Artykuł dotyczy małżeństw zawieranych w Pstrągowej w latach 1851 – 1914. Przedstawiono najdawniejsze dzieje parafii, postępującą zmianę ludności oraz obsadę urzędu parafialnego. Osobny fragment poświęcono materiałowi źródłowemu; opisano miejsce przechowywania, sposób udostępniania oraz ewentualne mankamenty. Dane pozyskiwane podczas analizy rocznej liczby ślubów, a w szczególności stanu cywilnego, wieku nowożeńców, a także sezonowości zestawiano z pracami badaczy, starając się odnaleźć pewne ogólne prawidłowości. Udowodniono, że czynniki zewnętrzne oddziaływały na roczną liczbę ślubów. W przypadku stanu cywilnego Pstrągowa nie odróżniała się od innych miejscowości. Zgodnie z zachodnim modelem rodziny, opóźniano wiek zawarcia małżeństwa. Sezonowość miesięczna nie wykazała żadnych zmian, w przeciwieństwie do tygodniowej. Dzień tygodnia zależał od decyzji proboszcza i lokalnej mody.
Recenzja książki Łukasza Sobechowicza, Piętno głodu. Biologiczny standard życia w Królestwie Polskim przed uwłaszczeniem. Wysokość ciała rekrutów w latach 1835–1866, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki” 2024, ss. 200.
W artykule omówiono przebieg epidemii i klęsk głodowych w okresie galicyjskim (w latach 1772-1918) w miejscowościach położonych u północnych podnóży Babiej Góry, zamieszkałych przez Górali Babiogórskich. W szczególności omówiono przebieg epidemii cholery w 1831 r. oraz kryzys demograficzny wywołany klęską głodu i towarzyszącymi mu epidemiami w latach 1847-1848. Były to dwa zdarzenia, które spowodowały znaczy zmiany w liczebności ludności zamieszkującej badany obszar. W artykule wykorzystano metryki parafialne, które niemalże w komplecie zachowały się dla wszystkich 8 badanych miejscowości, poprzez wcześniejsze ich pełne zindeksowanie. Wyeksponowano różnice w skali występowania największych kryzysów żywnościowych i przebiegu epidemii w poszczególnych miejscowościach. Przeanalizowano przyczyny wystąpienia kryzysów demograficznych na badanym terenie, omówiono przyczyny zgonów oraz umiejscowiono skalę wydarzeń w stosunku do innych regionów w Galicji.
W artykule podjęto próbę weryfikacji i ponownego oszacowania strat demograficznych wywołanych okresem tzw. potopu tj. wojny polsko-szwedzkiej z lat 1655-1660. Sądzono dotychczas, że były one bardzo wysokie, niemal porównywalne ze stratami krajów niemieckich z czasów wojny trzydziestoletniej. Wykorzystano wyłącznie materiały rejestrujące ruch naturalny, a zwłaszcza księgi chrztów parafii rzymskokatolickich i ewangelickich dla ponad 80 jednostek z terenu zachodniej Rzeczypospolitej (bez Podlasia i Rusi Czerwonej). Przyjęto jednak ich analizę w szerszym kontekście chronologicznym lat 1645-1669 obejmującym także inne wojny z lat 1648-1667 oraz kryzysy epidemiczne i żywnościowe. Zmiany w rejestrowanych chrztach (utożsamianych z urodzeniami) służą jako miernik kondycji demograficznej społeczności miejskich i wiejskich w badanym okresie niepokojów, w tym samego potopu, oraz do oszacowania względnego ubytku ludności między pierwszą połową lat 40. a drugą połową lat 60. XVII wieku.
Artykuł poświęcony jest możliwościom wykorzystania spisów ludności z Rzeczpospolitej Obojga Narodów końca XVIII w. w analizach demograficznych skupionych na funkcjonowaniu rodziny żydowskiej. Na przykładzie materiałów wytworzonych przez komisje porządkowe cywilno-wojskowych z województwa krakowskiego i ziemi wieluńskiej opisane zostały ograniczenia ówczesnych spisów. Równocześnie artykuł zawiera propozycję technik kontroli jakości spisów oraz wyłaniania spośród nich podzbiorów o lepszej rejestracji. Praktyczne zastosowanie takiego podejścia zaprezentowane zostało na dwóch przykładach dotyczących wieku zawierania małżeństw oraz struktury gospodarstw domowych.
