امنیت غذایی از اصلی‌ترین شرایط تحقق امنیت ملی بوده و دستیابی بدان در گرو افزایش بهره‌وری و راندمان بخش کشاورزی کشور است. در این راستا، تعاونی‌های کشاورزی می‌توانند با برنامه‌ریزی اصولی و دقیق برای استفاده بهینه از منابع آب و خاک، نقشی مؤثر در ارتقای بهره‌وری این بخش داشته باشند. تحقیق حاضر با هدف اندازه‌گیری کارآیی فنی، مدیریتی و مقیاس شرکت‌های تعاونی و بررسی تأثیر شاخص‌های دانش‌بنیان بر میزان کارآیی آنها انجام پذیرفت. بدین منظور، ابتدا با استفاده از روش نمونه‌گیری به‎ صورت تمام‌‏شمار در سال 1401، اطلاعات 29 شرکت‌ تعاونی تولیدی روستایی استان مازندران جمع‌آوری و با بهره‌‏گیری از روش تحلیل پوششی داده‌ها (DEA)، به اندازه‌گیری کارآیی فنی شرکت‌ها پرداخته شد؛ سپس، با استفاده از مدل اقتصادسنجی و رگرسیون توبیت، عوامل تأثیرگذار بر کارآیی فنی استخراج شدند. نتایج مطالعه نشان داد که هفده درصد تعاونی‌ها کارآیی فنی کامل دارند و اختلاف 53/3 درصدی بین کارآیی تعاونی‌های مرجع با ناکارآترین تعاونی‌ها برقرار است؛ همچنین، برحی از متغیرهای دانش‌بنیان مانند به‌­کارگیری مدیران عامل با تحصیلات بالا در رأس شرکت‌های تعاونی، افزایش ارتباط با مراکز علمی، دانشگاه‌ها، پارک‌های علم و فناوری، استفاده از اینترنت و شبکه‌های ارتباط جمعی و کاربرد فناوری نوین در تولید محصولات کشاورزی تأثیر مثبت و معنی‌دار بر میزان کارآیی فنی تعاونی‌ها داشته‌‏اند. از این‌‏رو، توصیه می‌شود که توجه بیشتر به دانش منابع انسانی در راستای ایجاد روحیه کارآفرینی و ایده‌پردازی، تسهیل شرایط قانونی و تقویت تعاملات و ارتباطات شرکت‌های تعاونی با محیط‌های علمی و سایر کنشگران مد نظر قرار گیرد. همچنین، اگرچه راه‌اندازی شبکه‌های آبیاری قطره‌ای و تحت فشار هزینه زیادی بر تعاونی‌ها تحمیل می‌کند، اما از آنجا که بهبود شبکه‌های آبیاری می‏تواند در بلندمدت، اثر مثبت خود را بر درآمد و کارآیی شرکت‌های تعاونی نشان دهد، پیشنهاد می‌شود که حمایت‌های مالی دولتی در این زمینه افزایش یابد.

تأمین امنیت غذایی از رسالت­‌های فعالیت کشاورزی بوده و گاه تحقق آن مستلزم به‌­کارگیری نهاده­‌های بیشتر است. با توجه به منابع محدود برای تولیدات کشاورزی، به‌منظور دستیابی به اهداف مهم، باید بهینه‌­سازی مصرف این‏گونه منابع مد نظر قرار گیرد. هدف مطالعه حاضر معرفی یک مدل برنامه­‌ریزی آرمانی به‌‏منظور تخصیص بهینه اراضی زراعی به محصولات منتخب در راستای بهبود امنیت غذایی در بخش رودپی شهرستان ساری بود. آرمان­‌های مد نظر نیز افزایش سود، کاهش مصرف کود، افزایش تولید کالری و مواد مغذی، افزایش تولید کل و افزایش تولید روغن را شامل می‏‌شد. همچنین، داده­‌های مورد نیاز مربوط به سال زراعی 1401-1400 بود. نتایج پژوهش نشان داد که با در نظر گرفتن تمام آرمان‌های یادشده، با بهره‌‏گیری از یک مدل برنامه‌­ریزی آرمانی، در مقایسه با الگوی کشت کنونی، سطح کشت شلتوک شیرودی کاهش و اما سطح کشت شلتوک طارم، گندم، کلزا و سویا افزایش می­‌یابد؛ با این همه، مقایسه الگوی کشت بهینه در سناریوهای مورد بررسی با الگوی کشت کنونی نشان داد که الگوی کشت بهینه به الگوی کشت کنونی نزدیک است. این نتیجه بیشتر از جنبه مصرف کود و دستیابی به سود بوده، به‏‌گونه‏‌ای که با به‏‌کارگیری الگوی کشت پیشنهادی، مصرف کود تا یک درصد کاهش و سود حداکثر تا دو درصد افزایش یافته است. به دیگر سخن، می­‌توان گفت که به لحاظ اقتصادی، الگوی کشت اجرایی کشاورزان در منطقه تقریباً مناسب بوده و تغییرات الگوی کشت بهینه احتمالاً به‌‏دلیل لحاظ آرمان­‌های تولید روغن و کالری است، به‏‌گونه‏‌ای که الگوی کشت پیشنهادی به افزایش هشت درصدی تولید روغن و افزایش حدود سه درصدی تولید کالری می­‌انجامد. با توجه به نتایج تحقیق حاضر، پیروی از الگوی کشت پیشنهادی می­‌تواند به بهبود امنیت غذایی کمک کند. از این‌‏رو، پیشنهاد می‌­شود که نهادهای مربوط، با اتخاذ سیاست­‌ها و اعطای مشوق­‌های مناسب و نیز ارائه آموزش‌­های لازم به کشاورزان، الگوی بهینه پژوهش حاضر را در منطقه مورد مطالعه ترویج دهند..

