
مقدمه و اهداف: امروزه سیاستگذاری هویتی، بهویژه در چارچوب نظامهای آموزشی بهعنوان یکی از اساسیترین حوزههای ساماندهی نظم فرهنگی جوامع شناخته میشود. آموزشوپرورش صرفاً نهادی برای انتقال دانش و مهارت نیست، بلکه نقشی محوری در تعریف، تولید و بازتولید هویت فرهنگی نسلهای جدید ایفا میکند. در این زمینه دو الگوی مسلط در سطح جهانی قابل تشخیص است: نخست، الگوی «همسانسازی» که با تحمیل یک الگوی رسمی و واحد از هویت، تفاوتهای فرهنگی، قومی، جنسیتی و نسلی را نادیده میگیرد و دوم، الگوی «تکثرگرایی رهاشده» که با تأکید افراطی بر تمایزات، انسجام اجتماعی و فرهنگی را در معرض تضعیف قرار میدهد. تجربههای عملی نشان دادهاند که هر دو رویکرد در مدیریت تربیتی نسلهای جدید با محدودیتها و ناکارآمدیهای جدی روبهرو بودهاند. منابع فکری و دینی اسلام نیز با نگاهی چندلایه به انسان (بهویژه نوجوان) بر رسمیت شناختن تفاوتهای شناختی، اعتقادی و رفتاری میان افراد تأکید دارد. روایات اسلامی بر آمادگی بیشتر نوجوانان برای پذیرش ارزشهای مثبت و ضرورت توجه به اقتضائات نسلی در تربیت دلالت دارند؛ همچنین تأکید بر تربیت فرزندان متناسب با شرایط زمانی آینده، بیانگر لزوم بازاندیشی مستمر در الگوها و روشهای آموزشی است. در نظام آموزشوپرورش جمهوری اسلامی ایران، «سند تحول بنیادین» با ترسیم افقی ارزشی همچون «حیات طیبه» بهعنوان غایت تربیت بر لایهمندی هویت دانشآموزان و ضرورت توجه همزمان به هویت مشترک و ابعاد اختصاصی هویت تأکید دارد؛ با اینحال چالش اصلی سیاستگذاری هویتی نه در سطح تصریح مفهومی اسناد بالادستی، بلکه در نحوه ترجمه و تحقق این مفاهیم در سیاستهای اجرایی، برنامههای درسی و زیست روزمره مدرسهای آشکار میشود. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی تطبیقی و دلالتپژوهانه، دیدگاههای ده نظریهپرداز برجسته فرهنگی و انتقادی را درباره نسبت میان قدرت، آموزش و هویت بررسی میکند و با استخراج دلالتهای سیاستی در پی ارائه پیشنهادهایی نظری ـ کاربردی برای بازنگری و ارتقای سیاستهای هویتی در نظام آموزشوپرورش ایران است. روش: این پژوهش یک مطالعه نظری، کیفی و تحلیلی ـ تطبیقی است که با هدف تحلیل وضعیت سیاستگذاری هویتی در آموزشوپرورش ایران انجام شده، و بر واکاوی مفاهیم نظری و استخراج دلالتهای سیاستی استوار است. تمرکز اصلی تحقیق بر تحلیل تطبیقی دیدگاههای ده نظریهپرداز فرهنگی و انتقادی در حوزه هویت، قدرت، آموزش و فرهنگ قرار دارد. واحد تحلیل، نظریهها هستند؛ ازاینرو پژوهش در زمره مطالعات مفهومی ـ نظری قرار میگیرد که با مقایسه مبانی، مفروضات، نقدها و پیشنهادهای نظری هر اندیشمند به بازخوانی انتقادی سیاستهای هویتساز در نظام آموزشی ایران میپردازد. این مطالعه از رویکرد دلالتپژوهی بهره میگیرد؛ فرایندی که بهمعنای وامگیری از چارچوبها و نظریههای سایر حوزهها و بهکارگیری آنها در یک حوزه تخصصی است (داناییفرد، 1395، ص48). پژوهشهای دلالتپژوهی نقش مهمی در بسط و غنای دانش، بهویژه در علوم اجتماعی و مدیریت دارند (همان، ص47). ابزار تحقیق، تحلیل مفهومی نظریهها و چارچوبهای تحلیلی متفکران منتخب است تا نسبت مفاهیم بنیادین آنها با مسئله هویت دانشآموزی در آموزش رسمی روشن شود. در انتخاب نظریهپردازان، تنوع رویکردها از نظریههای مارکسیستی و انتقادی تا ساختارگرا، پسااستعماری و پسامدرن مدّنظر بوده است. معیارهای انتخاب شامل اعتبار گفتمانی، تأثیرگذاری بینرشتهای و ظرفیت تحلیل ساختارهای هویتساز و استخراج دلالتهای سیاستی است. درنهایت پژوهش میکوشد با تحلیل تطبیقی این نظریهها به بازاندیشی سیاستهای هویتی آموزشوپرورش ایران و ارائه دلالتهای فرهنگی ـ سیاستی به سیاستگذاران بپردازد. نتایج: تحلیل تطبیقی دیدگاههای ده نظریهپرداز برجسته فرهنگی و انتقادی نشان میدهد که همگی با وجود تفاوتهای نظری، نقدی مشترک به الگوهای یکسویه، یکسانساز و اقتدارمحور در سیاستگذاری هویتی آموزشوپرورش دارند و هر یک دلالتهای سیاسی متمایزی برای بازاندیشی این سیاستها ارائه میدهند: آنتونیو گرامشی با تأکید بر مفهوم هژمونی فرهنگی، آموزش را عرصه تولید رضایت و اجماع میداند. دلالت سیاستی: سیاست هویتی باید از تحمیل ارزشها به سمت مشارکت فرهنگی حرکت کند و امکان پرورش «روشنفکران ارگانیک» در میان دانشآموزان را فراهم سازد. آدورنو و هورکهایمر آموزش را در منطق «صنعت فرهنگ» و سازوکار یکسانسازی تحلیل میکنند. دلالت سیاستی: مقاومت در برابر کالاییشدن آموزش و اولویتدادن به پرورش آگاهی انتقادی بهجای انطباق و مصرفگرایی ضروری است. لویی آلتوسر مدرسه را دستگاه ایدئولوژیک دولت میداند. دلالت سیاستی: کاهش بار ایدئولوژیک آموزش و به رسمیتشناختن هویتهای متکثر میتواند از بیگانگی دانشآموزان بکاهد. یورگن هابرماس بر کنش ارتباطی و گفتگوی عقلانی تأکید دارد. دلالت سیاستی: مدرسه