W artykule przedstawiono strukturę płci i stanu cywilnego oraz charakterystykę demograficzną gospodarstw domowych i rodzin chrześcijańskich i żydowskich mieszkańców Białegostoku na podstawie inwentarza pośmiertnego dóbr Jana Klemensa Branickiego z 1771/72 r. Wykorzystane źródło umożliwia dokonywanie porównań obu społeczności zamieszkujących miasto i diagnozę czynników, które wpływały na różnicowanie się uzyskiwanych parametrów demograficznych. Z przeprowadzonej analizy wynika, że na odmienne wskaźniki demograficzne ludności chrześcijańskiej i żydowskiej Białegostoku zasadniczy wpływ miała specyfika procesów migracyjnych obu grup ludności, co wynikało w głównej mierze z lokalizacji w mieście wielkiej rezydencji magnackiej oraz funkcjonującego tu hetmańskiego dworu. Na zaobserwowane różnice wpływ miały również odmienności kulturowe obu badanych populacji, w odniesieniu do ludności żydowskiej wykazano zwłaszcza na kultywowanie przez nią tradycji „kestu”.
The article documents the scale of famines and epidemics of infectious diseases that occurred during the Galician period (1772–1855) in eight villages located at the northern foothills of Babia Góra, inhabited by the Górale Babiogórscy [Babia Góra Highlanders]. It provides a detailed account of the cholera epidemic of 1831 and the demographic crisis caused by famine and accompanying epidemics in 1847–1848. The primary sources for the study were parish registers preserved in local parish archives. The article highlights differences in the scale of major food crises and the course of epidemics between individual settlements. It analyses the causes of demographic crises in the studied area, discusses causes of death, and places the scale of these events in the broader context of other regions of Galicia. Furthermore, the course of the demographic crises is compared with data on changing climatic conditions.
In this article, the author attempts to verify previous findings on the number of forced laborers sent from occupied Poland to the Third Reich during World War II. Forced laborers are an example of the many forced migrations that took place during this armed conflict, but in contrast to the spontaneous movement of war refugees and displacements carried out by the German administration, these were mainly economic in nature, with the aim of obtaining free and semi-free labor. Unfortunately, the numbers reported in Polish historiography were not sufficiently documented, while those from German studies were likely understated. The proposal for a new estimate of this phenomenon, presented in this text, takes into account both rationales and, for the first time, draws entirely on German forced labor statistics.
The article examines marriages contracted in Pstrągowa between 1851 and 1914. It presents the early history of the parish, the gradual demographic changes, and the succession of parish officials. A separate section is devoted to the source material, describing its location, accessibility, and potential shortcomings. Data gathered during the analysis, such as the annual number of marriages, the marital status and age of the newlyweds, and seasonal patterns, were compared with findings from other researchers to identify broader trends. The study demonstrates that external factors influenced the annual number of marriages. In terms of marital status, Pstrągowa did not differ from other localities. In accordance with the Western family model, the age at marriage tended to be postponed. While monthly seasonality showed no significant variation, weekly seasonality did; the day of the week on which marriages were celebrated depended largely on the parish priest’s decisions and local customs.
The purpose of the article is to present changes in births in the rural parish of Biesiadki in the years marked by three cholera epidemics and the greatest famine in Galicia. The main source used in the work were the Liber Natorum of the Biesiadki parish from 1840–1879. The annual number of births, their monthly seasonality, day intervals between births and baptisms, the scale of extramarital and multiple births, the selection of names and godparents and the midwives’ activity were analyzed. Statistical, comparative and case study methods were used. The research revealed that births were usually delivered by local village midwives.
The article attempts to verify and reassess the demographic losses caused by the period known as the “Deluge”, that is, the Polish-Swedish War of 1655–1660. It has traditionally been assumed that these losses were extremely high, nearly comparable to those suffered by the German states during the Thirty Years’ War. To verify this view, the study draws exclusively on records of demographic events, particularly Roman Catholic and Protestant parish baptism registers from over 80 localities across the western part of the Polish-Lithuanian Commonwealth (excluding Podlasie and Ruś Czerwona). The data were analysed within a broader chronological framework (1645–1669), which also encompasses other wars from 1648–1667 as well as epidemic and food crises. Changes in recorded baptisms (treated as equivalent to births) serve as an indicator of the demographic condition of urban and rural communities during this turbulent period, including the Deluge itself, and as a basis for estimating the relative population decline between the first half of the 1640s and the second half of the 1660s.