یکی از محورهای اساسی توسعه، دانش‌محور بودن فعالیت‌های تولیدی است. آسیب‌پذیری زیاد بخش کشاورزی از یک سو و اهمیت بالای این بخش در تأمین امنیت غذایی از سوی دیگر سبب شده که کشاورزی در ایران به سمت تولید دانش‌بنیان گام بردارد. در این راستا تعاونی‌های تولیدی با تجمیع اراضی خرد و اعمال مدیریت صحیح از طریق به‌کارگیری روش‌های علمی و گرایش به سمت استفاده از فناوری نوین در امر تولید، می‌توانند زمینه را برای افزایش بهره‌وری فراهم آورند. لذا تحقیق حاضر با هدف بررسی وضعیت به‌کارگیری علوم و تجهیزات جدید در بخش کشاورزی و تأثیر آن‌ها بر کارایی تعاونی‌ها انجام پذیرفته است.در این مطالعه به اندازه‌گیری انواع کارایی 29 شرکت‌ تعاونی تولیدی روستایی استان مازندران با استفاده از روش تحلیل پوششی داده‌ها اقدام شد. بدین منظور از نرم‌افزار DEAP2.1 بهره گرفته شد.نتایج نشان داد تنها 24/17 درصد تعاونی‌های مورد بررسی به لحاظ فنی و مقیاس، 03/31 درصد به لحاظ مدیریتی، 90/6 درصد به لحاظ تخصیصی و اقتصادی کارا هستند. همچنین بر اساس رویکرد ورودی‌محور، فاصله زیادی (7/58 درصد) بین متوسط کارایی فنی تعاونی‌های دانش‌محور با منبع‌محور وجود دارد که پیشنهاد می‌شود مدیران تعاونی‌های سراسر استان، تعاونی‌های شهرستان آمل را الگوی خود قرار دهند و در جهت بهره‌مندی از علم و فناوری نوین در امر تولید کوشا باشند.در اکثر مطالعات انجام شده صرفاً به اندازه‌گیری کارایی فنی بسنده شده است؛ حال آنکه در مطالعه‌ی حاضر به اندازه‌گیری انواع کارایی فنی، تخصیصی، اقتصادی، مدیریتی و مقیاس و مقایسه تعاونی‌های دانش‌محور با منبع‌محور پرداخته شده است.