باید به فضای گفتگویی بدل شود که دانشآموزان در تولید معنا و هویت مشارکت فعال داشته باشند. پیر بوردیو آموزش را بازتولیدکننده نابرابری و خشونت نمادین میداند. دلالت سیاستی: سیاست هویتی باید تنوع سرمایههای فرهنگی را رسمی کند و سازوکارهای طرد پنهان را از میان بردارد. میشل فوکو بر نقش قدرت انضباطی در ساخت سوژگی تأکید میکند. دلالت سیاستی: بازتوزیع قدرت در مدرسه و تضعیف منطق کنترل، زمینهساز شکلگیری سوژههای فعال و خلاق است. استوارت هال هویت را محصول بازنماییهای گفتمانی میداند. دلالت سیاستی: سیاست آموزشی باید به بازنمایی چندصدایی و پرهیز از کلیشههای هویتی متعهد باشد. چارلز تیلور سیاست به رسمیتشناسی را نیاز اخلاقی بنیادین میداند. دلالت سیاستی: مدرسه باید تفاوتهای هویتی را بهصورت نهادی به رسمیت بشناسد تا هویت سالم شکل گیرد. زیگمونت باومن هویت را در بستر مدرنیته سیال، ناپایدار و متغیر میبیند. دلالت سیاستی: سیاست هویتی آموزشوپرورش نیازمند انعطاف و پذیرش فرایندیبودن هویت نوجوانان است. برایان ترنر بر مفهوم شهروندی فرهنگی و حقوق فرهنگی تأکید دارد. دلالت سیاستی: دانشآموزان باید بهعنوان شهروندان فرهنگی با حق بیان، مشارکت و بازنمایی به رسمیت شناخته شوند. درمجموع یافتهها بر ضرورت گذار از سیاستهای هویتی یکسویه و اقتدارمحور به سوی رویکردهای چندصدایی، مشارکتمحور و مبتنی بر عدالت فرهنگی در نظام آموزشوپرورش ایران تأکید دارند. نتیجهگیری: پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی نظریههای فرهنگی و انتقادی در نسبت با سیاستگذاری هویت دانشآموزی در نظام آموزشوپرورش ایران انجام شد و کوشید از راه خوانشی مفهومی از دیدگاههای ده متفکر برجسته در حوزههای فرهنگ، قدرت، آموزش و هویت، بنیانی نظری برای بازاندیشی در سیاستهای هویتی آموزش رسمی فراهم آورد. یافتهها نشان میدهد که سیاستگذاری هویتی موجود در نظام آموزشی ایران، عمدتاً متأثر از رویکردی همانندساز از بالا به پایین و تکگفتمانی است که در آن تفاوتهای فرهنگی، نسلی، قومی، طبقاتی و زبانی بهطور کافی به رسمیت شناخته نمیشوند؛ در چنین چارچوبی، نوجوانان بیش از آنکه بهعنوان کنشگران فعال در فرایند هویتیابی دیده شوند، در جایگاه دریافتکنندگان منفعل هویتهای رسمی از پیشتعریفشده قرار میگیرند. تحلیل تطبیقی نظریهها نشان داد که برخی رویکردهای انتقادی ـ همانند نظریه هژمونی فرهنگی گرامشی، دستگاههای ایدئولوژیک دولت آلتوسر و تحلیل قدرت انضباطی فوکو ـ به افشای سازوکارهای پنهان بازتولید هویت رسمی در مدرسه کمک میکنند؛ درحالیکه رویکردهای گفتگومحور و مشارکتی افقهای بدیلی برای سیاستگذاری هویتی میگشایند. در این میان، نظریه کنش ارتباطی هابرماس بر نقش مدرسه بهعنوان عرصه گفتگوی برابر و تولید مشترک معنا تأکید دارد. سیاست بهرسمیتشناسی چارلز تیلور ضرورت اخلاقی دیدهشدن و تأیید هویتهای متفاوت را برجسته میسازد و مفهوم شهروندی فرهنگی برایان ترنر، دانشآموزان را بهعنوان فاعلان فرهنگی دارای حق مشارکت و بازنمایی بازتعریف میکند. افزون بر این، مفهوم مدرنیته سیال زیگمونت باومن نشان میدهد که الگوهای سخت و ثابت هویتی با واقعیتهای متغیر نوجوان معاصر همخوانی ندارند. درمجموع نتایج پژوهش بر این نکته دلالت دارد که سیاستگذاری هویتی مطلوب در آموزشوپرورش ایران نه در تحمیل یک الگوی واحد از هویت و نه در پذیرش رهاشده تکثر، بلکه در تحقق الگوی «وحدت در عین کثرت» معنا مییابد. تحقق این الگو مستلزم به رسمیتشناختن تفاوتهای اجتماعی و فرهنگی، تقویت مشارکت فعال دانشآموزان، حرکت بهسوی سیاستگذاریهای تعاملی و زمینهمند، و تبدیل مدرسه به فضایی برای گفتگو، تفکر انتقادی و شکلگیری تدریجی و متکثر هویت در چارچوب ارزشهای مشترک است.
مقدمه و اهداف: مدیریت کلاس درس از مهمترین مؤلفه های تحقق یادگیری اثربخش و تربیت همهجانبه دانشآموزان به شمار میرود. این مفهوم فراتر از ایجاد نظم ظاهری شامل هدایت اخلاقی، تقویت روابط انسانی، ایجاد انگیزه و فراهمسازی زمینه رشد فکری و اجتماعی دانشآموزان است. در نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران که بر مبنای ارزشها و معارف اسلامی بنا شده است، مدیریت کلاس نمیتواند صرفاً متکی بر الگوهای وارداتی و نظریات غربی باشد، بلکه باید ریشه در فرهنگ بومی و آموزههای دینی داشته باشد. منابع اصیل اسلامی، بهویژه نهجالبلاغه حاوی اصول عمیق و کاربردی در زمینه رهبری، مدیریت، تربیت و اخلاق هستند که میتوانند مبنای طراحی الگویی اسلامی برای مدیریت کلاس درس قرار گیرند. با وجود تأکید اسناد بالادستی آموزش و پرورش بر نقش راهبری معلم و ضرورت مدیریت اخلاقمدار و پویا، تاکنون الگوی جامع و نظاممندی که ابعاد مدیریت کلاس را براساس نهجالبلاغه استخراج و تبیین کند، کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ این خلأ، بهویژه