The article explores the potential of using late 18th-century population censuses from the Polish-Lithuanian Commonwealth for demographic analyses focused on the functioning of Jewish families. Using materials produced by the civil–military order commissions from the Kraków Voivodeship and Wieluń Land as examples, the study discusses the limitations of these historical censuses. At the same time, it proposes methods for assessing the quality of census data and identifying subsets with more reliable registration. The practical application of this approach is demonstrated through two case studies concerning the age at marriage and the structure of Jewish households.
The article presents the sex and marital status structures as well as the demographic characteristics of households and families among the Christian and Jewish residents of Białystok in the second half of the 18th century. The source material for the study was the posthumous inventory of Jan Klemens Branicki’s estate from 1771/72. This source allows for comparisons between the studied communities and a diagnosis of the factors influencing the differentiation of their demographic parameters. The analysis shows that the different demographic indicators of the Christian and Jewish populations of Białystok were significantly influenced by the specific nature of the migration processes of both groups, which resulted mainly from the location in the town of a large magnate’s residence and the court. The cultural differences between the studied communities were also important. In the case of the Jewish population, this was particularly evident in their cultivation of the tradition of „kest”.
W trakcie wizytacji kanonicznej zarządzonej przez biskupa włocławskiego Józefa Rybińskiego i przeprowadzonej w latach 1780–1781 wizytatorzy, poza tradycyjnym opisem wielu zagadnień dotyczących parafii, załączali również do protokołów informacje o liczbie ludności. Wykorzystywali do tego formę tabelaryczną, podając informacje rozbite na poszczególne miejscowości należące do parafii. Dotyczyły one nie tylko samej ogólnej liczby mieszkańców. Podawano także liczbę osób zdolnych do komunii, liczbę niekatolików i liczbę Żydów. Analiza statystyczna tych danych pozwoli w miarę precyzyjnie ustalić zaludnienie parafii archidiakonatu zlokalizowanych w małych miastach i w parafiach wiejskich, jak również określić liczbę ludności w całym archidiakonacie. W artykule autorzy przedstawią także ustalenia dotyczące takich zagadnień, jak średnia wielkość osady wiejskiej, stosunek liczby ludności miast do ludności wsi, odsetek katolików, niekatolików i Żydów oraz odsetek katolików zdolnych do przyjmowania sakramentu pokuty i komunii świętej.
W artykule przedstawiono charakterystykę najludniejszych miast Polski okresu międzywojnia (tj. liczących w 1939 r. co najmniej 100 tys. mieszkańców) z punktu widzenia stanu, struktur demograficznych oraz reprodukcji ludności. Charakterystyki te opisują w sposób bezpośredni potencjał ludnościowy tych miast lub stanowią istotne determinanty go kształtujące. Źródłem danych dla prowadzonych rozważań były archiwalne publikacje Głównego Urzędu Statystycznego.
W artykule podjęto próbę rewizji dotychczasowych ustaleń, w większości przypuszczeń odnośnie do wielkości, a przede wszystkim kompozycji strat demograficznych ludności żydowskiej w czasie powstania Chmielnickiego. Najogólniej powiedzieć można, że trudności badawcze wynikają z braku odpowiedniej bazy źródłowej albo też przyjęcia nazbyt uproszczonego sposobu kalkulacji. Wyjątkowym rezultatem kwerendy archiwalnej jest rękopis hebrajski rejestrujący zamordowaną ludność mojżeszową miasta Narola przez wojska Bohdana Chmielnickiego; jego edycję, opatrzoną przekładem, publikujemy w aneksie. Przeprowadzona analiza demograficzna wskazanego ośrodka, przy wykorzystaniu dość dobrze zachowanego zasobu źródeł aktowych i narracyjnych, daje wgląd w jego przedwojenny potencjał populacyjny, strukturę etniczną, następnie przebieg zajść w tragicznym 1648 roku i ich następstwa w postaci strat osobowych ze szczególnym uwzględnieniem żywiołu żydowskiego. Zwrócono przy tym uwagę na zagadnienia deportacji (jasyr) oraz spowodowanych zagrożeniem wojennym migracji i emigracji.