از مهم‌ترین ابزارهای اقتصادی در ارتقاء بخش کشاورزی، استفاده بهینه از میزان نهاده‌ها به ویژه نهاده آب می‌باشد. کمبود آب و هزینه‌های سنگین تأمین آن، افزایش کارآیی و ارزش مصرف آب را به یکی از مهم‌ترین هدف‌های ملی مطرح نموده است. لذا این پژوهش با هدف بررسی کارآیی مصرف آب در زیربخش زراعت کشور صورت گرفته است. بدین منظور، از مدل ناپارامتریک تصادفی فراگیر داده‌ها (StoNED) استفاده شده است. داده‌های پژوهش شامل تولید ناخالص محصولات زراعی آبی، میزان مصرف آب، نیروی کار و نهاده‌های واسطه در زیربخش زراعت 30 استان کشور طی سال‌های 1394- 1384 می‌باشند که از سایت وزارت جهاد کشاورزی جمع‌آوری شده است. بر اساس نتایج به دست آمده، میانگین کارایی کل نهاده‌های تولیدی در زیربخش زراعت، برابر با 93/36 درصد و میانگین کارآیی آب آبیاری طی دوره مورد بررسی در این زیربخش برابر با 83/02 درصد بوده است (میانگین دوره‌ای). کارآیی آب آبیاری در تمام سال‌های مورد بررسی، کمتر از کارآیی کل نهاده‌های تولید بوده است. بنابراین با توجه به پایین بودن کارایی مصرف نهاده آب نسبت به دیگر نهاده‌های مصرفی، پیشنهاد می‌شود، کلاس‌های ترویجی در راستای آگاه سازی کشاورزان جهت استفاده درست و بهینه این نهاده صورت گیرد. همچنین نتایج این پژوهش نشان داده است که میانگین کارآیی آب استان‌های کشور در زیربخش زراعت برابر با 83/14 درصد بوده است (میانگین مقطعی) که استان‌های گیلان و قم به‌ترتیب بیشترین (87/76 درصد) و کمترین (85/81 درصد) میزان کارایی آب را طی دوره مورد بررسی داشته‌اند. لذا در راستای بهبود کارایی مصرف آب، پیشنهاد می­شود که در برنامه‌ریزی‌ کشت استان­های با کارایی پایین آب شامل قم، ایلام، خراسان جنوبی، اردبیل، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، بوشهر، کردستان، سمنان و خراسان شمالی، اقداماتی هم‌چون بهبود سیستم آبیاری محصولات زراعی و اصلاح الگوی کشت به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و بهینه­سازی آن انجام گیرد.

چکیده توسعه‌ی صنعت گردشگری به‌ویژه برای کشورهای در حال توسعه که دارای معضلاتی بسیاری از جمله بیکاری و اقتصاد تک‌محصولی هستند، بسیار حائز اهمیت است. در این بین کشور ایران دارای سرزمینی چهار فصل و با تمدنی چند هزار ساله، از نظر جاذبه‌های تاریخی، مذهبی، فرهنگی، طبیعی در رتبه‌بندی جهانی در ردیف 10 کشور نخست گردشگری قرار دارد. بدین منظور، با توجه به قابلیت‌ها و پتانسل‌های بالای کشور در بخش گردشگری هدف از این تحقیق بررسی توسعه‌ی صنعت گردشگری به کمک محاسبه‌ی کارایی این صنعت در تمامی استان‌های ایران به تفکیک گردشگران داخلی و خارجی بود. برای رسیدن به این هدف از آمار و اطلاعات سالانه گردشگری استان‌های کشور طی سال‌های 1390 الی 1396 استفاده شد و برای برآورد کارایی از تکنیک جدید تحلیل پوششی داده‌های فازی استفاده گردید. نتایج این تحقیق نشان داد که کارایی استان‌ها در بخش گردشگری داخلی بالاتر از بخش گردشگری خارجی بوده و در بین استان‌ها، تنها چهار استان، گیلان، تهران، مرکزی و کهکیلویه و بویر احمد از 31 استان در طی سال‌های مورد بررسی در بخش گردشگری داخلی دارای کارایی یک بودند، یعنی نسبت به سایر استان‌ها کاراتر عمل کردند. همچنین، هیچ استانی در زمینه‌ی گردشگری خارجی در طی 7 سال به کارایی یک نرسید. با توجه به نتایج، توسعه‌ی بخش گردشگری در هر دو دسته از طریق تحول در زیرساخت‌ها و تبلیغات گسترده در سطح ملی و بین‌المللی باید در اولویت متولیان امر قرار گیرد و مسئولین می‌توانند با توجه‌ی ویژه به بخش گردشگری خارجی، موجب ارزآوری، رشد و توسعه‌ی بخش گردشگری شوند.