در فرایند تربیت معلم در دانشگاه فرهنگیان محسوس بوده، و ضرورت انجام پژوهشی بنیادین در این زمینه را آشکار میسازد. هدف کلی این پژوهش، احصا و تبیین ابعاد مدیریت کلاس درس بر مبنای آموزههای نهجالبلاغه و ارائه الگویی اسلامی و بومی برای دانشجومعلمان است. اهداف ویژه پژوهش شامل استخراج مؤلفههای اخلاقی، رفتاری و مدیریتی معلم از نهجالبلاغه، دستهبندی نظاممند این مؤلفهها در قالب ابعاد مدیریت کلاس و فراهمسازی زمینه بهرهگیری عملی از این الگو در برنامههای تربیت معلم است. روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی است که با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی استقرائی انجام شده است. این روش زمانی به کار میرود که دانش موجود درباره پدیده مورد مطالعه محدود باشد و پژوهشگر قصد داشته باشد مقولهها و مفاهیم را بهصورت مستقیم از دادهها استخراج کند. در این پژوهش، دادهها با مطالعه دقیق و مکرر متون بررسی شده و فرایند کدگذاری بدون پیشفرض نظری انجام شده است. جامعه پژوهش شامل متن کامل نهجالبلاغه (خطبهها، نامهها و حکمتها) بوده و نمونهگیری بهصورت هدفمند انجام شده است؛ بدینمنظور، نخست کل نهجالبلاغه بررسی و سپس نامههایی انتخاب شد که امیرالمؤمنین علیj در آنها به موضوع مدیریت و هدایت کارگزاران پرداختهاند. در ادامه با مطالعه مکرر نامههای منتخب و بهرهگیری از شرح نهجالبلاغه ابنابیالحدید، نامههای مرتبط با مقوله مدیریت و بهویژه مدیریت کلاس درس گزینش شدند. نامهها بهعنوان واحد تحلیل و کدگذاری در نظر گرفته، و دادهها با روش کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند؛ درنتیجه مؤلفهها، شاخصها و ابعاد مدیریت کلاس درس بر مبنای نهجالبلاغه استخراج و شبکه مضامین ترسیم شد. بهمنظور اطمینان از روایی یافتهها از روش بازبینی توسط همکاران و متخصصان استفاده شد؛ همچنین پایایی کدگذاری با بهرهگیری از فرمول مایلس و هابرمن و مقایسه نتایج دو کدگذار محاسبه شد که ضریب پایایی 0/98 به دست آمد. درنهایت برای اعتباریابی نهایی ابعاد استخراجشده از روش گروههای کانونی با مشارکت متخصصان حوزه تعلیم و تربیت اسلامی استفاده شد. نتایج: یافتههای پژوهش حاصل تحلیل محتوای کیفی استقرائی نامههای منتخب نهجالبلاغه است که با هدف شناسایی ابعاد مدیریت کلاس درس استخراج شد. در مرحله کدگذاری اولیه، پس از بررسی ۶۲ نامه مرتبط، مجموعهای گسترده از کدهای اولیه (مؤلفهها) شناسایی گردید که نشاندهنده غنای مفهومی نهجالبلاغه در حوزه مدیریت، تربیت و هدایت انسان است. این مؤلفهها طیف متنوعی از مفاهیم اخلاقی، رفتاری، مدیریتی، عاطفی و آموزشی را دربرمیگرفتند. در مرحله کدگذاری محوری، کدهای اولیه مشابه و همپوشان حذف یا ادغام و در قالب نُه شاخص اصلی ساماندهی شدند. این شاخصها شامل نظم و قوانین، برنامهریزی، کنترل و مدیریت محیط یادگیری، باورها و نگرشها، جنبههای روانی ـ عاطفی، مقابله با رفتارهای منفی، ویژگیهای فردی معلم، رفتار و ارتباطات اجتماعی، و روشها و فنون آموزشی بودند. این مرحله نشان داد که مدیریت کلاس از دیدگاه نهجالبلاغه، مفهومی چندبعدی و فراتر از کنترل رفتاری صرف است و بهطور همزمان ابعاد درونی معلم، روابط انسانی و شیوههای آموزشی را دربرمیگیرد. درنهایت در مرحله کدگذاری گزینشی، شاخصهای محوری در قالب چهار بعد اصلی مدیریت کلاس درس دستهبندی شدند: جنبههای مدیریت فیزیکی (شامل نظم، برنامهریزی و کنترل محیط)، جنبههای مدیریت روانی ـ عاطفی (باورها، نگرشها و مقابله با رفتارهای منفی)، جنبههای مدیریت رفتاری (ویژگیهای فردی معلم و ارتباطات اجتماعی) و مدیریت روشهای آموزشی. این ابعاد، چارچوبی منسجم و بومی برای مدیریت کلاس درس بر مبنای نهجالبلاغه ارائه میدهند و میتوانند مبنای طراحی الگوی اسلامی مدیریت کلاس برای تربیت معلمان قرار گیرند. بحث و نتیجهگیری: یافتههای پژوهش حاضر نشان داد که مدیریت کلاس درس بر مبنای آموزههای نهجالبلاغه در چهار بعد اصلی قابل تبیین است: مدیریت فیزیکی، مدیریت روانیـ عاطفی، مدیریت رفتاری و مدیریت روشهای آموزشی. این چهارگانه، چارچوبی منسجم و نظاممند برای فهم مدیریت کلاس از دیدگاه اسلامی فراهم میآورد و امکان تحلیل دقیق و هدفمند هر یک از مؤلفههای اثرگذار بر فرایند یاددهی ـ یادگیری را مهیا میسازد. مدیریت فیزیکی ناظر بر ساماندهی محیط آموزشی و ایجاد نظم، برنامهریزی و کنترل فضای کلاس است؛ این بعد با تأکید بر نظم، عدالت، مسئولیتپذیری و آیندهنگری، نقش مهمی در فراهمسازی شرایط مناسب برای یادگیری ایفا میکند. محیطی منظم و هدفمند، زمینه تمرکز، آرامش و مشارکت فعال دانشآموزان را تقویت مینماید. مدیریت روانی ـ عاطفی بر توجه به نیازهای درونی، عاطفی و روانشناختی دانشآموزان تأکید دارد. آموزههای نهجالبلاغه با محوریت مهربانی، مدارا، احترام متقابل و تقویت ایمان نشان میدهند