilimi göstermişlerdir. Bu çalışmanın amacı, doküman analizi yöntemi çerçevesinde Kur’an’da Hz. Mūsā’ya atfedilen olağanüstü nitelikli olayları tespit etmek ve olağanüstülük özelliği açısından bunları tartışmaktır. Diğer bir ifadeyle çalışma, söz konusu anlatımların gerçek mucizevi hadiseleri mi, yoksa sembolik anlamlar taşıyan anlatıları mı ifade ettiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda konuyla ilgili ayetler tespit edildikten sonra her ayetle ilgili çeşitli görüşler tartışılmış; netice itibarıyla Hz. Mūsā’ya atfedilen mucizevi olayların olağanüstülük açısından ne tür bir mucize olduğu, özellikle tabiat kanunlarına aykırı olarak gerçekleşip gerçekleşmediği ortaya koyulmuştur.
This qualitative study examines how bicultural identity and religious belief are negotiated across generations within Turkish Muslim immigrant families in the United States. The study draws on semi-structured interviews with eight participants from four families, recruited through purposive sampling at a Turkish-American Religious Center. Data were analyzed using Virginia Braun and Victoria Clarke’s six-phase Reflexive Thematic Analysis (RTA), involving data familiarization, coding, theme development, review, definition, and reporting. Rather than aiming for statistical generalizability, the research prioritizes close engagement and in-depth analysis of a small, interconnected community. The findings indicate that experiences of surveillance have shaped generationally distinct acculturation strategies. First-generation participants reported adopting protective approaches that limit public visibility. In this study, these practices are referred to as “self-regulatory behaviors” and “filtered socialization,” through which parents sought to shield their children from potential discrimination and emotional harm. In the literature, these responses are sometimes described as a form of “hidden injury.” In contrast, second-generation participants emphasized visibility and public engagement. Many expressed a desire to challenge exclusion through public expression and critical awareness, grounding these actions in their sense of belonging as Americans. The generational divergence not only produced intra-family tension, also caused reactive identity positioning. Overall, the findings suggest that generations differ not only in their perceptions of challenges, such as Islamophobia, also shift across generations—from a threat managed by avoidance to a structural issue requiring direct engagement. The study contributes to Turkish diaspora research by highlighting how trauma, religion, and family relationships shape social and political integration.