سابقه و هدف: در سال‌های اخیر از مهمترین چالش‌ها در مدیریت جنگل‌های هیرکانی ادامه روند بهره‌برداری جنگل‌های هیرکانی و ممنوعیت آن (تنفس جنگل) می‌باشد. لذا هدف این پژوهش شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ و تهدید‌ طرح‌های بهره-برداری و ممنوعیت بهره‌برداری جنگل از دیدگاه اقتصادی و اجتماعی و ارائه راهبردهای مدیریتی مناسب در این زمینه و اولویت-بندی آنها به عنوان ابزاری برای کاهش این چالش‌ها می‌باشد.مواد و روش‌ها: این پژوهش جهت شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ و تهدید‌، ارائه و اولویت‌بندی راهبردهای مناسب جهت اجرای طرح‌های بهره‌برداری جنگل و ممنوعیت آن از دیدگاه اقتصادی و اجتماعی در جنگل‌های تحت مدیریت حوزه اداره کل منابع‌طبیعی استان مازندران (ساری) با استفاده از روش پیمایش، مطالعات میدانی و تکمیل پرسشنامه انجام گردید. گروه متخصصین پژوهش متشکل از کارشناسان، اعضای هیأت علمی متخصص در زمینه جنگلداری و جوامع روستایی حاشیه جنگل‌های تحت مدیریت بوده است. در این مطالعه جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات از تکنیک‌های Entropy و SWOT بهره گرفته شد. نتایج و بحث: نتایج پژوهش، 4 قوت، 6 ضعف، 8 فرصت و 2 تهدید را برای بهره‌برداری جنگل و 2 قوت، 9 ضعف، 4 فرصت و 8 تهدید را برای ممنوعیت بهره‌برداری جنگل شناسایی نمود. بر اساس نتایج ماتریس SWOT مهمترین قوت‌ و فرصت بهره‌برداری جنگل منطقه شامل، کاهش قاچاق چوب و تامین نیازهای چوبی کشور و مهمترین ضعف و تهدید آن به ترتیب شامل هزینه‌های بهره‌برداری و نارضایتی دوستداران طبیعت بوده است. همچنین مهمترین قوت و فرصت‌ ممنوعیت بهره‌برداری جنگل شامل افزایش ارزش اقتصادی خدمات محیط‌زیستی جنگل‌ها و گرایش به سمت زراعت چوب و مهمترین ضعف و تهدید آن به ترتیب کاهش اشتغال و افزایش قاچاق چوب بوده است. مناسب‌ترین راهبردهای برای بهره‌برداری و ممنوعیت بهره‌برداری جنگل به ترتیب راهبرد تهاجمی و راهبرد تدافعی تعیین شد. نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج داده‌های مرتبط با بهره‌برداری و ممنوعیت بهره‌برداری جنگل (تنفس جنگل) جنگل‌های منطقه مورد مطالعه و بر اساس تحلیل نتایج ماتریس QSPM، مناسب‌ترین راهبرد مدیریتی برای بهره‌برداری و ممنوعیت بهره‌برداری جنگل منطقه از دیدگاه اقتصادی و اجتماعی به ترتیب راهبرد تهاجمی و راهبرد تدافعی می‌باشد.

بروز کم­آبی و مـصرف بی­رویه نهاده­های شیمیایی یکی از چالش­های عمده­ی موجود در بخش کشاورزی محسوب می­شود. در مطالعه حاضر، با استفاده از الگوی برنامه‌ریزی ریاضی اثباتی و رهیافت حداکثر آنتروپی در محیط نرم‌افزار GAMS، سیاست‌های کاهش نهاده کود شیمیایی و آب بر واکنش کشاورزان حوضه­ی آبریز تجن در زمینه‌ی انتخاب الگوی کشت مناسب برای سال 1397 مورد بررسی قرار گرفت. نتایج مطالعه نشان داد که اگرچه در سناریوهای کاهش 5، 10 و 15 درصدی مصرف آب و کود شیمیایی، سطح زیرکشت محصولات زراعی منطقه نسبت به سال پایه کاهش ‌یافته، اما با مصرف کمتر نهاده کود و آب در سطح مزارع همراه است. محصول برنج و گندم به­دلیل صرفه اقتصادی بالاتر حاصل از هر هکتار، در شرایط کم­‌آبی و کمبود نهاده کود با افت کمتر سطح زیرکشت همراه است. نتایج حاصل از بهبود شاخص­های پایداری نشان داد که الگوی کشت در سناریوهای کاهش کود در مقایسه با سناریوهای کاهش آب، تطبیق بیشتری با الگوی کشاورزی پایدار دارد. چنانچه در سناریوی کاهش 15 درصدی کود، کاهش ناچیز 041/0 درصدی منافع اقتصادی با بهبود شاخص مصرف کود شیمیایی (348/1 درصدی) و شاخص مصرف آب (319/0 درصدی) همراه است. از سوی دیگر، بهبود شاخص­های مصرف نهاده آب و کود شیمیایی، اولویت بیشتری نسبت به کاهش مطلوبیت انتظاری مشاهده شده در منطقه دارد که بر این اساس می­توان مطلوب­بودن تغییرات از نظر محیط­زیست را تا اندازه­ای تأیید نمود.