که یادگیری مؤثر بدون امنیت روانی و رابطه عاطفی سالم میان معلم و دانشآموز محقق نخواهد شد. این بعد، نقش اساسی در افزایش انگیزش، اعتماد و تعلق خاطر دانشآموزان به کلاس دارد. مدیریت رفتاری به شیوه تعامل معلم با دانشآموزان و هدایت رفتارهای فردی و اجتماعی آنان مربوط میشود. الگوبودن معلم، عدالت در برخورد، تشویق رفتارهای مثبت و مقابله حکیمانه با رفتارهای ناهنجار از مهمترین مؤلفههای این بعد است که در نهجالبلاغه بدان تأکید شده است. درنهایت مدیریت روشهای آموزشی به انتخاب و بهکارگیری شیوههای تدریس متناسب با ویژگیهای یادگیرندگان میپردازد. تنوع روشها، استفاده از پند، استدلال، عبرتآموزی و تشویق نشان میدهد که مدیریت کلاس در نگاه اسلامی، پیوندی عمیق با کیفیت آموزش و تربیت دارد. این چارچوب میتواند مبنایی کارآمد برای ارتقای مدیریت کلاس در نظام آموزشی اسلامی فراهم آورد. تقدیر و تشکر: بدینوسیله از اسـاتید گرامـی کـه مـا را در انجـام ایـن پـژوهش یـاری رسـاندند، تشـکر و قدردانی میشود. تعارض منافع: اینجانب سعید بهشتی بهعنوان نویسنده مسئول مقاله، بدینوسیله اعلام میدارم که مقاله ارائهشده حاصل فعالیت علمی اصیل نویسندگان بوده و در تهیه و انتشار آن، کلیه اصول و ضوابط اخلاق نشر بهطور کامل رعایت شده است. نویسندگان این مقاله از هرگونه سرقت ادبی، جعل یا دستکاری دادهها، سوءرفتار پژوهشی، ارسال یا انتشار همزمان و دوگانه پرهیز کردهاند. این مقاله پیش از این در هیچ نشریه، همایش یا منبع دیگری منتشر نشده و بهصورت همزمان نیز به نشریه یا مرجع دیگری ارسال نشده است. اینجانب به نمایندگی از تمامی نویسندگان، اصالت محتوای مقاله را تأیید میکنم و مسئولیت صحت و اعتبار علمی مطالب ارائهشده را بر عهده میگیرم؛ همچنین کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط به استفاده، انتشار و بهرهبرداری از محتوای مقاله شامل متن، جداول، تصاویر و سایر اجزای آن، مطابق ضوابط نشریه به ناشر واگذار میشود.
مقدمه و اهداف: جهتگیری الهی آموزش در دانشگاه به معنای تلاش برای رشد علمی در کنار تقویت ارزشهای دینی است. با توجه به اینکه تعبّد علمی در دانشگاههای مسیحی قدمت تاریخی دارد، هدف پژوهش حاضر ارائه یک الگو از پژوهشهای جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای مسیحی است؛ این الگو پیشنیاز مطالعه تطبیقی با دانشگاههای اسلامی است. جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای اسلامی و مسیحی با هدف تقویت باورهای دینی، اخلاقی و معنوی دانشجویان انجام میشود. این رویکرد سعی دارد تا آموزش STEM با آموزش ارزشهای دینی، اخلاقی و معنوی همراه شود؛ به عبارت دیگر جهتگیری الهی آموزش به معنای تلفیق آموزههای دینی و اخلاقی با آموزشهای تخصصی است تا فراگیران بتوانند همزمان با کسب دانش و مهارت به تعبّد علمی نیز دست یابند. در این دیدگاه، تحصیل و تحقیق نوعی بندگی و قربت به خدا است؛ زیرا در تعبّد علمی، نیّتِ عالم، رضایت الهی و خدمت به خلق خدا برای تحقق حق و عدالت است. در دانشگاه با تعبّد علمی، دانشجو و استاد از همان آغاز فرایند علمآموزی نیّت میکنند که جستجوی علم را برای خدمت به حقیقت و رضای خدا انجام دهند، نه صرفاً برای کسب موقعیت، شهرت یا رفاه شخص. در تعبّد علمی، روش علمی باید با ارزشهای اخلاقی و الهی هماهنگ باشد. پایبندی به اخلاق علمی، امانتداری پژوهشی و صداقت در تولید دانش نشانۀ تعبّد در علم است. هدف نهایی علم تقرب الیاللّه بر پایۀ حقمداری است، نه صرفِ پیشرفت مادی؛ به تعبیر قرآن، علم باید انسان را به «خشیّت» و آگاهی عمیق نسبت به خالق برساند: «انَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ» (فاطر، ۲۸). در تعبّد علمی، دانشگاه به جای آنکه صرفاً «نظام تولید مدرک» باشد، به بستری برای تعالی روحی و معنوی تبدیل میشود؛ در چنین فضایی مطالعه، تحقیق و تدریس، شکلی از عبادت است. روش: جامعه آماری این مطالعه، پژوهشهای «جهتگیری الهی آموزش» در دانشگاههای مسیحی است که در گوگل اسکالر نمایه شدهاند. انتخاب نمونه هدفمند از مقالات منتشر شده در مجلات رده Q1 و Q2 با بالاترین رتبه SJR بوده است. سپس براساس نظریهپردازی دادهبنیاد مقالات منتخب، تحلیل محتوای کیفی شدند. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی، از لحاظ روش، کیفی و از بعد راهبرد، نظریهپردازی دادهبنیاد است. جستجوهای نظاممند در پایگاه علمی گوگل اسکالر با کلیدواژه «ادغام ایمان و آموزش» بر این اصل استوار است که ارزشها و اصول دینی در کنار آموزشهای علمی و تحصیلی قرار میگیرند. پس از انتخاب یک نمونه هدفمند با نظریهپردازی دادهبنیاد به کشف معناها، اولویتها و نگرشهای آشکار و پنهان پژوهشهای جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای مسیحی اقدام شد. برای اطمینان از اعتبار روش مطالعه سه ابزار به کار گرفته شد: 1. بررسی خارجی به کمک مشاور پژوهشی؛ 2. نظارت بر مراحل کار و 3. مقایسه با پیشینه پژوهش؛ برای مثال، پس از هر مرحله کدگذاری محوری برای پیدا کردن مستندات بیشتر در مورد کدهای انتخابی به جستجوی نمونههای غنی از اطلاعات در بین نمونههای منتخب پرداخته شده است. پس از انجام مرحله کدگذاری انتخابی مشخص شد که برای پژوهشهای حوزه «جهتگیری الهی آموزش» در دانشگاههای مسیحی، اهداف، روشها و نتایج یکپارچهای وجود دارد که به صورت یک الگوی بصری با عناوین عوامل علّی، عوامل مداخلهگر، راهبردها و پیامدها به هم مرتبط هستند. نتایج: پس از کدگذاری باز و محوری، اهداف، روشها و نتایج مقالات منتخب در یک الگوی شامل عواملعلّی (شناسایی عوامل تأثیرگذار، شناسایی چالشها، نقش دانشگاههای مذهبی، ابعاد نظری و پژوهشی، رابطه علم و دین و رویکردهای نوتحولگرا)، عوامل زمینهای (دینمداری)، عوامل مداخلهگر (تخصص دانشگاهی اساتید، ادغام عملی ایمان و آموزش، مدلهای متنوع تلفیق علم و دین، ویژگیهای فردی و اجتماعی، ویژگیهای دانشگاهی و باورهای فراتجربی و انحصارگرایانه)، مقوله محوری (جهتگیری الهی آموزش)، راهبردهای (طراحی ابزارهای سنجش، طراحی و ارائه روشهای آموزشی و تدریس، مطالعات کتابخانهای و مطالعات کمّی و کیفی) و پیامدهای (پیشبینی موفقیت جهتگیری الهی در تدریس، تشخیص نقش اساتید، ارائه راهبردهای تدریس، شناسایی تأثیر محیط دانشگاهی بر باورهای دینی، شناسایی نقش تنوع فرهنگی، تأثیر ایمان بر جامعه علمی و ارائه راهکارهای توسعه علمی و آموزشی) تدوین شده است. یکی از عواملعلّی مهم در پدیدارشناسی پژوهشهای جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای مسیحی، نگرانی از سکولاریزاسیون آموزش عالی است. با اینکه به نظر میرسد اساتید تأثیر اصلی را در جهتگیری الهی آموزش دارند، اما دیگر عوامل تأثیرگذار نباید نادیده گرفته شوند. اگرچه قرن بیست و یکم شاهد جدایی بسیاری از دانشجویان از ریشههای دینی خود بوده است، اما به باور بسیار از پژوهشگران، تفاهم و تعامل در فضای دانشگاهها لازم است تا بحرانهای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی کاهش یابد و پذیرش تنوع و عدالتخواهی در این فضا تقویت شود. تحقیقات نشان میدهند که ممکن است تحصیلات دانشگاهی به لیبرالتر شدن برخی باورهای دانشجویان بینجامد، اما همزمان ممکن است داشتن زندگی معنوی دانشجویان را تقویت کند. وجود مدلهای فلسفی متنوع در تلفیق علم و دین، عامل مداخلهگر بر جهتگیری الهی آموزش است. فرضیههای قدیمی درباره بیدینی گسترده در دانشگاهها منسوخ شده است. هرچند که فراوانی نسبی به بیان بیدینی و شکگرایی دینی در محیط دانشگاه بیشتر از مردم عادی است. بحث و نتیجهگیری: واکاوی اهداف، روشها و نتایج پژوهشهای جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای مسیحی به صورت الگوی بصری حاصل از نظریهپردازی دادهبنیاد بیان شده است. مطالعه تطبیقی پژوهشهای جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای مسیحی و اسلامی میتواند روشنگر راهکارهای مؤثر تقویت بنیانهای ایمان و اخلاق در دانشگاههای ایرانی باشد؛ بنابراین توصیه میشود الگوی بصری پژوهشهای جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای ایرانی و اسلامی تدوین و با یک مطالعه تطبیقی، جهتگیری الهی آموزش در دانشگاههای مسیحی و اسلامی مقایسه شود. یافتههای این مطالعه بهعنوان یک پیشنیاز برای انجام مطالعات تطبیقی نشان میدهند که آموزش عالی تأثیر مستقیم و شدیدی بر باورهای دینی فارغالتحصیلان دانشگاههای مسیحی ندارد. اگرچه در دانشگاههای برتر دنیا، کاهش باورهای دینی و تردید نسبت به موجودات و وقایع فراتجربی بیشتر مشاهده میشود، اما این اتفاق ممکن است ناشی از مواجهه با روشهای علمی، تجربی و آزمایشگاهی باشد که برای کسب جایگاه علمی بالاتر، نقش تبیینهای فراتجربی را کمرنگ میکنند. تحقیقاتی هستند که نشان میدهند فارغالتحصیلان دانشگاه خیلی از نهاد دین دور نمیشوند و حتی نگرش محترمانه و مثبتتری نسبت به جماعتهای دین باور پیدا میکنند. به عبارت دیگر شاید حضور در دانشگاه سبب کاهش انحصارگرایی دینی و پذیرش باورهای فراتجربی شود، اما این تغییرات فقط میتواند بخشی از فرایند هویتیابی اجتماعی و حرفهای فارغالتحصیلان باشد. فارغالتحصیل شدن از یک دانشگاه مسیحی در مقایسه با فارغالتحصیل شدن از یک دانشگاه سکولار، لزوماً به معنای دریافت آموزش عمیق مسیحی نیست؛ یعنی تأثیر باورهای دینی بر فارغالتحصیلان تنها به نوع دانشگاه وابسته نیست، بلکه عوامل دیگری نیز در آن نقش دارند و نباید فارغالتحصیلان دانشگاههای سکولار را یکدست ضد دین و فارغالتحصیلان دانشگاههای مسیحی را یکدست دیندوست تصور کرد. پیشنهاد میشود با روشهای فعال و مشارکتی مانند یادگیری مبتنی بر ارزشهای معنوی شخصی، نگرشهای دانشجویان تغییر یابد و باورهای علمی سازگار با معنویت دینی و علمی تقویت شود.