رودخانه سفیدرود مهم­ترین رودخانه استان گیلان می­باشد که در چند سال اخیر دچار آلودگی­های شدیدی شده است. برنامه پرداخت برای خدمات اکوسیستم یکی از روش­های بازاری حفاظت از محیط زیست می­باشد که محبوبیت زیادی به­دنبال داشته است. بنابراین، در این پژوهش ترجیحات و تمایل به پرداخت مصرف­کنندگان برنج برای پذیرش برنامه پرداخت برای خدمات اکوسیستم رودخانه سفیدرود در استان گیلان بررسی شد. بدین منظور از روش آزمون انتخاب و مدل­های لاجیت با پارامترهای تصادفی و لاجیت کلاس پنهان بهره گرفته شد. اطلاعات مورد نظر از طریق مصاحبه حضوری و تکمیل پرسشنامه با 115 نفر از مصرف­کنندگان برنج ساکن در محدوده رودخانه سفیدرود در سال 1398 به­دست آمد. نتایج حاصل از هر دو مدل، وجود ناهمگنی در ترجیحات را تأیید می­کنند و متغیرهای سن، جنسیت و تحصیلات افراد از عوامل ناهمگنی شناخته شدند. نتایج حاصل از مدل کلاس پنهان و لاجیت پارامتر تصادفی نشان داد که به­ترتیب ویژگی­های نحوه توزیع پرداخت­ها و تعداد دفعات نظارت بر برنامه بالاترین اولویت را از نظر مصرف­کنندگان داشتند. بنابراین، جهت مشارکت و اطمینان بیشتر مصرف­گنندگان در چنین برنامه­هایی توصیه می­گردد این ویژگی­ها در برنامه لحاظ گردند. حداکثر تمایل به پرداخت به­ترتیب برای این دو ویژگی برابر با مقادیر 1347 و 3535 تومان به­دست آمد. مطابق با نتایج این پژوهش، پیشنهاد می­شود در پیاده­سازی برنامه PES از برنامه­های کوتاه­مدت با نظارت بالا استفاده شود، همچنین برنج­کاران با سطوح درآمدی پایین­تر در اولویت قرار گیرند. با توجه به این­که مصرف­کنندگان برای سازمان اجرائی خصوصی ترجیحات مثبت داشتند، بنابراین پیشنهاد می­شود فرصت­های سرمایه­گذاری در بخش خصوصی صورت گیرد.

بهره‌برداری جنگل از مهم‌ترین هدف‌های سیستم مدیریت جنگل است که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی مختلفی دارد. هدف این پژوهش، شناسایی، وزن‌دهی و اولویت‌بندی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی بهره‌برداری چوبی جنگل با استفاده از نظر خبرگان، کارشناسان متخصص در این حوزه و جوامع روستایی ساکن در حاشیۀ جنگل‌ها بوده است. برای اجرای این پژوهش جنگل‌های تحت مدیریت حوزۀ ادارۀ کل منابع طبیعی استان مازندران (ساری) انتخاب شد. به‌منظور شناسایی پیامدهای مؤثر و مهم اقتصادی و اجتماعی بهره‌برداری چوبی جنگل از پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده گردید. برای محاسبۀ وزن و اولویت پیامدها نیز به‌ترتیب از تکنیک انتروپی و تاپسیس استفاده شد. از تجزیه‌وتحلیل یافته‌های این پژوهش، 12 پیامد مثبت و 8 پیامد منفی از جنبه‌های اقتصادی و اجتماعی برای بهره‌برداری چوبی جنگل استخراج شد که نتایج وزن‌دهی آنها با استفاده از تکنیک انتروپی نشان داد پیامد مثبت ایجاد اشتغال با وزن 083560/0 و پیامد منفی هزینه‌های بهره‌برداری جنگل با وزن 125503/0، بیشترین وزن را در میان سایر پیامدهای بهره‌برداری چوبی جنگل به خود اختصاص دادند. همچنین، نتایج اولویت‌بندی پیامدهای مثبت و منفی بهره‌برداری چوبی جنگل با استفاده از تکنیک تاپسیس نشان داد که دیدگاه اقتصادی در هر دو پیامد بیشترین اولویت را به خود اختصاص داد. از این‌رو پیشنهاد می‌شود به پیامدهای مثبت و منفی اقتصادی بهره‌برداری چوبی جنگل در برنامه‌های مدیریتی جنگل توجه بیشتری شود و تنها بر توقف بهره‌برداری جنگل تأکید نشود.