مقدمه و اهداف: این مقاله با هدف بررسی و نقد خوانش مبانی نظری سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ایران از مفهوم «فطرت» نگاشته شده است. تمرکز اصلی بر سند «مبانی نظری تحول بنیادین» است که بهعنوان بنیان نظری تمام سیاستگذاریها، برنامهریزیها و اسناد تحولی در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران عمل میکند. اهمیت این پژوهش از آن جهت است که هر نظام آموزشی اهداف و دورنمای خود را بر چارچوب نظری ویژهای بنا میکند و نظام آموزشی ایران نیز بر بنیاد انسانشناختی فطرت الهی استوار کرده است. تأکید بر فطرت الهی، مسیر تربیت را بهویژه در عرصه تربیت دینی جهتدهی میکند و به رویکرد ویژهای میانجامد که تاکنون مورد ارزیابی و نقد جامع قرار نگرفته است. با توجه به ابهام در معنای فطرت و رابطه آن با مفاهیم مشابه مانند طبیعت و استعداد و نیز تعاریف مختلف و گاه متعارض حتی در میان اندیشمندان مسلمان، این پژوهش به بررسی دیدگاههای نظری پشتیبان سند در مفهوم فطرت میپردازد و آن را از این دیدگاه، ارزیابی و نقادی میکند. این دیدگاهها یا به صورت ارجاعی (مانند امام خمینی، شهید مطهری و علامه طباطبایی) یا استنباطی از مبانی انسانشناختی سند به دست آمدهاند. اندیشمندان کلیدی بررسیشده شامل علامه محمدحسین طباطبایی، خسرو باقری، محمدتقی مصباح یزدی، مرتضی مطهری، محمدعلی شاهآبادی و امام خمینی میشوند. مرتبطترین پژوهشهای پیشین شامل کارهای تجاری مقدم و همکاران (1399) و شیروانی شیری (1403) در بررسی مؤلفههای برنامه درسی مبتنی بر فطرتگرایی توحیدی و نیز تحقیق ملکی (1389) در نقد مبانی برنامه درسی ملی براساس شاخصهای فطرت است، اما این پژوهشها معیارهای به دست آوردن شاخصهای فطرت را روشن نکردهاند. وجه تمایز پژوهش حاضر، نقد و ارزیابی خوانش فطرت از دیدگاه مبانی نظری با توجه به بنیانهای نظری پشتیبان برآمده از دیدگاههای اندیشمندان مسلمان است. این پژوهش به سه پرسش اصلی پاسخ میدهد: نخست، مهمترین ویژگیهای فطرت در مبانی نظری سند تحول چیست؟ دوم، خوانش مبانی نظری از فطرت چه نسبتی با دیدگاههای اندیشمندان مسلمان دارد؟ سوم، چه ارزیابی و نقدی از این خوانش میتوان ارائه داد؟ روش پژوهش: با توجه به آنکه فطرت یک مفهوم انسانشناختی میباشد و تعاریف مختلف و گاه متعارضی حتی در میان اندیشمندان مسلمان از آن ارائه شده است، تحلیل و نقادی خوانش مدّنظر مبانی نظری از فطرت مستلزم فهم چارچوب نظری زیربنای آن و دیدگاههای پشتیبان است؛ از اینرو در این پژوهش از روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد پسرونده استفاده شده است. این روش شامل استخراج گزارهها و مفاهیم کلیدی از متون و اسناد آموزشی، دستهبندی آنها در ذیل چهار محور فطرت (مضمون، ابعاد، ثبات و تعیّنبخشی) و بازگشت از سطح گزارههای سند به لایههای زیرین نظری برای استنباط دیدگاه پشتیبان است. روش تحلیل پسرونده که در زمره روشهای کیفی قرار میگیرد، هدف آن کشف معنا و تفسیر مفاهیم نهفته در متون از راه بازگشت به اصول نخستین است؛ درنهایت پس از کشف دیدگاه پشتیبان، با روش نقد درونی و توجه به انسجام منطقی، این خوانش مورد نقد و ارزیابی قرار میگیرد. نقدها در دو حوزه فلسفی و پیامدهای تربیتی بیان شدهاند. یافتههای پژوهش: این مطالعه، نخست مفهوم فطرت در مبانی نظری سند تحول را توصیف میکند و سپس با تحلیل پسرونده، دیدگاههای پشتیبان را از راه تطبیق و مقایسه گزارهها و عبارات سند با دیدگاههای اندیشمندان مسلمان معاصر (که ارجاع مستقیم یا استنباط شدهاند) کشف میکند: علامه محمدحسین طباطبایی (فطرت بهعنوان خلقت تکوینی عام و وجود مقید انسانی که زمینه حرکت به سوی کمال مطلق را فراهم میکند)، خسرو باقری (فطرت بهعنوان معرفت حضوری و گرایش به خداوند در معنای قرآنی حداقلی، متمایز از معنای فلسفی عام)، محمدتقی مصباح یزدی (فطرت در معنای دینی خاص بهعنوان شناخت و گرایش به خداوند با تمایز میان معانی لغوی، عام و دینی)، مرتضی مطهری (فطرت بهعنوان ادراکات بدیهی و گرایشهای متعالی مانند حقیقتجویی، فضیلتخواهی و پرستش با برداشت حداکثری و بالقوه)، محمدعلی شاهآبادی و امام خمینی (فطرت بهعنوان عشق ذاتی به کمال مطلق یا خداوند، بالفعل و زوالناپذیر). با تحلیل پسرونده، گزارههای مبانی نظری در چهار محور دستهبندی شد: 1. مضمون (محتوایی یا ساختاری: معرفت حضوری به خداوند، گرایشهای متعالی و کمالطلبی مطلق)؛ 2. ابعاد (حداقلی یا حداکثری: نسبت با دین و گرایشهای انسانی، با برداشت حداکثری)؛ 3. ثبات (غیراکتسابی، ثابت و زوالناپذیر) و 4. تعیّنبخشی (بالقوه نیازمند فعلیت از راه آزادی). این خوانش ترکیبی ناسازگار از دیدگاههای علامه، مطهری، باقری، مصباح و شاهآبادی ارائه میدهد، اما در نسبت با دین و ابعاد حداکثری به مطهری نزدیکتر است. نقدها شامل این موارد است: در محور مضمون، خلط معنایی بین فطرت محتوایی و ساختاری، آشفتگی روشی در دلالتهای تربیتی، و عدم لزوم حرکت از کمالطلبی مطلق به خداوند؛ در محور تعیّنبخشی، خطر اقتدارگرایی با برداشت مثبت از آزادی که خیر را از پیش تعیین میکند و خطر تضعیف عاملیت فرد در فعلیتبخشی به فطرت است و در محور ابعاد نیز ابهام در نسبت میان دین و اخلاق که میتواند با خطر مغفول گذاردن اخلاق پیشادینی همراه باشد. جدول 1. جمع بندی خوانش مبانی نظری از فطرت ویژگیهای فطرت نسبت خوانش فطرت در مبانی نظری با دیدگاههای متفکران یادشده مضمون محتوایی یا ساختاری تلفیق محتوایی (باقری، مصباح یزدی و مطهری) و ساختاری (علامه) ابعاد حداقلی یا حداکثری حداکثری: مطهری ثبات (غیراکتسابی) یا اکتسابی ثبات: علامه، شاهآبادی، امامخمینی، مطهری، مصباح یزدی بالقوگی یا فعلیت فطرت بالقوگی: مطهری بحث و نتیجهگیری: بهطور کلی یافتهها نشان میدهند که خوانش مبانی نظری از فطرت، ترکیبی ناسازگار از تعاریف ساختاری (علامه)، محتوایی ـ حداکثری (مطهری) و محتوایی ـ حداقلی (باقری و مصباح) است که با مفهوم کمالطلبی مطلق (نزدیک به شاهآبادی) آمیخته شده، اما در محور ثبات با بیشتر متفکران همخوانی دارد و در تعیّنبخشی به مطهری نزدیک میشود. این خوانش دچار ابهامات مفهومی عمیقی است: تلفیق بدون تمایز میان ابعاد مضمونی فطرت به خلط معنایی و دلالتهای تربیتی متناقض میانجامد که مربیان را با ابهام روششناختی روبهرو میسازد و به عدم انسجام در برنامههای درسی و تربیتی منتهی میشود؛ افزون بر این، تعبیر آزادی مثبت در محور تعیّنبخشی، خطر اقتدارگرایی اخلاقی را به همراه دارد، زیرا خیر (قرب الهی) را از پیش تعیین میکند، مسئولیت اخلاقی را تضعیف مینماید، آزادی را از امکان انتخاب (خیر و شر) به ضرورت مسیر معین تقلیل میدهد و با خطر تضعیف عاملیت فرد در فعلیتبخشی به فطرت همراه است. درنهایت ابهام در نسبت میان دین و اخلاق با نظر به ابعاد حداکثری فطرت، احتمال مغفول گذاردن اخلاق پیشادینی و نادیده گرفتن حلقهای کلیدی در تربیت دینی را ممکن میسازد. درنتیجه این خوانش فطرتگرایانه سند تحول، هرچند پتانسیل جهتدهی به تربیت الهی را دارد، اما به دلیل ناهماهنگیهای منطقی و تربیتی، نیازمند بازنگری است. پیشنهاد میشود در بازنگری آتی، تمایز میان سطوح معنایی فطرت روشن شود، دلالتهای تربیتی انسجام یابد و آزادی بهعنوان امکان انتخاب آگاهانه (نه ضرورت کمال) بازتعریف شود؛ این امر نهتنها به ترسیم فضای تربیتی مطلوب کمک میکند، بلکه خلأ پژوهشی موجود را پر میکند و به سیاستگذاریهای آموزشی مبتنی بر فطرت الهی عمق میبخشد.
مقدمه و اهداف: روایت مشهور «السعید من سعد فی بطن أمه» به شکلی صریح و مستقیم، سرنوشت، شخصیت و کیان انسان را با دوران حساس پیش از تولد پیوند میزند. بررسی پیشینه پژوهشی نشان میدهد که تحلیلهای موجود عمدتاً در چارچوب مباحث کلامی و اعتقادی محدود ماندهاند، مانند تبیین مبتنی بر علم پیشین الهی یا تفسیر مرتبط با عالم ذر (پیمان اولیه خلقت). این رویکردها با وجود غنای نظری و عمق فلسفی، عموماً از ابعاد تربیتی، کاربردی، مسئولیتآفرین و عملی این حدیث غفلت ورزیده و آن را به گزارههایی انتزاعی یا حتی مشمول برداشتهای جبرگرایانه تقلیل دادهاند؛ در مقابل، منظومه گستردهای از روایات اسلامی با صراحت و تفصیل چشمگیر به مجموعهای از مراقبتها و دستورالعملهای تربیتی در سه عرصه بنیادین تأکید دارند: گزینش همسر شایسته و مناسب، رعایت آداب و شرایط هنگام انعقاد نطفه، و مراقبتهای ویژه و مداوم در دوران بارداری. این روایات نقش سرنوشتساز و تعیینکننده والدین را در شکلگیری سعادت و شخصیت فرزند برجسته میسازند. این پژوهش با هدف عبور از خوانشهای صرفاً کلامی و با اتخاذ رویکردی تربیتی و مسئولیتمحور در پی پاسخ به این پرسش اصلی است که آیا روایت «السعید من سعد فی بطن أمه» را میتوان بهعنوان چکیده، عصاره و نتیجه منطقی عمل به آن دستورالعملهای تفصیلی مستخرج از متون روایی دانست؟ هدف غایی، استخراج و طراحی مدلی نظاممند و جامع از این آموزهها و تبیین ارتباط علّی و معنادار آنها با حدیث محوری است تا درنهایت خوانشی نوین، غیرجبرگرا، مسئولیتپذیر و کاملاً قابل اجرا ارائه شود. روش: این تحقیق با رویکردی کیفی و با اتکای اصلی به «روش تحلیل مضمون» بهعنوان چارچوب روششناختی محوری به انجام رسید. دادههای مورد نیاز پژوهش از راه مطالعه کتابخانهای گسترده و نیز مراجعه مستقیم، هدفمند و نظاممند به منابع اولیه و دست اول حدیثی معتبر در هر دو سنت فکری شیعه و اهل سنت، استخراج و گردآوری شد. فرایند تحلیل این دادههای متنی در سه مرحله اساسی و پیاپی سازماندهی و اجرا شد؛ در گام اول و مرحله مقدماتی، «کدگذاری اولیه» بر روی کلیه متون روایی مرتبط با محور موضوعی تربیت پیش از تولد صورت پذیرفت. در مرحله دوم و میانی با فرایند «جستجو و شناسایی مضامین»، کدهای مشابه و همخانواده بر پایه اشتراکات مفهومی، موضوعی و معنایی عمیق، در قالب مضامین فرعی منسجم دستهبندی و درنهایت ذیل سه مضمون اصلی، کلان و فراگیر سازماندهی شدند. مرحله سوم و نهایی به «بازبینی، تعریف، اصلاح و نامگذاری نهایی مضامین»اختصاص یافت که در آن، انسجام درونی، ارتباطات متقابل و سلسلهمراتب میان مضامین استخراجشده مورد ارزیابی دوباره و دقیق قرار گرفت. در گام تکمیلی و به منظور تبیین دقیق پیوند منطقی مدل استخراجشده با حدیث محوری پژوهش، یک «تحلیل مفهومی» عمیق و همهجانبه بر روی واژگان کلیدی و محوری حدیث، شامل الفاظ «السعید»، «الشقی» و ترکیب «بطن أم» انجام شد و در این مسیر از قواعد ادبی، اصول استنباطی (مانند قاعده اصولی الغای خصوصیت) و نیز قواعد فهم حدیث بهره گرفته شد. این مسیر روششناسانه دقیق و گامبهگام، بستری مستحکم، علمی و عینی برای ارائه تفسیری منسجم، مستند، خالی از پیشداوری و قابل دفاع فراهم آورد. نتایج: یافتههای اجرای دقیق تحلیل مضمون به طراحی و ارائه «مدل سهسطحی علّی تربیت پیش از تولد در اسلام» انجامید؛ این مدل نظاممند، سه مضمون اصلی و به هم پیوسته را دربرمیگیرد: ۱. انتخاب همسر و مقدمات تشکیل خانواده با مضامین فرعی مهم اصالت خانوادگی، کفویت اخلاقی، عقلانیت و تأثیر محوری مادر؛ ۲. آداب و شرایط شرعی انعقاد نطفه با مضامین فرعی ذکر و دعا، رعایت آداب ظاهری و حیا، پرهیز از اوقات نامناسب، طهارت نطفه، و مراقبتهای روحی پیش از انعقاد؛ ۳. مراقبتهای دوران بارداری با مضامین فرعی رعایت آداب همبستری، تأثیر تغذیه مادر، و بهرهگیری هدفمند از معارف قرآنی. یافتهها به روشنی نشان میدهد این سه سطح یک فرایند تربیتی علّی و زنجیرهای را تشکیل میدهند که زمینه اصلی سعادت یا شقاوت آینده فرزند را فراهم میکنند. دو تحلیل کلیدی، ارتباط عمیق مدل با حدیث را روشن ساخت: نخست، تحلیل واژگانی «السعید» و «الشقی» نشان داد که این مفاهیم، کیفیاتی ذاتی، مراتبی و کاملاً غیرحصری هستند و «سعادت در بطن أم» تنها بخشی از سعادت کلی است؛ دوم، با تطبیق «قاعده الغای خصوصیت» بر «بطن أم»، این مفهوم بهطور کامل به تمام مراحل سهگانه پیش از تولد تسری یافت. بر این اساس روایت «السعید من سعد...» بهعنوان چکیده نهایی و نتیجه منطقی عمل به راهکارهای مدل تفسیر میشود. در این خوانش، سعادت و شقاوت، برایند عملکرد آگاهانه و مسئولانه والدین است. این تفسیر با علم پیشین الهی (که شامل کنشهای تربیتی والدین نیز میباشد)، همسو بوده، و هم مسئولیت انسان و هم حاکمیت الهی را بهطور کامل حفظ میکند. بحث و نتیجهگیری: این پژوهش با گذار از مباحث صرفاً کلامی به عرصه عمل تربیتی و ارائه مدلی نظاممند مبتنی بر تحلیل مضامین، «خوانشی نوین، مسئولیتمحور و غیرجبرگرا» از حدیث «السعید من سعد فی بطن أمه» ارائه کرد. یافتهها نشان میدهد این روایت، نه یک گزاره جبری درباره تقدیری تغییرناپذیر، بلکه «بیان یک سنت تربیتی الهی منسجم» است که در آن، مشیّت و علم خداوند از راه یک نظام علّی تحقق مییابد که کنشهای اختیاری و آگاهانه والدین را بهعنوان حلقههای واسط و مؤثر به رسمیت میشناسد. مدل سهسطحی استخراجشده ضمن نشان دادن انسجام درونی منظومه روایی اسلام درباره تربیت پیش از تولد، «پلی بین مبانی اعتقادی دینی و دانش تربیتی معاصر» ایجاد میکند و «تعارض ظاهری میان علم الهی و اختیار انسانی» را با تعمیم دامنه علم الهی به شامل شدن آگاهی از عملکرد تربیتی والدین مرتفع میسازد. نوآوری محوری این تحقیق، «تلفیق روشمند مبانی کلامی با الگوسازی تربیتی» و ارائه «چارچوبی علمی، عملیاتی و کاربردی» برای والدین، مشاوران و برنامهریزان تربیتی است. این خوانش میتواند مبنای «طراحی برنامههای آموزشی، مشاورهای و مداخلهای خانوادهمحور» در جوامع اسلامی قرار گیرد. از محدودیتهای این پژوهش میتوان به تمرکز آن بر متون روایی و نیاز به مطالعات تجربی و بینرشتهای آینده برای سنجش عینی اثرهای رعایت این دستورالعملها اشاره کرد. پیشنهاد میشود پژوهشهای آتی به «سنجش اثربخشی عملی» توصیههای مطرحشده در مدل با روشهای کمّی، «شناسایی و تحلیل موانع اجرایی» استقرار این مدل در جامعه معاصر، «ترویج و فرهنگسازی» این نگرش تربیتی و نیز «تعمیم این روش تفسیری مسئولیتمحور» به سایر مفاهیم به ظاهر جبرگرا در متون دینی بپردازند. تقدیر و تشکر: از کلیه استادان ارجمند و بزرگوار، همچنین پژوهشگران محترم و تمامی عزیزانی که با راهنماییهای ارزشمند، نقدهای سازنده و مساعدتهای بیشائبه خود، زمینه تکمیل و ارتقای این پژوهش را فراهم کردند، صمیمانه و پرشور سپاسگزاری میشود. تعارض منافع: در این مقاله، هیچگونه تعارض منافع مالی یا غیرمالی اعم از شخصی، حرفهای یا سازمانی درباره موضوع، محتوا و انتشار این پژوهش وجود ندارد.